Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Việt Nam đang trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước cùng với những biến đổi của tình hình thế giới đã tác động sâu sắc đến tất cảcác yếu tố thuộc kiến trúc thượng tầng và cơsở hạ tầng xã hội và đòi hỏi mỗi cánhân, cộng đồng, dân tộc đều phải có những cải biến căn bản để cùng tồn tại và phát triển trong nhịp bước khẩn trương của thời đại.
Với lí do đó, trách nhiệm của nhà nước là phải xây dựng và bảo đảmmột hành lang pháp lý thông thoáng, chuẩn xác, có hiệu lực và hiệu quả cao khi thi hành, thực hiện. Hơn thế, pháp luật còn phải tạo ra những điều kiện để mỗi cá nhân,
tổ chức hay lực lượng lao động xã hội được phát huy, phát triển mọi năng lực vốn có của bản thân mangđến sựhưng thịnh cho quốc gia; đồng thời, góp phần xây dựng thế giới hòa bình, nhân sinh và tiến bộ.
Phát triển giáo dụcvốn được coi là quốc sách hàng đầu.Sựtác động của pháp luật một mặt phải nâng cao chất lượng giáo dục, mặt khác bảo đảm quyền và
lợi ích chính đáng cho đội ngũ viên chức đang làm việc trong lĩnh vực này. Riêng đối với đào tạo đại học, sựtác động, điều chỉnh của pháp luật cầnhướng tới mục tiêu nhằm tạo ra nguồn nhân lực chất lượngcao cho xã hội. Muốn vậy, mọi quyđịnh vàquá trình thực hiện pháp luật đối với viên chức trong trườngđại học phải làsựtác động tích cực và toàn diện nhằm giúp họ có cơ hội,điều kiệntốt nhấtđể cóthể mang đến những biến đổi mới về chất trong đào tạo đại học của nước nhà.
Căncứvàovịtrí, vai trò,tầmquan trọngcủaviên chức, pháp luật Việt Namđãtừngbướctáchđộingũ viên chức ra khỏiđốitượnglà cánbộ,công chức, xây dựng một Luật riêng – Luật Viên chức năm 2010 điều chỉnh lực lượng lao động này. Điều đó không chỉ có ý nghĩa về mặt hoàn thiện hệ thống pháp luật thựcđịnh,mà quan trọng hơn,bởiđólà hành lang pháp lý phânđịnhrõ hoạtđộngnghề nghiệpcủaviên chức sovớihoạtđộngcôngvụcủacánbộ,công chức, đẩy mạnh việc thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các đơn vịsự nghiệp công lập trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng XHCN vàhội nhập quốc tế.
Tuy nhiên, việc thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học, đặc biệt kể từkhi có Luật Viên chức ra đời, bên cạnh những thành kết quả đạtđược, đãbộc lộ nhiều điểmbất cập, những khó khăn, vướng mắc, không chỉ đối với viên chức khi tuân thủ, thi hành, sử dụng những quy định pháp luật liên quan, mà còn đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền khi áp dụng pháp luật. Điều đóxuất phát từ thực tế là hiện nay tồn tại nhiều văn bản pháp luật khác nhau do các cơ quan khác nhau ban hành tại nhiều thời điểm cùng điều chỉnh đối với viên chức trong trường đại học.
Mặtkhác, Luật điều chỉnh chuyên biệt đối với đối tượng là viên chức trong trường đạihọc(phần lớn là đội ngũ giảng viên, giáo viên)vớinhững đặcthù nghềnghiệp của họ hiện vẫn chưa đượcban hành. Do đó, những bất cập, tồntại trong công tác tuyển dụng, sử dụng, quản lý, chính sách đãi ngộ… đối với viên chức trong trường đại học trước đây, khi chưa có Luật Viên chức ra đời, vẫn chưa được giải quyết một cách triệt để, thấu đáo.
Ngoài ra, quá trình thực hiện pháp luậtvềviên chức trong trườngđạihọclà đơn vị sự nghiệp công lập đang tạo ra sự khác biệt, sự phân biệt rất lớn đối với các trường đại học ngoài công lập mà chưa tìm ra được sự lý giải khoa học, những căn cứthuyết phục.
Để đạt đượcmục tiêu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội, góp phần rút ngắn tiến trình công nghiệp hóa, hiệnđại hóa đấtnước, việc xây dựng, phát triển độingũ viên chức trong các trườngđạihọccầnđượcthực hiện trênnềntảng pháp lý vững chắc với các văn bản pháp luật có giá trị pháp lý cao, thực sự phát huyđượchiệuquảkhi thực thi, áp dụng.Điềuđómộtmặtgiúp nhànướcthực hiện tốt chức năngcủamình trong lĩnhvựcquản lý giáo dục; mặt khácbảođảmsựthượng tôn pháp luật – một nguyên tắc cơ bản của Nhà nước pháp quyềnhiện đại; bảo đảm quyền con người, sự công bằng, bình đẳng, dân chủ, phát huy phẩm chất tốtđẹp,sức sáng tạo, trí tuệ, nănglựccủađộingũ viên chức trong trườngđạihọcởViệt Nam trongbốicảnh hội nhập hiện nay.
Xuất phát từnhững lý do nêu trên, tác giả đã lựa chọn vấn đề “Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại họcở Việt Nam” để làmđề tài Luận án Tiến sĩ Luật học chuyên ngành Lý luận và Lịch sử nhà nước và pháp luật.
2. Mục đích và nhiệm vụ của luận án 2.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của luận án là nhằm làm rõ những vấn đề lý luận của thực hiện pháp luậtvềviên chức trong trườngđạihọc,đồng thời,đốichiếu liênhệ và nghiên cứu thực tiễn việc thực hiện pháp luậtvềviên chức trong trườngđạihọcởtừng khâu, từng giaiđoạn,hình thứccụthể. Trên cơsởđó,luận ánđềxuất những quan điểm, giải pháp nhằm bảo đảm thực hiện pháp luật về viên chức trong trườngđại học ở Việt Nam hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, luận án sẽgiải quyết các nhiệm vụ cụ thể sau đây:
Một là: Tìm hiểu và phân tích tổng quan tình hình nghiên cứu vấnđề thực hiện pháp luật về viên chức trong trườngđại học ở ViệtNam, cụ thể là tổng hợp vàđánh giá các công trình khoa học đãđược công bốmà có nội dungđề cập đếnvấnđề thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học. Thực hiện nhiệm vụ này giúp tác giả luận án có được cái nhìn tổng quan, đa diện, đa chiều về đề tài nghiên cứu, kế thừa và phát triển những tri thức đãđược côngbốvà phát hiện, giải quyết những vấn đềchưa được giải quyết thấu đáo về mặt lý luận hoặc mới nảy sinh trong thực tiễn thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở nước ta hiện nay.
Hai là: Tìm hiểu, phân tích và xây dựng khung cácvấn đề lý luậncủa việc thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học, cụ thể như: Khái niệm, nội dung, đặc điểm và tầm quan trọng của việc thực hiện pháp luật về viên chức trong trườngđại học; Các tiêu chí đánh giá hiệu quả thực hiện pháp luậtvề viên chức trong trường đại học; Những nhân tố đảm bảo và tác động tới thực hiện pháp luật về
viên chức trong trường đại học…
Ba là: Phân tích, đánh giá thực trạng, xác định những thành tựu, bất cập, hạn chế và phân tích nguyên nhân của những thành tựu, bất cập, hạn chế trong thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam hiện nay.
Bốn là: Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận, thực tế như nêu ở các mục trên, luậnán đềxuất những quan điểm, giải pháp nhằm bảo đảm thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam hiện nay.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án
Về đối tượng, luận án tập trung nghiên cứukhuôn khổpháp luật và thực trạng thực thi pháp luật về viên chức trong các trường đại học ở Việt Nam. Tất cảnhững phân tích, đánh giá về thực hiện pháp luật về viên chức nói chung chỉ mang tính khái quát, bổ trợ để so sánh, khái quát và làm nổi bậtđối tượng, mục đích nghiên cứu của luận án.
Từgóc độ luật học, phạm vi nghiên cứu của luận án không phân tích toàn bộviệc thực hiện pháp luật đối với người lao động trong trường đại học ngoài công
lập, các trường thuộc lực lượng vũ trang, quân đội,bởi vì các đốitượng này theo quy định của pháp luật hiện hành không được coi là viên chức. Về thời gian, Luậnán nghiên cứu thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học trong khoảng thời gian từ năm 1997, 1998 (thời điểm bắt đầu tiến hành đổi mới giáo dục đại học), đặcbiệt là từ năm 2010 (khi Luật Viên chức được ban hành) đến nay.
4. Đóng góp mới về khoa học của luận án
Những đóng góp mới của luận án có thể được ghi nhận dưới nhữngđiểmcụthểsau đây:
– Trên cơsở kế thừa các quan điểm, luận điểm khoa học củanhững công trình nghiên cứu đi trước, luận án đã đưa ra khái niệm “thực hiện pháp luật về viên chức trongtrường đại học”.Theo nghiên cứu lý luận truyền thống, thực hiện pháp luật đượcxem xét là hoạt động có lý trí và có ý chí của cácchủthể pháp luật nhằmđưa những quy định của pháp luật vào thực tiễn cuộc sống,để đạt những mục đích nhất định, được thể hiện qua 4 hình thức cơ bản: tuân thủ, thi hành, sử dụng và áp dụng pháp luật; trong đó, hình thức áp dụng pháp luật là hình thức phổ biến nhất,đặc trưng nhất.
Tuy nhiên, thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học do nhiều chủ thể khác nhau thực hiện, chủ yếu trong phạm vi trường đại học, các hình thức thực hiện lồng chứa trong nhau và hình thức áp dụng pháp luật không phải là hình thức phổ biến nhất trong bốn hình thức. Vì vậy, cách tiếp cận mới, phù hợp của luậnán là nghiên cứu thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học theo từng bước, từng loại hoạt động của các chủ thể pháp luật, gồm: xây dựng kế hoạch thực hiện, phân công trách nhiệm các cơ quan, tổchức thực hiện; kiến nghị ban hành, sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật để phù hợp với tình hình thực tiễn và bảo đảm tínhđồngbộ trongtổchức thực hiện; tiến hành các biện pháp tổ chức bộ máy, quản lý, bố trí nguồn lực tài chính và các biện pháp cần thiết khác để thực hiện, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về viên chức trong trường đại học…
– Luận án chỉra và phân tích sựkhác biệt của thực hiện pháp luậtvề viên chức trong trường đại học so với việc thực hiện pháp luật về viên chức trong các lĩnh vực khác.
– Luận án đã chứng minh tầm quan trọng của việc thực hiện pháp luật về viên chức trong trườngđạihọcnhư: Thực hiện pháp luậtvềviên chức trong trườngđại học chính là cơsởbảo đảmtính tối cao và giá trị của pháp luật về viên chức; là cơsở hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực này trên nguyên tắc đồngthời đảmbảo quyền lợi, trách nhiệm và chất lượng viên chức đáp ứng yêu cầu phát triển sự nghiệp giáo dục.
– Luận án phân tích những tiêu chí đánh giá cũng nhưchỉrõ những nhântố đảmbảo và tácđộngtớithực hiện pháp luậtvềviên chức trong trường đại học. Những tiêu chí, nhân tố này chính là căn cứ khoa học, khách quan giúp Luận án tập trung phân tíchmộtcáchcụ thể, tương đối đầy đủ, toàn diện vềnhững thành tựu, giá trị cũng như những bất cập, tồn tại và nguyên nhân hạn chế của các quy phạm pháp luật thực định và thực tiễn thực hiện phápluật vềviên chức trong trườngđại học.
– Luận án đã phân tích một số quy định pháp luật hiện hành về viên chức, về thực hiện pháp luật đối với viên chức trong trường đại học của một số nướctừđó, luận án tổng kết được những kinh nghiệm mà Việt Nam có thể tiếp thu trong việc bảo đảm thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học.
– Luận ánđãđềxuất những quanđiểm,giải pháp và kiến nghị nhằm bảođảm quá trình thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại họcđạt hiệu quảcao. Cụ thể, việc thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học phải dựa trên các quan điểm: bảo đảm quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường đại học; bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ đối với việc thực hiện pháp luật;Bảo đảm sựminh bạch, bìnhđẳng,quyền vàlợiích chính đángcủaviên chức; Tácđộng tích cực tới chất lượng viên chức và chất lượng đào tạo. Các giải pháp, kiến nghịgồm: i) Hoàn thiện pháp luật về viên chức trong trường đại học; ii) Xây dựng vàban hànhBộquytắcđạođứcnghề nghiệp nhà giáo; iii) Điềuchỉnh thống nhất pháp luật về viên chức giữa trường đại học công lập và tư thục; iv) Thành lập Hội giáo chức Việt Nam. Đây là những đề xuấtmới, đượcnêu ra phù hợp với nhữngđặc điểm riêng biệt của pháp luật về viên chức trong trường đại học, đáp ứng tính đặc thù, yêu cầu nghề nghiệp của viên chức, xu thế và sự phát triển của các trường đại học, của xã hội, dân tộc và thời đại.
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
Với những đóng góp mới nêu trên, luận án đã bổ sung và phát triển khuôn khổ lý luận của thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại họcở nước ta. Điềunày tạo nền tảng khoa học cho việc tiếp tục xây dựng, hoàn thiện pháp luật vềviên chức nói chung, viên chức trong các trường đại học nói riêng, đồng thời, là cơsở điều chỉnh thực tiễn thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại họcở nước ta hiện nay.
Cũng với những đóng góp như nêu trên, luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong việc giảng dạy, học tập và nghiêncứu tạicác trường đại học, học viện chuyên ngành luật học, quản lý giáo dục và hành chính công.
6. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luậnán gồm 4 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án
Chương 2: Những vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học
Chương 3: Thực trạng thực hiện pháp luật về viên chức trong trườngđại học ở Việt Nam
Chương 4: Quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam hiện nay
6
Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
Viên chức trong các đơn vị sựnghiệp giáo dục nói chung, trong khối các trường đại học nói riêng là lực lượng lao động chính, nhân tố quan trọng tác động, thúc đẩy và quyết định chất lượng giáo dục. Chính vì thế, việc thực hiện, hoàn thiện pháp luậtđối về viênchức trong lĩnh vực này không chỉ là cơ sở, điều kiện để phát huy nhân tố con ngườitrong lĩnh vực giáo dụcmà còn là nhiệmvụ thường xuyên của quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam là một bộ phận của quá trình thực hiện pháp luật nói chung, có liên quan chặt chẽ với pháp luật vềviên chức và pháp luật về giáo dục đại học.
Do ý nghĩa và tầmquan trọng của nó, trong thời gian qua, các vấn đề liên quan đến pháp luật vềviên chức trong trườngđại họcđã thu hút sựquan tâm của nhiều nhà nghiên cứutrong và ngoài nước.Trong chương này, Luận án rà soát, phân tích tổng quan các công trình nghiên cứu về đề tàimà đã được thực hiện bởi các tác giả trong nước và trên thế giới. Trên cơ sở đó, Luận án tìm ra những khoảng trống về mặt học thuật cần tiếp tục nghiên cứu và khẳngđịnh tính cấp thiết, đóng góp của Luận án.
Để phân tích, đánh giá được toàn diện các công trình nghiên cứu hiện có liên quan tới thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học, Luận án đã xem xét ba khía cạnh: tình hình nghiên cứu về thực hiện pháp luật (mục 1.1.), nghiên cứu vềcán bộ, công chức, viên chức (mục 1.2.) và nghiên cứu về giáo dục, giáo dục đại học(mục 1.3.).
1.1. Các nghiên cứu về thực hiện pháp luật
1.2. Các nghiên cứu về cán bộ, công chức, viên chức
1.3. Các nghiên cứu về giáo dục, giáo dục đại học
1.4. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Trên cơ sở phân tích tổng quan các tài liệu, tác giả rút ra những đánh giá vềtình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài như sau:
19
Thứ nhất: Về phạm vi, đối tượng nghiên cứu
Những vấn đề thực hiện pháp luật, hoàn thiện pháp luật về công chức, viên chức, vấn đề về quản lý giáo dục (trong đó bao gồm cả quản lý phát triển đội ngũgiáo viên) đều là những vấn đề có ý nghĩa lớn, thu hút nhiềusựquan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học, các nhà quản lý giáo dục, đặc biệt là các nhà nghiên cứu khoa học pháp lý. Các tác giả đều khẳngđịnhtầm quan trọng và đưa ra các tiêu chíđánh giá, các giải pháp thiết thực trong phạm vi nội dung nghiên cứu của mình. Tuy nhiên, vấn đề thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học vẫn là một vấnđề còn bỏ ngỏ, chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống.
Bên cạnhđó,các công trình nghiên cứu vềquá trình hình thành, phát triển của đội ngũ viên chức, của các quy phạm pháp luật về viên chức và thực hiện pháp luật về viên chức trong lĩnh vực giáodục ở Việt Nam đã đề cậptới vấn đề tách đội ngũ viên chức ra khỏi cán bộ, công chức ở Việt Nam. Đây được xem là bước ngoặt lớn với nhiều điểm mới, có tính chất đặc thù trong việc nghiên cứu cũng như việc
xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật về viên chức trong trườngđại học ở Việt Nam hiện nay so với thời kỳ trước khi có Luật Viên chức ra đời.
Thứ hai: Về phương pháp tiếp cận của các công trình nghiên cứu
Các tác giả đã sửdụng rất nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học khác nhau, khảo sát thống kê đưa ra cácsố liệu và phân tích đểtìm hiểuvề thực trạng pháp luật và việc thực hiện pháp luật, hoàn thiện pháp luật; nguyên nhân của những hạn chế trong việc thực hiện pháp luật, hoàn thiện pháp luật nói chung và pháp luật vềcông chức, viên chức nói riêng. Từ đó, các tác giả đã đưa ra quan điểm, phương hướng và giải pháp, kiến nghị nhằm góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật, hoàn thiện pháp luật. Những quan điểm này của các nhà khoa học được tác giảluận án kế thừa, tiếp tục nghiên cứu, phát triển.
Thứ ba: Về mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn trong các công trình nghiên cứu Các công trình nghiêncứutrênđâyđãcósựliênhệgiữa lý luận và thựctế
thực hiện, hoàn thiện pháp luật về công chức, viên chức. Vì thế, các công trìnhđãchỉ ra được những hạn chế bất cập trong lĩnh vực này, từ đó đóng góp thiết thực cho việc hoạch định đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luậtcủaNhà nước.
20
Những ý kiến nêu ra của các nhà khoa học sẽ được tác giả luận án tiếp thu có chọn lọc trong quá trình nghiên cứu của mình.
Thứ tư: Những vấn đề Luận án tiếp tục nghiên cứu, làm rõ
Do cách tiếp cận hoặc giới hạn về đối tượng, phạm vi nghiên cứu nên có công trình nghiêncứutuy xácđịnhđịnhđốitượng, phạm viđềtài là xây dựng luậncứphân định công chức với viên chức trong bộ máy nhà nước nhưng phần kiến nghị chỉkiến nghị trong phạm vi hành chính nhà nước. Có công trình chỉ nêu tên phương pháp mà chưađưara khuyến nghịvềviệc áp dụng phương pháp trong thựctếquản lý. Hoặc một số công trình nêu giải pháp còn chung chung, đối tượng, phạm vi còn bó hẹp, một số luận điểmkhoa học trong phần lý luận và phần kiến nghị chưa được giải quyết thấu đáo.
Quan trọng hơn, trong khi các nghiên cứu về công chức -đặc biệt là công chức hành chính nhận được nhiều sựquan tâm nghiêncứuthì các vấn đề vềviên chức giáo dục, viên chức trong trường đại họclại chưa dành được sựquan tâm nghiên cứu tương xứng. Do đó, vẫn còn nhiều mảng nội dung cần được làm rõ khi nghiên cứu về thực hiện pháp luật về viên chức giáo dục, đặc biệt là viên chức trong các trường đạihọcnhằm tạo ra môi trường pháp lý, trách nhiệm và động lực nghề nghiệp, bảo đảm các lợi ích về vậtchất và tinh thần cho người lao động, tácđộng tích cực tới hiệu quả, chất lượng đào tạo của các trường đại học. Đó là: i) Khái niệm, đặc điểm thực hiện pháp luật viên chức trong trường đại học; ii) Các bảo đảm thực hiện pháp luật vềviên chức trong trường đại học; iii) Pháp luật và thực hiện pháp luật về viên chức giáo dụccủa một sốnước trên thế giới; iv) Thực trạng pháp luật về viên chức giáo dục ở Việt Nam hiện nay; v) Những điểmbất hợp lý và nguyên nhân của những bất hợp lý đó trong việc thực hiện pháp luật về viên chức trong trườngđại học; v) Đặc thù của hoạt động nghề nghiệp của viên chức trong trường đạihọccũng như những đặctrưng của môi trường giáo dục đại học là gì, xuất phát từđâu và đặtra những yêu cầu gì với pháp luật và thực hiện pháp luật vềviên chức trong trường đại học; vi) Những giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật vềviên chức trong trường đại học ở Việt Nam hiện nay.
21
Kết luận chƣơng 1
Trên cơ sở nghiên cứu tổng quan các công trình khoa học trên đây, rút ra một số kết luận sau:
Thứ nhất, các công trình nghiên cứu được công bố dưới hình thức đề tài khoa
học, các sách tham khảo, các luận án tiến sỹ, các bài báo, tạp chí, tài liệu hội thảo….
chủyếunghiêncứuvềhoàn thiện,vềthực hiện pháp luậtvềcánbộ,công chức vàviên chức với tư cách là một bộ phận của đội ngũ cán bộ, công chức hoặc những nội dung liên quan trực tiếp tới giáo dục đại học. Các nghiên cứu trên đã đề cập tới một số khía cạnh liên quan tới các quy định phân biệt cán bộ, công chức với viên chức, việc hoàn thiện một số chế định điều chỉnh đối với viên chức (hợp đồng làm việc, cơchế quản lý, bồi dưỡng, đào tạo, đánh giá viên chức). Tuy nhiên, việc nghiên cứu đối vớithực hiện pháp luậtvềviên chức trong trườngđạihọccông lập còn chưađược quan tâm đúng mức.
Thứ hai, các nghiên cứu về thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học chủ yếu được công bố tại các diễn đàn, hội thảo, tọa đàm hay trên báo chí, các trang mạng điện tử, các bài tham luận… nên nội dung, phạm vi và phương pháp tiếp cận còn phân tán, chưa có tính toàn diện, thống nhất.
Thứ ba, những vấnđề cần được Luận ántập trung nghiên cứu để làm rõ thêm là: i) Khái niệm, đặc điểmthực hiện pháp luật viên chức trong trường đại học; ii) Các bảođảm thực hiệnpháp luật về viên chức trong trườngđạihọc; iii) Thực trạng pháp luật về viên chức giáo dục ở Việt Nam hiện nay; iv) Những giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam hiện nay.
Do đó, để thực hiện tốt đề ánđổi mới giáo dục đại học kết hợp với thực hiện hiệu quảlộtrình hoàn thiện pháp luậtởnước ta, tác giả cho rằng rất cần phải cónhững công trình khoa học nghiêncứu về một mảng nộidung còn trống trong hoạtđộng nghiên cứu khoa học, đó là: “Thực hiện pháp luật về viên chức trong trườngđại học ở Việt Nam”.
22
Chương 2
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
VỀ VIÊN CHỨC TRONG TRƢỜNG ĐẠI HỌC
2.1. Khái niệm viên chức, pháp luật về viên chức trong trƣờng đại học 2.1.1. Viên chức và viên chức trong trường đại học
2.1.1.1. Viên chức
Trong nhiều xã hội, bộ phận lao động thực hiện những công việc về chăm
sóc sức khỏe, giáo dục, y tế…. thường nhậnđược sựquan tâm, tôn trọngđặc biệt
của cộng đồng. Cùng với sự phát triển của xã hội và nhu cầu ngày càng cao của con người, lực lượng lao động này ngày càng chiếm số lượng lớn, chất lượng ngày càngđược nâng cao và mang tính chất chuyên nghiệp, nhằm phục vụ nhu cầu, lợi ích của nhân dân và đáp ứng các các quy luật của nền kinh tế. Để gọi tên lực lượng lao động này, ở nhiều nước có những thuật ngữ khác nhau, như “công chức”, “công chức bình thường”,“côngchứcsựnghiệp”“viênchức”,songhọđềuđượcxácđịnhlà những người hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ công, đơn vị sự nghiệp công lập. Chẳng hạn, ởCộng hòa Pháp,tấtcảnhững nhân viên trongbộmáy hành chính nhànước,tấtcả nhữngngườitham gia dịchvụcôngđềuđượccoi là“côngchức”(khái niệm “công chức” được hiểu rất rộng).
Ở Việt Nam, mỗi thời kỳ, bộphận lao độngnàyđượcgọi tên và quyđịnh khác nhau tại những văn bản của Nhà nước. Trong Sắc lệnh số 76/SL ngày 20/5/1950 của Chủ tịch Hồ Chí Minh không có khái niệm “viên chức” mà chỉ sửdụng thuật ngữ “công chức”: Công chức là “những công dân Việt Nam được chính quyền nhân dân tuyển để giữmột chức vụ thường xuyên trong các cơ quan Chính phủ, ở trong hay ngoàinước đều làcông chức theo qui chế này, trừ những trường hợp riêng do Chính phủ qui định” (Điều 1 Sắc lệnh số 76/SL).
Vào đầu thập kỷ 60 đến đầu thập kỉ 80 thế kỷ XX, ở nước tathường sửdụng thuật ngữ “cán bộ, công nhân viên chức nhànước”để chỉ tấtcả mọi người làm việc trong cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, chính trị – xã hội, trong các đơn vị sựnghiệp và doanh nghiệp, mà không sử dụng thuật ngữ “công chức, viên chức”.
23
Tới Hiến pháp Việt Nam năm 1980, thuật ngữ “cán bộ, viên chức nhà nước” bắt đầu được sửdụng chính thức, dùng để chỉnhững người làm việc trong các cơ quan, tổ chức nhà nước. Năm 1982, Chính phủ ban hành Bảng danh mục viên chức số 1, trong đó liệt kê các chức danh viên chức nhà nước. Hiến pháp 1992sửdụng thuật ngữ “cán bộ, viên chức nhà nước”để chỉ tất cảnhững người làm việc tại các cơ quan nhà nước vàcác đơn vị sựnghiệp công lập. Hiến pháp 2013 sử dụng thuật ngữ“cán bộ, công chức, viên chức”. Như vậy, Hiến pháp bắt đầu có sự phân biệt rõ ràng giữa các đối tượng: cán bộ, công chức và viên chức. Việc phân biệt các đối tượng này dựa trên cơsở khoa học về tính chất, vai trò, nhiệmvụ,chức trách của
từng đối tượng trong cơ quan,tổ chức nhà nước, đồngthời là sựphát huy nhữngđiều chỉnh của pháp luật Việt Nam kể từ khi có Pháp lệnh Cán bộ, công chức năm 1998. Theo quy định của Pháp lệnh này, những người làm việc trong các đơn vị sựnghiệp công lập được xếp vào ngạch “sự nghiệp”, bên cạnh ngạch “hành chính” lànhững công chức làm việc tại các cơ quan nhà nước. Với quy định này, Pháp lệnh làcơ sở để dẫn đến sựđiều chỉnh chuyên biệt của từng đối tượng “công chức sựnghiệp” và “công chức hành chính”.
Như vậy, từ ngày nước Việt Nam Dân chủ cộng hoà ra đời năm 1945 tới trước năm 2003, trên thực tế và trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật ở nước ta, chưa có định nghĩa rõ ràng, nhất quán về 3 phạm trù: cán bộ, công chức và viên chức.
Năm 2003, Pháp lệnh Cán bộ, công chức được sửa đổi, bổ sung, thuật ngữ“viên chức” xuất hiện và có sự phân biệt nhất định với “công chức”. Theo đó, viên chức là “những người được tuyển dụng, bổ nhiệm vào một ngạch viên chức hoặcđược giao giữ một nhiệm vụ thường xuyên trong đơn vị sự nghiệp của nhà nước, tổchức chính trị, tổ chức chính trị – xã hội” (điểm d, khoản 1, điều 1 của Pháp lệnh). Trong thời kỳnày, viên chức vẫn là một “bộphận”thuộc phạm vi “cán bộ, công chức”. Năm 2008, Luật Cán bộ, công chức được ban hành chỉ điều chỉnh những quan hệ xã hội liên quan tới đối tượng mà luật gọi là“cánbộ,công chức”, khôngđề cập tới những đối tượng mà trước đây được gọi là “viên chức”.
Năm 2010, Luật Viên chức ra đời, tách “viênchức”ra khỏiđốitượng“cán bộ, công chức”. Viên chức được quy định tại Điều 2 Luật Viên chức là “công dân
24
Việt Nam được tuyển dụng theo vị trí việc làm, làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo chế độ hợp đồng làm việc, hưởng lương từ quỹ lương củađơn vị sựnghiệp công lập theo quyđịnh của pháp luật”.Từquyđịnh này, viên chức có những đặcđiểm phân biệt với cán bộ, công chức qua lao động của họ như sau:
Thứ nhất, lao đông cua viên chưc là hoạt động mang tính nghề nghiệp nhằmđap ưng nhưng nhu câu cơ ban củacon ngươi. Đây la nhưng dich vu chăm lo, bảođam vêthểlực, trí tuệ, văn hoa, tinh thân cua ngươi dân , găn vơi nhu câu ca nhân môi con ngươi trong xã hội.
Thứ hai, lao đông cua viên chưc đươc thưc hiên thông qua hoat đông cua cac tôchưc, đơn vi sư nghiêp chuyên nganh và theo cac tiêu chuân chuyên môn thông nhât.
Thứ ba, lao đông cua viên chưc nhăm cung câp cho ngươi dân sản phẩm phi hiên vât, đươc thưc hiên bởi những đơn vị sự nghiệp công lập , thê hiên trach nhiêm của Nhà nước trong quá trình cung cấp các nhu cầu cơ bản , thiêt yêu cho đai đa sôngươi dân va cac nhu câu cung câp co thu phi hoăc lê phi nhưng không hoan toan theo cơ chế thị trường.
Thứtư, laođộngcủaviên chức không mang tính quyềnlựcnhànước.Hoạtđộng lao động của họ được xã hộithừa nhận và khẳng định là hoạt động nghề nghiệp.
Thứ năm, hoạt động nghề nghiệp của viên chức mang tính nghề nghiệp vàchuyên môn cao , đoi hoi tinh trach nhiêm , sư tân tuy, cần tuân thu cac quy đin h củađao đưc nghê nghiêp và pháp luật.
Trong đơn vị sự nghiệp, viên chức được phân loại khác nhau. Nếu phân loại theo vị trí việc làm, viên chức được chia thành: viên chức quản lý(người được bổnhiệmgiữchức vụ quản lý có thời hạn, chịu trách nhiệmđiều hành, tổ chức thực hiện một hoặc một số công việc trong đơn vịsựnghiệp công lập nhưng không phải là công chức vàđược hưởng phụcấp chức vụquản lý) và viên chức không giữ chức vụ quảnlý (nhữngngười chỉthực hiện chuyên môn nghiệp vụ theo chức danh nghềnghiệp trong đơn vị sựnghiệp công lập). Nếu phân loại theo chức danh nghềnghiệp, viên chức được phân loại trong từng lĩnh vực hoạt động nghề nghiệp với các cấp độ từcao xuống thấp, gồm: viên chức giữchức danh nghề nghiệp hạng I; hạng II, hạng III và hạng IV.
25
Qua những phân tích nêu trên, có thể rút ra những nhận xét, đánh giá chung về viên chức như sau:
Một là, thực tế, đội ngũ viên chức đã xuất hiện, thực hiện những nhiệm vụ do chính cuộc sống, xã hội và nhân dân giao phó. Đó là lực lượng lao độngtrong những lĩnh vực hết sức thiết yếu của đời sống xã hội, cung cấp những dịch vụ công cho nhân dân.
Hai là, trải qua những giaiđoạn,những biếncốlịchsử,độingũ laođộng này có thể được gọi với nhiều tên gọi khác nhau, được quy định trong nhiều loại
văn bản khác nhau (Hiến pháp, Luật, Pháp lệnh, Nghị định….) song bản chất, đặc
điểm của đội ngũ lao động này vẫn không thay đổi. Điều đó xuất phát từ chính đặc điểm,yêu cầu và tính đặc thù nghề nghiệp mà họ đảm nhận, từ vai trò, vị trí xã hội màhọnắmgiữ,từyêucầucủaxã hội,củaconngườiđốivớichuyên môn, nghềnghiệp của họ.
Ba là, theo quyđịnh của pháp luật Việt Nam hiện hành, viên chức mang những đặcđiểm cơ bản như: mang quốc tịch Việt Nam, được ký kết hợpđồnglàm việc theo vị trí việc làm tại đơn vị sự nghiệp công lập và hưởng lương từ nguồn thu củađơn vị sự nghiệp đó.
2.1.1.2. Viên chức trong trường đại học
Viên chức trong trường đại học có nhữngđặc điểm chungcủaviên chức,đồng thời có những đặc điểm riêng của đối tượng này. Viên chức trong trường đại học bao gồm đội ngũ các nhà khoa học, nhà giáo (giảng viên) và những người làm việc theohợpđồng làm việc tại các phòng, ban, đơn vịtrực thuộc của trường đại học(những người làm công việc hành chính trong đào tạo).
Thứ nhất, về đội ngũ các nhà khoa học
Các trường đại học không chỉ là nơi đào tạo ra các nguồn nhân lực chất lượng cao để ứng dụng và vận hành những công nghệ được chuyển giao mà các trường còn là trung tâm nghiên cứu, tạo ra các sản phẩm khoa học và công nghệ hiện đại và chuyển giao sản phẩm khoa học – công nghệ cho khu vực sản xuất kinh doanh. Vì vậy, đội ngũcác nhà khoa học trong trường đại học giữ vai trò to lớn đối với hoạt động nghiên cứu, chuyển giao cácsảnphẩm khoahọc- công nghệ nàyđồngthời chiếmmộttỷlệlớn
26
trong đội ngũ viên chức của các trường đại học công lập. Đó là các nhà nghiên cứu, các giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ thực hiện những nhiệm vụ nghiên cứu khoa học.
Thứ hai, về đội ngũ giảng viên
Theo Luật Giáo dục được Quốc hội thông qua ngày 14/06/2005(đượcsửa đổi, bổ sung năm 2009) thì nhà giáo giảngdạyở cơ sở giáo dục đại học, trường cao đăng nghề được gọi là “giảngviên”.
Xét vềnghề nghiệp, giảng viên là những người làm công tác giảng dạy(lýthuyết và thực hành) được hiệu trưởng công nhận chức vụ và phân công công tác giảng dạyhoặc những cán bộ khoa học kỹthuật làm việc trong hay ngoài trường, tham gia giảng dạy theo chế độ kiêm nhiệm. Khái quát nhất, giảng viên được hiểu là viên chức chuyên môn đảmnhiệm việc giảng dạyvà đàotạo ở bậc đại học, caođẳng thuộc một ngành/chuyên ngành đào tạo của trường đại học hoặc cao đẳng.
Nhiệm vụ của giảng viên được xác định trên hai phương diện: nhiệm vụ của nhà giáo nói chung (theo Điều 72 Luật Giáo dục năm 2005) và nhiệm vụ của viên chức (theo Điều 17 Luật Viên chức năm 2010). Cụ thể: giảng viên thực hiện công tác giáo dục, giảng dạy, thực hiện nghĩa vụ công dân, các quy định của pháp luật vàđiều lệ nhà trường; Giữ gìn phẩm chất, uy tín, danh dự của nhà giáo; tôn trọng nhân cách củangười học, đối xửcông bằng với người học,bảovệ các quyền,lợiích chính đáng của người học; Không ngừnghọctập, rèn luyệnđể nângcao phẩm chấtđạo đức, trình độ chính trị, chuyên môn, nghiệp vụ, đổi mới phương pháp giảng dạy, nêu gương tốt cho người học.
Giảng viên với tư cách là người làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong các cơ sở giáo dục đại học – một loại hình cơ sở giáo dục đặc biệt, có những nhiệm vụriêng, gồm: Giảngdạyđược phần giáo trình hay giáo trình môn học đượcphân công; Tham gia hướngdẫn và đánh giá, chấm luận văn, đề án tốt nghiệp đại học hoặc cao đẳng; Soạn bài giảng, biên soạn tài liệu tham khảo môn học được phân công đảm nhiệm; Tham gia các đề tài nghiên cứu khoa học, chủyếu ở cấp khoa hoặc trường; Thực hiện đầy đủ các quy định về chuyên môn và nghiệp vụ theo quy chế các trường đại học; Tham gia quản lý đào tạo (nếu có yêu cầu): chủ nhiệm lớp, chỉ đạothực tập. Vì vậy, so với các nghề nghiệp kháccủaviên chức trong lĩnh vực
27
y tế, văn hóa, khoa học, thể thao, GVĐH cần nhiều thời gian tham gia các đề tài nghiên cứu khoa học, sinh hoạthọcthuật, trao đổi khoa học, tham dự các hội thảo, hội nghị, các buổi tọađàm, các hoạtđộngthâm nhập thực tế.Đâylà những hoạtđộng quan trọng nâng cao năng lực nghề nghiệp của GVĐH, nâng cao chất lượng của nhiệm vụ chính (hoạt động giảng dạy) mà họ đảm nhiệm. Đồng thời, hiệu quảcông việc của GVĐH phụ thuộc rất lớn vàosựchủ động, linh hoạt về mặt thời gian, phương pháp làm việc cũng như trí tuệ, sức sáng tạovàsựtựdo phát triển nghề nghiệp, “tựdo học thuật”của họ.Điều đó tạo nên đặc thù nghề nghiệp của GVĐH so với các nghề nghiệp của các viên chức khác như y, bác sĩ, ca sĩ, nghệ sĩ, các vận
động viên thể dục, thể thao…
Song song với nhiệm vụ của mình, giảng viên có quyền: Được giảng dạy theo chuyên ngành đào tạo; Đượcđàotạonâng cao trìnhđộ,bồidưỡngchuyên môn, nghiệp vụ; Được hợpđồng thỉnh giảng và nghiên cứu khoa họctại các trường, cơ sở giáo dụckhác và cơ sở nghiên cứu khoa học với điều kiện bảo đảm thực hiện đầyđủ nghĩa vụ nơi mình công tác; Được bảo vệ nhân phẩm, danh dự;Được nghỉhè, nghỉ Tết âm lịch, nghỉhọckỳ theo quy định củaBộtrưởng BộGiáo dục và Đào tạo và các ngày nghỉ khác theo quy định của Bộ luật Lao động (Điều 73, Luật Giáo dục năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2009).
Ở góc độtrường đạihọc, giảng viên là bộ phận quan trọng của đội ngũ cán bộ, viên chức, là lực lượng lao động trực tiếp tham gia vào quá trình đào tạo. Chất lượng giảng dạycủa giảng viên là một trong những nhân tố quyếtđịnh đến chất lượng củasinh viên ra trường – những kiến thức và kỹ năngvềnghề nghiệp mà sinh viên theo học.
D:\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT 1\THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ VIÊN CHỨC TRONG TRƯỜNG ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM
