Giáo dục pháp luật cho người dân ở tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn hiện nay
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết phải nghiên cứu đề tài
Những năm qua, trƣớc yêu cầu xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền, phát triển nền kinh tếthịtrƣờngđịnhhƣớng XHCN và chủ động hội nhập quốc tế, Trong các kỳđại hội gần đây Đảng ta đặc biệt coi trọng công tác xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cƣờng công tác tổ chức thực hiện pháp luật, đƣa nhanh pháp luật vào cuộc sống. Trong bối cảnh đó, công tác giáo dục pháp luật nói chung, trên từng lĩnh vực, địa bàn, nhóm đối tƣợng cụ thể nói riêng đƣợc quan tâm, chú trọng, với nhiều chủ trƣơng, chính sách đƣợc ban hành mà điểm nhấn là việc Nhà nƣớc ta ban hành Luật phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) và các văn bản hƣớng dẫn thi hành cũng nhƣ các Chƣơng trình, Đề ánvề PBGDPL. Đến nay,thểchế, chính sáchvềPBGDPLvề cơbản đãhoàn thiện, tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, đồng bộ xácđịnh rõ quyền đƣợcthông tin pháp luật của ngƣời dân cũng nhƣ trách nhiệm của các cấp, các ngành, nâng cao hơn nữa chất lƣợng, hiệu quả công tác tổ chức thực thi pháp luật, gắn kết với công tác xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, đƣa pháp luật vào cuộc sống; nâng cao nhận thức pháp luật, dân trí pháp lý, từng bƣớc bảođảm quyền đƣợc thông tin pháp luật của công dân, xây dựng lối sống tuân thủ, chấp hành Hiến pháp và pháp luật trong mỗi ngƣời dân. Công tác PBGDPL đƣợc triển khai bài bản, hiệu quả và thực chất hơn, nội dung và hình thức phong phú hơn, bám sát nhu cầu của ngƣờidân và yêu cầu của việc triển khai thực hiện các nhiệmvụchính trị của các Bộ, ngành, địa phƣơng; gắn với nhữngvấn đề dƣluận xã hội quan tâm, góp phần nâng cao ý thức tuân thủ, chấp hành pháp luật, gắn kết chặt chẽ giữa công tác xây dựng, thi hành với bảo vệ pháp luật. Những kết quả mang lại từ thực tiễn đã khẳng định vị trí, vai trò, ý nghĩa của công tác PBGDPL trong đời sống pháp luật, không chỉ nâng cao nhận thức pháp luật, văn hóa pháp lý củangƣời dân màcòn góp phần vào việc đổi mới và nâng cao chất lƣợng, hiệu quả công tác xây dựng, hoàn thiệnhệ thống pháp luật và cơ chế tổ chức thực hiện pháp luật, bảo vệpháp luật khỏi các hành vi xâm hại.
Tuy nhiên, xuất phát từ vị trí địa chính trị, địa kinh tế – văn hóa và xã hội của tỉnh Đắk Lắk và tính chất, đặc điểm tâm lý, tƣ tƣởng đặc thù của dân cƣ sinh sống trên địa bàn tỉnh, công tác giáo dục pháp luật cho ngƣời dân theo mô hình lý luận vềgiáo dục pháp luật chung trong thời gian qua vẫn chƣa đáp ứng đƣợc yêu cầu thực tiễn và nhu cầu của ngƣời dân. Nhận thức của cấp ủy đảng, chính quyền, đoàn thểvề vị trí, vai trò, ý nghĩa của giáo dục pháp luật có lúc, có thời điểm chƣa đầy đủ. Nhận thức pháp luật của ngƣời dân không đồng đều, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số còn rất hạn chế. Nội dung, hình thức giáo dục pháp luật chƣa phù hợp với đặcđiểm, địa bàn và ngƣời dân trong tỉnh; chƣa làm rõ những yếu tố ảnh hƣởng và mối quan hệ giữa giáo dục pháp luật với giáo dục tƣ tƣởng chính trị, đạo đức, lối sống, phong tục, tập quán, nhất là trong mối quan hệ với giáo dục luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số trong tỉnh. Cơ chế phối hợp và trách nhiệm của các cấp, các ngành trong triển khai hoạt động giáo dục pháp luật còn chƣa rõ. Nguồn lực bảo đảm cho công tác giáo dục pháp luật còn hạn chế, chƣa tƣơng xứng với mục tiêu, yêu cầu nhiệm vụ (cả về nhân lực và kinh phí, cơ sở vật chất), chƣa bảo đảm thực hiện đầyđủ quyền đƣợc thông tin pháp luật của ngƣời dân. Đặc biệt giáo dục pháp luật ởĐắk Lắk thời gian qua chƣa đƣợc đặt trong mối quan hệ hài hoà với giáo dục luật
tục của đồng bào dân tộc thiểu số bản địa. Tình trạng đó dẫn đếnxung đột giữa pháp luật và luật tục, tranh chấp đất đai giữa ngƣời nhập cƣ và ngƣời đân tộc thiểu số bản địa kéo dài trong nhiều năm, tạo điều kiện cho thế lực thù địch lôi khéo kíchđộng chống phá chính quyền, phá hoại chính sách đoàn kết dân tộc của Đảng và nhà
nƣớc ta. Thực tế đã có thế lực lợi dụng tình trạng nàyđể tuyên bố thành lập nhà
nƣớc ĐEGA độc lập trên địa bàn Đắk Lắk và lan rộng ra các tỉnh Tây Nguyên.
Vì vậy, cần phải có một mô hình lý luậnđặc thù về giáo dục pháp luật cho
ngƣời dân Đắk Lắk nên việc lựa chọn nghiên cứu đề tài “Giáo dục pháp luật cho người dân ở tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn hiện nay” trong khuôn khổ một Luận án tiến sĩ luật học là thực sự cần thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn thiết thực.
2. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
Đối tượng nghiên cứu: Luận án nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn vềgiáo dục pháp luật cho ngƣời dân trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk.
Phạm vi nghiên cứu: Trong Luận án, phạm vi ngƣời dân tập trung vào hai nhóm
ngƣờichínhđólà nhómngƣờidântộcthiểusốbảnđịaÊĐê,M‟nông và nhóm dân nhập cƣ trong giai đoạn đổi mới đất nƣớc từ 2000 – 2015; khái niệm pháp luật đƣợc hiểu theo nghĩa rộng bao gồm hệ thống pháp luật thực định và các tri thức văn hoá pháp luật trong đời sống. Phổ nghiên cứu của Luận án là bám sát yêu cầu, của thực tiễn phát triểnđất nƣớc trong mối quan hệ với phát triển vùng Tây Nguyên và địa bàn tỉnh Đắk Lắk. Thực trạng vấn đề nghiên cứu đƣợc đánh giá tập trung vào giai đoạn 2005 – 2015.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài
Mục đích của Luận án là nghiên cứu toàn diện, có hệ thống các vấn đề lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật cho ngƣời dân trênđịabàn tỉnhĐắk Lắk,đềxuất mục tiêu, quan điểm và giải pháp tăng cƣờng giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnhĐắk Lắk trong những thời gian tới.
Để đạt đƣợc mục đích trên, Luậnán có các nhiệmvụ:
– Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu về đề tài giáo dục pháp luật nói chung và chongƣờidân tỉnhĐắkLắknói riêng; chỉra những kết quả đã đạt đƣợc và dự kiến những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.
– Nghiên cứu, làm sáng tỏ mô hình lý luận đặc thù về giáo dục pháp luật cho
ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk, bao gồm: Khái niệm, vai trò,đặc trƣng, hiệu quảvà các yếu tố ảnh hƣởng đến giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk.
– Nghiên cứu, làm sáng tỏ cơ sở thực tiễn giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnhĐắk Lắk hiện nay bám sát các đặc trƣng của giáo dục pháp luật và điều kiện thực tiễn của tỉnh Đắk Lắk, nhất là sự tác động của các nhân tố khách quan và chủ quan đến thực trạng giáo dục pháp luật cho ngƣời dân sinh sống và làm việc trên địa bàn tỉnh.
– Dựa trên các vấn đềlý luận và thực tiễn, Luận án xác định mụctiêu, xây dựng các quan điểm và đề xuất các giải pháp đổi mới giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk trong thời gian tới.
4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
Đề tàiđƣợc nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin và
tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về Nhà nƣớc và pháp luật,về chính sách dân tộcđốivới đồng bào dân tộc thiểu số; lý luận về pháp luật và giáo dục pháp luật; chủ trƣơng, quan điểm củaĐảng,Nhà nƣớc về giáo dục pháp luật; lý luận về điều chỉnh pháp luật và điều chỉnh xã hội, về dân chủvà thực hành dân chủ, xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN, tiếp tục hoàn thiện pháp luật gắn với tổ chức thực thi pháp luật, phát huy nhân tốcon ngƣời; bảo đảmquyền con ngƣời, quyền công dân. Phƣơng pháp luậnđƣợc sửdụng trong Luận án là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ
nghĩa duy vậtlịch sửcủa Chủ nghĩa Mác – Lêninđƣợcvận dụng sáng tạo, phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam và điều kiện đặc thù của tỉnh Đắk Lắk.
Phƣơng pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phƣơng pháp logic – lịch sử để nghiên cứu chƣơng 1, 2 và 3; phƣơng pháp hệ thống – cấu trúc, quy nạp, diễn dịch để nghiên cứu chƣơng 2, 3 và 4; phƣơng pháp phân tích tổng hợp tại tất cả các chƣơng; khái quát hóa trừu tƣợng hóa tại chƣơng 2, 3; luật học so sánh tại chƣơng 1 và 2, phƣơng pháp nghiên cứu tài liệu, phân tích thực tiễn và các phƣơng pháp của xã hội học pháp luật
đƣợc sử dụng tại chƣơng 1, 2 và 3 của Luận án. Ngoài ra, các phƣơng pháp nghiên cứu khoa học hiện đại cũng đƣợc lồng ghép trong quá trình nghiên cứu luận án.
5. Những đóng góp mới về khoa học của Luận án
Luận án là tài liệu chuyên khảo đầu tiên ở nƣớc ta nghiên cứu về giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk một cách toàn diện, có hệ thống và có các điểm mới sau:
Một là, Đánh giá khái quát tình hình nghiên cứu đề tài, chỉ ra những kết quảđã đƣợc nghiên cứu và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.
Hai là, Xây dựng mô hình lý luận khoa học đặc thù về giáo dục pháp luật cho
ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk nhƣ: Khái niệm, vai trò, đặc trƣng và cácyếu tố ảnhhƣởngđến giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk.
Ba là, Lần đầu tiên thực trạng giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk
đƣợc phân tích, đánh giá một cách khoa học dƣới tácđộngcủa nhân tố khách quan, chủ quan (kết quả đã đạt đƣợc, tồn tại, hạn chế, nguyên nhân) làm tiền đề thực tiễn đểxác định mục tiêu, quan điểm, giải phápđổi mới.
Bốn là, Luận án xác định rõ mục tiêu, quan điểm và đề xuất một số giải phápđổi mới giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk hiện nay.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận án
– Luận án là công trình khoa học đầu tiên ở nƣớc ta nghiên cứu tƣơng đối toàn diện, có hệ thốngvề cơ sởlý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk. Vì vậy, Luận án góp phần bổ sung vào hệ thống lý luận về giáo dục pháp luật nói chung, cho nhóm đối tƣợng, địa bàn đặc thù nói riêng. Đây là tài liệu có ý nghĩa tham khảo về phƣơng diện lý luận và thực tiễn cho quá trình xây dựng vàhoàn thiện chính sách, pháp luật cũng nhƣ cơ chế tổ chức, triển khai thực hiện công tác giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk và các địa bàn có điều kiện kinh
tế – xã hội tƣơng đồng với tỉnh.
– Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu các vấn đềlý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật; giáo dục pháp luật đối với các địa bàn,đối tƣợng đặc thù. Luận án có thể là tài liệu tham khảo trong quá trình giảng dạy môn học Lý luận chung về Nhà nƣớc và pháp luật; giáo dục pháp luật trong các nhà
trƣờng, cơ sở nghiên cứu; trong các lớptậphuấn, bồi dƣỡngkỹnăng, nghiệp vụPBGDPL cũng nhƣ chƣơng trình trung cấp luật.
7. Bố cục của Luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận án gồm4
chƣơng, đƣợc chia thành 11 tiết.
CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI TRONG VÀ NGOÀI
NƢỚC – NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
Để có cái nhìn khách quan, toàn diện về vấn đề nghiên cứu, tìm rayếu tố cóthể kế thừa, bổsung và phát triển, Chƣơng 1 củaLuận án sẽtìm hiểu tình hình nghiên cứu liên quanđến đề tài giáo dụcpháp luật chongƣời dân tỉnh Đắk Lắk đã
đƣợc công bố ở trong nƣớc và ngoài nƣớc.
1.1 Tình hình nghiên cứu về đề tài ở trongnƣớc
1.1.1 Nhóm các công trình về giáo dục pháp luật nói chung
9
1.1.2 Nhóm các công trình về giáo dục pháp luật cho các nhómđối tượng xãhội cụ thể, địa bàn cụ thể
1.1.3 Nhóm các công trình về giáo dục pháp luật cho người dân tỉnh Đắk Lắk nói riêng và Tây Nguyên nói chung
1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài về những vấn đề có liên quan đến đề tài
1.3. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu đề tài và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
1.3.1. Đánh giá kết quả các công trình nghiên cứu
Từkết quả của các công trình nghiên cứu đãkhảo sát trên đây, có thể rút ra một số nhận xét, đánh giá có giá trị tham khảo cho đề tài Luận án nhƣ sau:
22
Các Luận án, bài viết trên nghiên cứu về giáo dục pháp luật ở các góc độ luật học, xã hội học, trong quan hệ với xây dựng và bảo vệ pháp luật, nâng cao ý thức pháp luật, gắn với tăng cƣờng pháp chế hoặc đặt trong quan hệ giữa xây dựng với tổ chức thực hiện pháp luật…Qua đó đã làm rõ nhiều luận cứ khoa học và thực tiễn về giáo dục pháp luật, vận dụng khá sáng tạo lý luận để xử lý, đánh giá thực tiễn gắn với tổ chức thực hiện pháp luật trên từng lĩnh vực, địa bàn, đối tƣợng cụ thể và đề ra một số giải pháp bảo đảm; khẳng định vị trí, vai trò cũng nhƣ hiệu quả của giáo dục pháp luật, cụ thể là:
Thứ nhất, về mặt lý luận, đóng góp quan trọng nhất của các nghiên cứu là góp phần hình thành cấu trúc lý luận cho việc tiếp cận, phân tích và đánh giá hiệu quảcủa giáo dục pháp luật. Cấu trúc đó bao gồmcác vấn đề lý luận cơ bản nhƣ khái niệm, mục đích, chủ thể, đối tƣợng, nội dung, hình thức, phƣơng tiện, hiệu quả vàcác yếu tố bảo đảm, cụ thể là:
– Phân tích, làm rõ các thuộc tính cấu thành nội hàm của khái niệm giáo dục pháp luậtở nhiềugóc độ tiếpcận khác nhau, qua đó cũng cho thấy tính chất phong phú, đa dạng, nhiều chiều trong tiếp cận về khái niệm này.
– Phân tích, làm rõ mục đích của giáo dục pháp luật trong mối quan hệ với xây dựng ý thức pháp luật, lối sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật, xây dựng, bồi đắpnền văn hóa pháp lý, với những thang bậc, cấp độ nhận thức khác nhau, từđơn giản đến phức tạp, từchƣa hoàn thiện đến hoàn thiện, từ biết ít đến biết nhiều, từbộ phận đến hiểu biết toàn diện, trong chỉnh thể, có tính hệ thống, cả pháp luật thực định và pháp luật trong cuộc sống.
– Phân tích, làm rõ chủ thể thực hiện giáo dục pháp luật rất phong phú và đa dạng nhằm huyđộng tất cả các nguồn lực xã hội tham gia, trong đó xác định rõ trách nhiệm của Nhà nƣớc và sự tham gia, hỗ trợ của các thiết chế xã hội, nhất là sựtham gia, vào cuộc của các phƣơng tiện thông tin đại chúng, báo chí, phát thanh, truyền hình, những ngƣời có kiến thức hiểu biết pháp luật cũng nhƣ vai trò, tính tích cực, chủ động của bản thân từng ngƣời dân.
– Phân tích, định hìnhđối tƣợng giáo dục pháp luật, bao gồmcông dân nói chung, nhóm cƣ dân cụ thể nói riêng gắn với từng đơn vị hành chính – lãnh thổ nhất
định hoặc địa bàn đặc biệt (dân tộc thiểu số, khu công nghiệp, hải đảo v.v..) hoặc thuộc các nhóm nghề nghiệp, công tác khác nhau nhƣ cán bộ, công chức, nông dân,
học sinh sinh viên, bộđội v.v…Từđó rút ra những nhận định mang tính phƣơng pháp luận là ngoàisựtƣơng đồngvẫncòn có những khác biệt trong giáo dục pháp luật cho từng nhóm đối tƣợng cụ thể.
– Phân tích, làm rõnộidung giáo dục pháp luật, khôngchỉbao hàm nội dung của pháp luật thực định mà còn bao hàmcả sựthẩm thấu của pháp luật trong đời sống, gắn với những vấn đề có liên quan trực tiếp đến các quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân, với nhu cầu tìm hiểu pháp luật của ngƣời dân và việc triển khai thực hiện các nhiệm vụ chính trị của các chủ thể.
– Phân tích, làm rõ các phƣơng pháp và hình thức giáo dục pháp luật, bao gồm các phƣơng pháp giáo dục, thuyết phục, vậnđộng, cƣỡng bức, bắtbuộc, dẫn dắt; các hình thức giáo dục pháp luật gắn với hệ thống nhà trƣờng trong các cấp học; các
trƣờng chuyên luật, không chuyên luật, các hoạt động giáo dục pháp luật chính khóa
và ngoại khóa và các hình thức đặc thù khác…
Thứ hai, về mặt thực tiễn, các nghiên cứu đã gắn với công tác xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật trong mối liên hệ với công tác tổ chức thực hiện pháp luật,
đƣa pháp luật vào cuộc sống. Nhiều nghiên cứu đã dành thời lƣợng thỏa đáng cho việc phân tích, đánh giá thực trạng nhucầuvềgiáodụcpháp luậtcủanhân dân; thực trạng thực thi chính sách, pháp luật về giáo dục pháp luật, nhất là trong quá trình triển khai thực hiện, sơ kết, tổng kết việc thực hiện Chỉ thị 32-CT/TW ngày 19/12/2003 của Ban Bí thƣ Trung ƣơngĐảngvề“TăngcƣờngsựlãnhđạocủaĐảngtrong công tác PBGDPL, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân”, Luật PBGDPL vàcác văn bản hƣớng dẫn thi hành cũng nhƣ các Đề án, Chƣơng trình về PBGDPL, nhất làtại các Bộ, ngành, địa phƣơng, trong đó có các cấp ủy đảng, chính quyền tỉnh Đắk Lắk.
Thứ ba, các công trình nghiên cứu đã vận dụng khá nhuần nhuyễncác vấn đềlý luận chung về giáo dục pháp luật vào nghiên cứu, giải quyết những vấn đề cụ thể, gắn với đặc điểm của từng địa bàn, khu vực (trong cả nƣớc hoặc từng khu vực, từng tỉnh,
địa bàn cấp huyện, cấp xã…), nhóm đối tƣợng (đồng bào dân tộc thiểu số, học sinh, sinh
24
viên, ngƣời chƣa thành niên, ngƣời khuyết tật, ngƣời cao tuổi, phụ nữ…), lĩnh vực hoạtđộng cụ thể với những phạm vi thang bậc, cấp độ khác nhau, cả về lý luận và thực tiễn.
Nghiên cứu tổng quanvề giáo dục pháp luật tác giả nhận thấy, mặc dù môhình lý luận về giáo dục pháp luật đã đƣợc các nhà khoa học xây dựng gần nhƣhoàn thiện vàđãđƣợckiểm nghiệm trong thực tiễn với những kết quả đáng khích lệ. Tuy nhiên từ trƣớc đến nay chƣa có công trình nào nghiên cứu và xây dựng môhình lý luận về giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk. Thực tiễn giáo dục pháp luật cho thấyđốivới địa bàn có tính đặc thù nhƣĐắk Lắk việc áp dụng môhình lý luận chung về giáo dục pháp luật trong cả nƣớc là chƣa đáp ứng đƣợc nhu cầu của ngƣời dân nên cần có một mô hình lý luận đặc thù về giáo dục pháp luật
cho ngƣời dân Đắk Lắk nhƣ là một bộ phận của hệ thống lý luận về giáo dục pháp luật chung trong cả nƣớc,làm phong phú thêmhệ thống lý luận về giáo dục pháp luật nói chung và lý luận giáo dục pháp luật cho đối tƣợng cụ thể và địa bàn cụ thể.
1.3.2. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu trong Luận án
Kế thừa chọn lọc các kết quả nghiên cứu trên đây, Luận án nghiên cứu giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk một cách sâu sắc, đầyđủ và toàn diện bảo đảm tính khoa học và tính hệ thống, với những vấn đề sau:
Một là, về lý luận, Luận án phải tiếp tục nghiên cứu, làm sáng tỏ:
– Khái niệm, vai trò và cácđặc trƣng của giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắkvà các yếu tố tác động, ảnh hƣởng, cả nhân tố khách quan và chủ quanĐây là những vấn đề hoàn toàn mới, chƣa đƣợc nghiên cứu, trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào, cả trong nƣớc và ngoài nƣớc.
– Mô hình lý luận về giáo dục pháp luật đặc thù cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk bao gồm: Mục tiêu, nguyên tắc, chủ thể,đối tƣợng, nội dung, hình thức giáo dục pháp luật, vai trò; các bảo đảm, yếu tố ảnh hƣởng đến giáo dục pháp luật cho ngƣời dân trong tỉnh, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm có thể kế thừa trong quá trình hoàn thiện mô hình giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk.
Hai là, về thực tiễn, Luận án cần tập trung làm rõ các vấn đề sau đây:
25
– Khái quát những đặc điểm tự nhiên, xã hội của tỉnh Đắk Lắk nhƣlà cơ sở tựnhiên, xã hội, đặc thù dân cƣ, cấu trúc nhận thức, tƣ tƣởng chi phối giáo dục pháp
luật với tƣ cách là các yếu tố địa chính trị, địa kinh tế – văn hóa, xã hội, tâm lý – tƣ
tƣởng; phân tích, đánh giá thực trạng chính sách pháp luật và hoạt độnggiáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk và rút ra một số bài học kinh nghiệm.
– Phân tích, đánh giá khách quan, toàn diện và có hệ thống về thực trạng giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk bám sát các vấn đề lý luận đƣợc làm rõtrong Luận án và rút ra bài học kinh nghiệm.
Ba là, từmô hình lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật cho ngƣời dân
tỉnh Đắk Lắk, Luận án dựa trên quan điểm lý luận của Chủ nghĩa Mác – Lê nin, tƣ
tƣởng Hồ Chí Minh; đƣờng lối, chính sách của Đảng và Nhà nƣớc ta để xác định các quan điểm và đề xuất giải pháp đổi mới giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnhĐắk Lắk, bảo đảm tính khả thi, sát với thực tiễn Việt Nam.
Đặc biệt, hƣớng tiếp cận của luận án mang tính liên ngành, liên lĩnh vực (luật
học, xã hội học, giáo dục học, văn hóa học…), đa chủ thể, đặt hoạt động giáo dục pháp luật trong mối quan hệ với hoạt động giáo dục tri thức tinh hoa tiến bộ của luật tục bản địa Ê Đê và M‟nông và giáo dục tƣ tƣởng chính trị, đạo đức, lối sống, với
giáo dục các giá trị truyền thống của gia đình, cộng đồng ngƣời dân sống trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk. Đâylà hƣớng tiếp cận rất mới, chƣa có nhiều tiền lệ và mang những nét chấm phá ban đầu, đặt tiền đề cho những hƣớng nghiên cứu tiếp theo, với kết quả đạt đƣợc cao hơn.
Nhƣ vậy, với những vấn đề dự kiến nghiên cứu trên đây, Luận án là công trìnhđầu tiên nghiên cứu toàn diện, có hệ thống lý luận về giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk. Những vấn đề lý luận và thực tiễn cần tiếp tục nghiên cứu trong Luận án là rất mới mẻ, đƣợc tiếp cậntừnhững gócđộ mới, bám sát yêu cầu của thực tiễn phát triển đất nƣớc nói chung, vùng Tây Nguyên nói riêng, đặc biệt là bám sát những yêu cầu cấpthiết trong đƣờng hƣớng lý luận đặc thù đốivới hoạt động giáo dục pháp luật cho ngƣời dântỉnh Đắk Lắk.
26
Kết luận Chƣơng 1
1. Giáo dục pháp luật nói chung và giáodụcpháp luật trênmột sốlĩnhvực, địa bàn, đối tƣợng nói riêng đƣợc nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu từ rất sớm. Đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, cả từ góc độ lý luận và thực tiễn, cả ở trong nƣớc và nƣớc ngoài với nhiều hƣớng tiếp cận khác nhau, nội dung, hình thức nghiên cứu khá
đa dạng. Những điểm đặc thù về cơ cấu xã hội, nhân khẩu, chính trị, xã hội – văn hóa của tỉnh Đắk Lắk cũng là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học. Đến nay, hầu hết các vấn đề lý luận nhƣ khái niệm, đặc điểm, vai trò của giáo dục pháp luật đã đƣợc làm
rõ trên nhiều phƣơng diện; một số nghiên cứu đã đề xuất đƣợc các giải pháp tối ƣu để nâng cao chất lƣợng, hiệu quả hoạt động giáo dục pháp luật.
2. Qua nghiêncứutổng quan, đánh giákếtquảnghiêncứulý luậnvềgiáo dục pháp luật trong và ngoài nƣớc cho thấy ở Việt Nam cũng nhƣ ở nƣớc ngoài chƣa có công trình nào nghiên cứumộtcách toàn diện vàcó hệthống, cảvềlý luận và thực tiễnvềgiáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk, đặc biệt là lý luận về giáo dục pháp luật
đƣợc đặt trong mối quan hệ hài hoà với giáo dục tri thức tiến bộ của luật tục bản địa. Vìthế, việc nghiên cứu, làm sáng tỏ cơsởlý luận, đánh giáthực trạng để kếthừa những thành tựu, kết quả đã đạt đƣợc; khắc phục tồn tại, hạn chế, làm rõ nguyên nhân; đề xuất quan điểm và giải pháp tăng cƣờng hoạt động giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk là thực sự cần thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn thiết thực.
3.Kếtquảnghiên cứu của Luận án sẽ bổ sung các luận cứ khoa học và thực tiễn nhằm hoàn thiện thêmhệ thống lý luận về giáo dục pháp luật chung trong cả
nƣớc; hình thành mô hình lý luận đặc thù về giáo dục pháp luật cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk. Kết quảcủa Luận án đƣợcsửdụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu khoa học pháp lý và trong giảngdạytại các cơ sở đào tạo luật; có ýnghĩa lýluận, thực tiễn trong quá trình hoàn thiện chính sách pháp luật về giáo dục pháp luật và tang cừng giáo dục pháp luật cho ngƣời dân Đắk Lắk, nhất là đồng bào dân tộc thiểu sốbản địa Ê Đê,M‟nông và có thể áp dụng cho các địa bànđặc thùtƣơng tự
nhƣĐắk Lắk, đểđƣa pháp luật vào cuộc sống, bảo đảm quyền đƣợc thông tin pháp luật của ngƣời dân.
CHƢƠNG 2
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT
CHO NGƢỜI DÂN TỈNH ĐẮK LẮK
2.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của giáo dục pháp luật cho người dân Đắk Lắk 2.1.1. Khái niệm giáo dục và giáo dục pháp luật chung
Để hiểu biết sâu sắc, toàn diện và đầy đủ hơn về khái niệm giáo dục pháp luật nói chung và cho ngƣời dân tỉnh Đắk Lắk nói riêng, trƣớc hết cần phải trở lại những vấn đề nhận thức cơ bản về giáo dục, đặt giáo dục pháp luật trong mối quan hệ với hoạt động giáo dục. Trong tiếng Anh, từ “giáo dục” đƣợc biết đến với từ
“education” – một từgốc Latin đƣợc ghép bởi hai từlà “Ex” và “Ducere” –“Ex- Ducere”. Thuật ngữ này có nghĩa là dẫn (“Ducere”) con ngƣời vƣợt ra khỏi (“Ex”) hiện tại của họ để vƣơn tới những gì hoàn thiện, tốt lành hơn và hạnh phúc hơn. Qua khảo sát các công trình nghiên cứu cơ bản về lý luận giáo dục cho thấy về cơ bản, các giáo trình về giáo dục học ở Việt Nam đều coi giáo dục là hiện tƣợng xã hội đặc
biệt, bản chất của nó là sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịchsử– xãhội của các thế hệ loài ngƣời, đồng thời các giáo trình còn nhấn mạnh đến yếu tố dạy học, tuy nhiên,điểm hạn chế là họ lại chƣa đề cậpđến mụcđích sâu xa hơn, mục đích cuối cùng của việc đó. Theo Từ điển Bách khoa, giáo dục là “quá trình đào tạo con
ngƣời một cách có mục đích, nhằm chuẩn bịcho con ngƣời tham gia đời sống xãhội, tham gia laođộngsản xuất, đƣợc thực hiện bằng cách tổ chức việc truyềnthụvà lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử – xã hội của loài ngƣời” [58, tr.120]. Từđiển Tiếng Việt thì định nghĩa: Giáo dục là tác động có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của con ngƣời, để họ dần dần có đƣợc những phẩm chất và năng lực
nhƣ yêu cầu đề ra [170, tr.734]. Theo Việt-NamTự-Điển của HộiKhai Trí TiếnĐức, Trung-Bắc Tân-Văn (1931), “giáo” có nghĩa là dạy, “dục” có nghĩa là nuôi (không dùng một mình); “giáo dục” là “dạy dỗ gây nuôi đủ cả trí-dục, đức-dục, thể- dục”. Nhƣ vậy, giáo dục là một “quátrình”, thể hiện ở tính mụcđích, tính thƣờng xuyên và có hệthống để “dần dần” có đƣợcnhững phẩm chất và năng lực cần thiết.
Quá trình đó đƣợc diễn đạt trong hai phạm trù cơ bản là “tổ chức truyền thụ” và“lĩnh hội”; hoạt động “tổ chức truyền thụ” là quá trình không chỉ đơn thuần chuyển tải các kiến thức, các thông tin cần thiết cho ai đó mà là cả một quy trình tác động có chủ đích, có phƣơng pháp để những thông tin đó, kiến thức đóđến đƣợc với
ngƣời đƣợc truyền thụ và điều quan trọng nhất là để những kiến thức và thông tinđó tác động đến hiểu biết và nhận thức của đối tƣợng, làm thay đổi, từ chỗ chƣa biết đến biết, từchỗ biết ít hơn đến chỗ biết nhiều hơn và khác hơn so với hiểu biết
trƣớc đâytrong kiến thức và nhận thức, trong lối sống văn hoá pháp lý của ngƣời
đƣợc truyền thụ. Do vậy, giáo dục là hoạt động kiên trì, bền bỉ, có hệ thống. Nókhác với hoạt động tuyên truyền, phổ biến kiến thức ở mức độ của những tính chất này, mặc dù các hoạt động đó có mối quan hệ gần gũi với nhau về mục đích. Chẳng hạn, theo Luật giáo dục thì giáo dục tiểu học là bậc học bắtbuộc đốivới mọi trẻ em từ6 đến 14 tuổi, đƣợc thực hiện trong 5 năm, từ lớp một đến lớp năm. Giáo dục tiểu học nhằm giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản để học sinh tiếp tục học trung học cơ sở. Hoặc giáo dục thẩm mĩ, với tính cách là một bộ phận của giáo dục, có nhiệmvụ phát triểnở họcsinh những tình cảm, thị hiếu, năng khiếu và lí tƣởng thẩm mĩ trong cảmthụ và lĩnh hội cái đẹp trong nghệ thuật vàtrong cuộc sống; nắmđƣợc những quan niệm chuẩn mực về thẩm mĩ, hình thành
niềm tin thẩm mĩ, phát triển năng lực phán đoán và đánh giá thẩm mĩ, năng lực sáng tạo nghệ thuật, mong muốn đem cái đẹp vào cuộc sống, vào trong lao động và trong quan hệ ứng xử, có thái độ và cách xử lý những cái xấu, phản cảm về thẩm mĩ. Giáo dục sức khỏe lại là một quá trình cung cấp cho con ngƣời những kiến thức yhọc
thƣờng thức cần thiếtđể bỏ các thói quen có hại cho sức khỏe nhƣ hút thuốc lá,
nghiện rƣợu v…v.., thực hiện nếp sống lành mạnh, có khoa học, phù hợp với hoàn cảnh, bảo vệ và nâng cao sức khỏe cho bản thân, gia đình và ngƣời xung quanh. Nhƣ
vậy, giáo dục chính là một quá trình tác động qua lại giữa hai yếu tố “truyền thụ” – chuyển
tải có hệ thống, có bài bản và “lĩnh hội” – tức là sự tiếp nhận những gì đƣợc truyền thụnhằm tạo ra những giá trị mới trong con ngƣời với tƣ cách là đối tƣợng của giáo dục nhằm
bồi đắp, hình thành ở con ngƣời những tri thức hiểu biết mới, cả về trí lực, thể lực và thẩm mỹ để hình thành con ngƣời phát triển toàn diện.
Ngoài lý luận về giáo dục, cũng cần nhận thức cơ bản về pháp luật trƣớc khi nghiên cứu lý luận về giáo dục pháp luật. Dƣới góc độ lý luận chung có thể hiểu Pháp luật là những quy tắc xử sự, những chuẩn mực xã hội đặc biệt, là khuôn mẫu, quy tắc hành vi do Nhà nƣớc đặt ra hoặc thừa nhận và có giá trị bắt buộc đối với các thành viên trong xã hội (các chủ thể có nghĩa vụ phải tuân thủ, chấp hành), đƣợc bảo đảm thực hiện bằng quyền lực nhà nƣớc và là nhân tố điều chỉnh các mối quan hệ xã hội phù hợp với ý chí, lợi ích của Nhà nƣớc và mong muốn của toàn xã hội. Vì vậy, đứng trƣớc pháp luật hoặc khi tham gia vào đời sống Nhànƣớc và pháp luật, các chủ thể đều phải có tri thức hiểu biết về pháp luật, biết đƣợc giới hạn hành vi mà pháp luật cho phép, giới hạn của tựdo ý chí, tựdo hành động để thực hiện cho đúng, đồng thời các chủ thể còn phải chịu trách nhiệm trƣớc pháp luật về hành vi của mình, không ai đƣợc lấy lý do không biết pháp luậtđểthực hiện hành vi vi phạm pháp luật hoặc thoái thác trách nhiệm pháp lý đối với các hậu quả do hành vi của mình ngây ra. Đã là pháp luật thì phải công bằng, khách quan và áp dụng bìnhđẳng đối với tất cả mọi ngƣời, không có sự phân biệt, đối xử; trách nhiệm của mỗi
ngƣời dân là chủ động, tựgiác học tập, tìm hiểu và nắmvững các quyđịnh của pháp luật, vận hành tựdo và trách nhiệm của mình trong khuôn khổ pháp luật. Trách nhiệm của các cơ quan nhà nƣớc,cán bộ, công chức nhà nƣớc là phải hoạtđộng trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật; vận động, giáo dục, thuyết phục, giải thích để ngƣời dân có đƣợc tri thức hiểu biết pháp luật, biết sửdụng pháp luật đểthực thi các quyền, nghĩa vụ pháp lý; bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp, không vi phạm pháp luật, không thực hiện các hành vi xâm hại quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác cũng nhƣ lợi ích của Nhà nƣớc và của toàn xã hội. Có thể nói, hệ thống pháp luật, tri thức pháp luật trong đời sống chính là hành lang pháp lý, là giới hạn củatựdo và trách nhiệm đểmọingƣờivận hành và thực hiện hành vi của mình phù hợp với những đòi hỏi của pháp luật.
30
Giáo dụcpháp luật làsựtác động một cách có hệthống, có mục đích và
thƣờng xuyên tới nhận thức của con ngƣời nhằm trang bị cho họ một trình độ tri thức pháp lý nhất địnhđể từđó có ý thức đúng đắn về pháp luật, tôn trọng và tựgiác xử sự theo yêu cầu của pháp luật.
Giáo dục pháp luật là sự truyền tải thông tin không chỉ có tính chất thời sự, trƣớc mắt mà là một quá trình tác động lâu dài bền bỉ phụ thuộc vào năng lực các loại chủ thể, nội dung, hình thức giáo dục… và còn chịu sự chi phối đa chiều của nhiều yếu tố nhƣ: điều kiện tự nhiên, mặt bằng kinh tế, xã hội, dân trí và dân trí pháp lý, phong tục, tập quán…
Thực tiễn cho thấy trong lịch sử Nhà nƣớc và pháp luật nói chung và lịch sửNhà nƣớcvà pháp luật Việt Nam nói riêng, việc truyền bá các tƣ tƣởng, các quan niệm về pháp luật và về trật tự pháp luật, về các giá trị của pháp luật luôn đƣợc coi là công việc không thể thiếu của Nhà nƣớc và xã hội. Thông qua mọi phƣơng tiện,
phƣơng thức có thểđƣợc, từvăn học nghệ thuật, trƣờng học, nhà thờ, nhà chùa, đội ngũ cán bộ, công chức đến các phƣơng tiện hiện đại của truyền thông, truyền hình, báo chí, giáo dục pháp luật đƣợcthực hiện một cách có hệ thống và đầyđủ trong
chƣơng trình đào tạo của các trƣờng chuyên về luật, đƣợc đƣa vào chƣơng trình giáo dục trong nhà trƣờng ở tất cả các cấp, bậc và trình độ đào tạo.
Ở một số nƣớc trên thế giới, giáo dục pháp luật còn đƣợc xác định là một bộ phận quan trọng của công tác chính trị, tƣ tƣởng của Đảng cầm quyền, gắn với giáo dục ý thức trách nhiệm công dân và trở thành một trong những vấn đề lý luận quan trọng của khoa học lý luận chung về Nhà nƣớc và pháp luật. Theo kết quả nghiên cứutrong một sốchuyên khảoở Liên bang Nga, giáo dục pháp luật đƣợc hiểu là hoạt động có mụcđích, có hệ thống của Nhà nƣớc, của các cơ quan và công chức nhà nƣớc, của cáctổchức xã hội, các tập thể lao động nhằm xây dựng, củng cố và nâng cao ý thức pháp luật và văn hóa pháp luật củangƣời dân. Theo hƣớngtiếp cận này, xây dựng vànâng cao ý thức pháp luật, văn hóa pháp luật là mục tiêu của giáo dục pháp luật, còn chủ thể của giáo dục pháp luật là Nhà nƣớc, xã hội và những ngƣời có trách nhiệm trong các tập thể, cộng đồng [109, 145, 152, 153].
Ở Việt Nam, từgóc độ thuật ngữ, Từđiểnbách khoa Việt Namđịnh nghĩa: “Giáo dục pháp luật làsựtác độngđịnhhƣớng củatổ hợp các quá trình xây dựng pháp luật, áp dụng pháp luật, tuyên truyền, giải thích pháp luật nhằm nâng caoýthức pháp luật”[58, tr.124]. Theo Giáo trình lý luận về Nhà nƣớc và pháp luật của một số cơ sở nghiên cứu và đào tạo luật trong nƣớc giáo dục pháp luật đƣợc định nghĩa là: “Sự tác động một cách có hệ thống, có mục đích và thƣờng xuyên tới nhận thức của con ngƣờinhằm trangbị cho mỗi ngƣời mộttrình độ kiến thức pháp lýnhất định để từđó có ý thức đúng đắn về pháp luật, tôn trọng và tự giác xửsựtheo yêu cầu của pháp luật” [132, tr.431] hoặc “là hoạt động có định hƣớng, có mục đích trang bị kiến thức pháp luật, nhằm hình thành ở đối tƣợng đƣợc giáo dục những tình cảmpháp lý và hành vi phù hợp với yêu cầu của pháp luật” [106, tr.452]. Nhƣ vậy, hai hƣớng tiếp cận này có điểm chung khi xác định mục tiêu của giáo dục pháp luật nói chung và cho ngƣời dân Đắk Lắk nói riêng là nhằm trang bị kiến thức pháp luật thực định và tri thức pháp luật trong đời sống cho ngƣời dân để từ đó họ có ý thức đúng đắnvề pháp luật, tôn trọng và tựgiác xửsựtheo yêu cầu của pháp luật, nói cách khác, từnhận thức pháp luật chuyển tảithành hành vi pháp luật và tình cảm đối vớipháp luật, thểhiện ởtháiđộ ứng xửđối với pháp luật và cao hơn là xây dựng đời sống văn hoá pháp luật bền vững
D:\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT 2\GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO NGƯỜI DÂN Ở TỈNH ĐẮK LẮK TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
Giáo dục pháp luật cho người dân ở tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn hiện nay Giáo dục pháp luật cho người dân ở tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn hiện nay Giáo dục pháp luật cho người dân ở tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn hiện nay Giáo dục pháp luật cho người dân ở tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn hiện nay
