Quyền tài phán của quốc gia trên biển – những vấn đề lý luận và thực tiễn
MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chọn đề tài
Chiếm hơn 2/3 diện tích bề mặt trái đất, từ bao đời nay, biển vàđại dương đãtrởthành cái nôi chosựsống của toàn nhân loại. Từthời xa xưa, con người đã biết tìm đến biển vừa như một môi trường thiên nhiên lý tưởng cho những nền văn minh vĩ đại, vừa như kho tài nguyên thiên nhiên vô giá đáp ứng cho những nhu cầu vật chất, xã hội không ngừng của mình. Với những nguồn lợi to lớn do biển cả và đại dương mang lại cho sự phồn thịnh về kinh tế – xã hội và an ninh – chính trị, hầu hết các quốc gia trên thếgiới(đặcbiệt là các quốc gia có biển) đều có ít nhiều “thamvọng” muốn khẳngđịnh chủ quyền, quyền chủ quyền của mình trên các vùng biển, một trong những nội dung của các quyền này chính là việc thiết lập và thi hành quyền tài phán của quốc gia trên biển.
Trong những năm gần đây, tranh chấp giữa các quốc gia liên quan đến việc xác lập chủ quyền, quyền chủ quyền đối với các vùng biển ngày càng trở nên căng thẳng
tại nhiều khu vực khác nhau trên thế giới. Những tranh chấp, xungđột vàhành vi vi phạm trên các vùng biển xuất hiện ngày càng nhiều, đe dọa đến sự ổn định, hòa bình và quan hệ hợp tác giữa các quốc gia. Một trong những nguyên nhân làm cho các tranh chấp nàydậysóng, ngoài mục đích chính trịcòn có những ảnh hưởng rất lớn từphương diện pháp lý, đó có thể là sự chồng chéo về chủ quyền, quyền chủ quyền hay quyền tài phán trong những khu vực biển chồng lấn cần phân định; hay là sự chưa rõràng trong các quy định nhằm phân định quyền tài phán giữa các quốc gia…Chính vìvậy, việc nghiên cứu một cách tổng thể, chuyên sâu về quyền tài phán và việc thực thi quyền tài phán của quốc gia trên biển nói chung và Việt Nam nói riêng rất cần thiết vìnhững lý do sau đây:
– Thứ nhất, việc nghiên cứu hoàn thiện các quyđịnh của pháp luật về quyền tài phán của quốc gia trên biển nằm trong lộ trình chung liên quan đến vấn đề bảo vệ biên giới quốc gia mà Đảng và Nhà nước ta đã đề ra trong Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020.
-Thứhai, củng cốthêm cơ sởlý luận và pháp lý cho việc bảo vệchủquyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán hợp pháp của các quốc gia nói chung và Việt Nam nói riêng ở trên các vùng biển. Thời gian gần đây, hiện tượng tàu thuyền mang quốc tịch nước ngoài tiến hành các hành vi vi phạm pháp luật trên các vùng biển của Việt Nam khá phổ biến, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến các quyền chủ quyền, quyền tài phán và lợi ích trên biển của Việt Nam; đe dọa hòa bình, an ninh, ổn định và chủquyền của Việt Nam. Đặc biệt trong bối cảnh tranh chấp biển Đông giữa Việt Nam vàcác nước đang ngày càng căng thẳng thì việc củng cố chủ quyền, quyền chủ quyền và
1
quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển là thực sự cần thiết nhằm bảo vệ chủquyền biển, đảo của quốc gia, đồng thời giữ gìn và duy trì trật tự pháp lýquốc tế đã được thiết lập theo quy định của pháp luật quốc tế, trong đó có Công ước của Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982 (sau đây viết tắt là UNCLOS).
Thứ ba, đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao năng lực của các lực lượng chấp pháp là thực hiện nhiệm vụ bảo vệ an ninh, chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của quốc gia; đồng thời phù hợp với xu thếcủng cốlực lượng chung của các quốc gia trong khu vực và trên thế giới.
Thứ tư, một số quy định của pháp luật và thực tiễn thi hành quyền tài phán trên biển của Việt Nam thời gian qua còn những bất cập đặt ra yêu cầu cần phải nghiên cứu hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật biển Việt Nam liên quan đến nội dung quyền tài phán và việc thực thi quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển.
Từ những yêu cầu, đòi hỏi đó của thực tiễn, với mong muốn có những đóng góp nhất định trong việc hoàn thiện hơn nữa pháp luật và thực tiễn thi hành quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài: “Quyền tài phán của
quốc gia trên biển – những vấn đề lý luận và thực tiễn” để làm luận án tiến sỹ chuyên ngành luật quốc tế.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn vềquyền tài phán quốc gia trên biển, từđó làm tiền đềcho việc nghiên cứu các quyđịnh của pháp luật vềquyền tài phán của quốc gia trên biển nói chung; nghiên cứu thực trạng pháp luật Việt Nam về quyền tài phán của quốc gia trên các vùng biển, qua đó đánh giá những thành tựu, đồng thời nhận diện những khó khăn, thách thức mà Việt Nam cần phải giải quyết. Trên cơ sở đó, đề xuất những giải pháp tổng thể nhằm hoàn thiện pháp luật, đồng thời nâng cao hiệu quả thực thi quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển trong thời gian tới.
Với mục đích trên, luận án sẽ bám sát vào một số nhiệm vụ chủ yếu sau:
– Phân tích và làm sâu sắc hơnđịnh nghĩa vềquyền tài phán của quốc gia trên biển, các nguyên tắc xác định quyền tài phán của quốc gia và vấn đề xung đột quyền tài phán quốc gia trên biển.
– Phân tích và đánh giá quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật một số nước về thi hành quyền tài phán của quốc gia trên biển, từ đó rút ra những kinh nghiệm cho Việt Nam.
– Nghiên cứu tổng quan các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước cũng nhưcác yêu cầu hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực thực thi quyền tài phán trên biển của Việt Nam, từ đó làm cơ sở để đề xuất các giải pháp cụ thể, hợp lý.
– Đềxuất những giải phápkhảthi nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quảthực thi quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển.
2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của Luận án bao gồm các vấn đề cụ thể sau:
– Các quan điểm về quyền tài phán quốc gia trên biển; lịch sử hình thành và phát triển của nội dung quyền tài phán của quốc gia trên biển trong hệ thống pháp luật biển quốc tế;
– Nội dung các nguyên tắc xác định quyền tài phán của quốc gia trên biển; thứ tựưu tiên áp dụng các nguyên tắc nhằm hạn chế tình trạng xung đột quyền tài phán giữa các quốc gia;
– Các trường hợp xung đột quyền tài phán và hướng xử lý trong trường hợp phát sinh xung đột;
– Các quy định của pháp luật quốc tế, pháp luật một số quốc gia và Việt Nam vềquyền tài phán của quốc gia trong một sốlĩnh vực như: hoạtđộng đi lại củatàu thuyền; thăm dò, khai thác và quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên; nghiên cứu
khoa học biển…
– Các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển.
Quyền tài phán là một vấn đề rộng trong luật biển quốc tế, chính vì vậy ở phạm vi nghiên cứu của Luận án, với yêu cầu về dung lượng,đồngthời mong muốn làm sâu sắc hơn các quy định có liên quan, Luận án sẽ tập trung làm sáng tỏ các quy định trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam về quyền tài phán của quốc gia trong ba lĩnh vực cụ thể là: quyền tài phán đối với hoạt động đi lại của tàu thuyền, quyền tài phánđối với việc khai thác, thăm dò, quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và quyền tài phán đối với hoạt động nghiên cứu khoa học biển.
Ngoài ra, liên quan đến đối tượng và phạm vi nghiên cứu, trong khuôn khổ giới hạn cho phép, Luận án cũng sẽgiới hạn đối tượng nghiên cứu chủyếu là tàu thuyền của nước ngoài khi hoạt động trong các vùng biển thuộc chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của quốc gia ven biển.
4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Đểthực hiện những mục đích và nhiệmvụnghiên cứu nêu trên, Luận án được tiếp cận theo phương pháp luận của chủnghĩa Mác Lênin. Đối vớitừng nội dung cụthể, Luận án sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học khác nhau như: phương pháp tiếp cận hệthống, phương pháp lịch sử, phương pháp tổng hợp, phương pháp phân tích, phương pháp thống kê, phương pháp so sánh luật học, kết hợp nghiên cứu lýluận với thực tiễn để đưa ra các giải pháp cụ thể và khả thi.
– Phương pháp phân tích, thống kê, kết hợpnghiên cứu lý luậnvớithực tiễn làphương pháp chủ đạo được sử dụng trong hầu hết các chương, đặc biệt là chương 3 và chương 4 nhằm làm rõ nội dung của các quy định trong UNCLOS và pháp luật Việt
Nam về quyền tài phán của quốc gia trên các vùng biển.
– Phương pháp tổng hợp là phương pháp được sử dụng chủ yếu trong quá trình thu thập tài liệu, phân tích các quan điểm, đềxuất và kiến nghịcủacác cơ quan, các chuyên gia trong lĩnh vực luật biển liên quan đến quyền tài phán quốc gia trên biển.
– Phương pháp lịch sử được sử dụng để nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển nội dung quyền tài phán của quốc gia trong hệ thống pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam.
– Phương pháp hệ thống được sử dụng để xâu chuỗi và tìm ra sự nhất quán giữa các vấnđềlý luận, pháp lý và thực tiễn liên quanđếnviệc thực hiện quyền tài phán của quốc gia trên biển. Qua đó, Luận án đánh giá, kiến nghị một cách hệ thống và toàn diện các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi quyền tài phán của Việt nam trên biển.
– Phương pháp so sánh là phương pháp quan trọng nhằm phân tích và đối chiếu các quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia về quyền tài phán của quốc gia trên biển; ngoài ra phương pháp này cũng được sửdụng hiệuquảtrong việc so sánh các quy định về quyền tài phán quốc gia trên biển của các quốc gia khác với Việt Nam nhằm đưa ra những kinh nghiệm cần thiết cho việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam về vấn đề nghiên cứu.
– Phương pháp phỏng vấn, lấyýkiến chuyên gia nhằm thu thập thêm các quan điểm, nhận địnhkhác nhau của các chuyên gia về các quy định cũng như thực tiễn thi hành quyền tài phán của các quốc gia trên biển. Phương pháp nàysẽđược thực hiện bằng cách tổ chức các cuộc gặp gỡ trực tiếp giữa chuyên gia và ứng viên, hoặc cóthể
là các cuộc trao đổi qua điện thoại,…
5. Những đóng góp mới của Luận án
Trên cơ sở kế thừa những kết quả nghiên cứu khoa học trước đó liên quan đến đềtài, nghiên cứu sinh mong muốn việc tiếp tục nghiên cứu đề tài này sẽ mang lại những giá trị khoa học sau:
– Thứ nhất, Luận án đã góp phần làm sáng tỏ thêm nhữngvấn đề lý luận vàthực tiễnvềquyền tài phán của quốc gia trên các vùng biển như:định nghĩa, nội dung vàcác đặc điểm của quyền tài phán quốc gia trong luật biển quốc tế; lịch sử hình thành và phát triển nội dung quyền tài phán của quốc gia trong luật biển quốc tế, các nguyên tắc xác định quyền tài phán của quốc gia trên biển. Đặc biệt Luận án xác định rõ ràng hơn các nguyên tắc và trật tự áp dụng các nguyên tắc xác định quyền tài phán của các quốc
gia trên biển…
– Thứ hai, Luận án đã làm rõ hơn cơ sở, các trường hợp xung đột quyền tài phán của các quốc gia trên biển; đồng thời trên cơ sởlý luận vềquyền tài phán và các nguyên tắc xác định quyền tài phán của quốc gia trên biển, Luận án đã chỉ ra xu hướng
4
trong giải quyết xungđột quyền tài phán giữa các quốc gia trên biển dựa trên hoạt độngxét xử của các cơ quan tài phán quốc tế và thực tiễn giải quyết giữa các quốc gia.
– Thứ ba, Luận án đã đưa ra được bình luận, đánh giá về các quy định của pháp luật quốc tếvềquyền tài phán của quốc gia trên biển trong 3 lĩnh vực là: quyền tài phán đối với hoạt động đi lại của tàu thuyền; quyền tài phánđối với hoạt động thăm dò, khai thác và quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên; quyền tài phán đối với hoạt động nghiên cứu khoa học biển. Đặc biệt, luận án đã đi sâu bình luận về những thách thức mới đối với việc thi hành quyền tài phán của các quốc gia trên biển như: vấn đềđánh bắt cá bất hợp pháp, không có báo cáo và không được quản lý; vấn đề đánh bắt
cá vượt mức, hay nghiên cứu khoa học vượt quá phạm vi cho phép…
– Thứ tư, Luận án đã tiến hành hệ thống hóa pháp luật của một số quốc gia trong việc thi hành quyền tài phán trên biển đối với 3 lĩnh vực kể trên. Từ đó rút ra một sốbài học kinh nghiệm thực tiễn cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành quyền tài phán của quốc gia trên các vùng biển.
– Thứ năm, Luận án đã đi vào đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành quyền tài phán trên biển của Việt Nam, làm rõ thêm những thành tựu và hạn chế trong hệ thống pháp luật và thực tiễn thi hành quyền tài phán trên biển của Việt Nam.
– Thứ sáu, đề xuất những giải pháp mang tính tổng thể, khả thi nhằm hoàn thiện hệthống pháp luật và nâng cao năng lực thực thi quyền tài phán trên biển của Việt Nam trong thời gian tới.
6. Ý nghĩa khoa học của Luận án
Luận án là công trình nghiên cứu khoa học mang tính chuyên sâu, tương đối toàn diện vềcác nội dung liên quan đến các vấn đềlý luận, pháp lý và thực tiễn thi hành quyền tài phán của quốc gia trên biển. Chính vì vậy, kết quả nghiên cứu của Luận án có độtin cậycao, góp phần bổsung tri thức khoa học pháp lý quốc tếnói chung và chuyên ngành luật biển quốc tế nói riêng về quyền tài phán của quốc gia trên biển.
Bên cạnh đó, Luận án còn cung cấp các căn cứ khoa học để cơ quan nhà nước có thẩm quyền có thểtham khảo trong quá trình xây dựng, hoàn thiện cácchủtrương, chính sách liên quan đến bảo vệchủquyền, quyền chủquyền và quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển, đặc biệt trong bối cảnh tranh chấp biển giữa Việt Nam và các nước có xu hướng căng thẳng trong thời gian gần đây.
Ngoài ra, Luận án có thểtrởthành nguồn học liệu đểcán bộ,giảng viên, sinh viên và những người làm công tác khoa học liên quan tham khảo và dẫn chiếu đến.
7. Kết cấu của Luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận chung, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung của Luận án được bố cục thành bốn chương, cụ thể:
Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
5
Chương 2: Một số vấn đề lý luận chung về quyền tài phán của quốc gia trên biển
Chương 3: Pháp luật quốc tế về quyền tài phán của quốc gia trên biển, thực tiễn thi
hành của một số nước trên thế giới và kinh nghiệm đối với Việt Nam
Chương 4: Pháp luật và thực tiễn thi hành quyền tài phán của Việt Nam trên các
vùng biển – thực trạng và giải pháp
6
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
LIÊN QUAN ĐẾNĐỀ TÀI
1.1. ĐÁNH GIÁ NHỮNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
“Quyền tài phán của quốc gia trên biển – những vấn đề lý luận và thực tiễn” là đề tài tương đối mới và hầu như chưa được nghiên cứu chuyên sâu ở trình độ tiến sỹluật học. Nói như vậy không có nghĩa rằng các nội dung liên quan đến đề tài này chưa từng được đề cập đến trước đó. Mặc dù chưa được nghiên cứu một cách trực diện và
tổng thể, tuy nhiên cùng với các quy định của pháp luật biển nói chung và UNCLOS nói riêng, vấn đề quyền tài phán của quốc gia trên biển cũng đã ít nhiều được xem xét thông qua các công trình nghiên cứu khoa học với nhiều hình thức khác nhau như: bài
viết hội thảo, tạp chí, sách hay chuyên đề nghiên cứu khoa học… Có thể tạm chia các công trình nghiên cứu này thành hai nhóm là công trình nghiên cứu ở nước ngoài vàcác công trình ở trong nước.
Trong đó, đối với các công trình nghiên cứu của nước ngoài, hoặc chỉ tập trung vào những vấn đềpháp lý liên quan đến cách thức xác định và quychếpháp lý các vùng biển; hoặc làm sáng tỏ một số điều khoản nhất định nào đó trong UNCLOS; hoặc nghiên cứu về cơ chế giải quyết tranh chấp theo quy định của Luật quốc tế, UNCLOS và thực tiễn giải quyết tranh chấp trên biển giữa các quốc gia trên thế giới. Trong các công trình này, vấn đề quyền tài phán của quốc gia trên biển chủ yếu được lồng ghép trong quychếpháp lý các vùng biển, hầu như chưa có công trình nào nghiên cứu quyền tài phán quốc gia trên biển một cách độc lập.
Tương tự, ở trong nước, các tác giả cũng chủ yếu khai thác một hoặc một số khía cạnh liên quan đến các quyđịnh của UNLCOSvềcác vùng biển, cơ chếgiải quyết
tranh chấp biển, vấnđềkhai thác chung, vấn đềphân định biển… Các công trình nghiên cứu đã được công bố tại Việt Nam có điểm khác biệt là đã đề cập trực tiếp đến hệ thống pháp luật về biển của Việt Nam ở nhiều khía cạnh khác nhau. Tuynhiên chưa có công trình nào tập trung làm sáng tỏcác vấn đềlý luận và thực tiễnvềquyền tài
phán riêng biệt của Việt Nam – với tư cách là một quốc gia ven biển – trên các vùng biển thuộc chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của Việt Nam. Hầu hết các công trình nghiên cứu đều tiếp cận gián tiếp thông qua quy chế pháp lý các vùng biển, hoặc có một vài công trình dưới dạng các bài báo tập trung nghiên cứu về quyền chủquyền và quyền tài phán của Việt Nam với những lĩnh vực cụ thể phù hợp với nhiệm vụ nghiên cứu của công trình khoa học ấy.
Mục tiêu của Chương 1 là trình bày một cách khái quát các kết quả nghiên cứu đã được công bốliên quan đến đềtài, đồngthời đánh giá vềgiá trịtham khảo của
7
những kết quả đó trong quá trình thực hiện đề tài, để từ đó xác định phương hướng vànhững mục tiêu nghiên cứu trong các chương tiếp theo của Luận án. Thứ tự đánh giácác kết quả nghiên cứu sẽ phù hợp với những nội dung nghiên cứu bao gồm việc đánh giá những kết quả nghiên cứu về lý luận và thực tiễn liên quan đến định nghĩa và các nguyên tắc xác định quyền tài phán của quốc gia trên biển; những kết quả nghiên cứu về quyền tài phán của quốc gia ven biển đối với hoạt động đi lại của tàu thuyền nước ngoài trong các vùng biển, quyền tài phán của quốc gia đối với hoạt động thăm dò, khai thác và quản lý tài nguyên thiên nhiên, quyền tài phán của quốc gia ven biển đối
với hoạt động nghiên cứu khoa học biển,… qua đó làm rõ những thành tựu và hạn chếcủa hệ thống pháp luật và thực tiễn thi hành quyền tài phán của quốc gia trong các lĩnh vực này, làm cơ sở cho việc đề xuất những giải pháp khả thi để hoàn thiện pháp luật và thực tiễn thi hành quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển.
1.1.1. Đánh giá những kết quả nghiên cứu về định nghĩa, đặc điểm và lịch sửhình thành nội dung quyền tài phán của quốc gia trên biển
1.1.2. Đánh giá các kết quảnghiên cứu liên quan đến nội dung các nguyên tắc xác định quyền tài phán của quốc gia trên biển
1.1.3. Đánh giá các kết quả nghiên cứu liên quan đến cơ sở xác định quyền tài phán của quốc gia trên biển
1.1.4. Đánh giá các kết quảnghiên cứu liên quan đến nội dung quyền tài phán của quốc gia trên biển đối với các lĩnh vực: đi lại của tàu thuyền; thăm dò, khai thác và quản lý tài nguyên thiên nhiên; nghiên cứu khoa học biển
1.2. ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
Trên cơ sở kế thừa những kết quả nghiên cứu của các công trình trước đó ở trong và ngoài nước, Luận án sẽ tiếp tục làm sáng tỏ hơn một số vấn đề lý luận, pháp lý và thực tiễn, cụ thể:
1.2.1. Về lý luận
– Luận giải những quan điểmkhác nhau liên quan đến nội hàm của định nghĩa quyền tài phán quốc gia trên biển làm cơ sởcho việc xây dựngđịnh nghĩa khoa học hoàn chỉnh hơn về quyền tài phán của quốc gia trên biển. Từ đó rút ra những đặc điểm của quyền tài phán quốc gia trên biển trong mối tương quan với các đặc điểm chung của Luật quốc tế.
– Làm rõ hơn quá trình hình thành và phát triển nội dung quyền tài phán của quốc gia trong luật biển quốc tế
– Nghiên cứu, phân tích và làm sâu sắc hơn nội dung các nguyên tắc cơ bản trong việc xác định quyền tài phán của quốc gia trên biển. Từ đó đi vào bình luận và đánh giá về thứ tự áp dụng của các nguyên tắc này nhằm hạn chế các trường hợp xung đột quyền tài phán phát sinh giữa các quốc gia.
– Phân tích và bình luậnvềcác nội dung liên quan đếnxung đột và giải quyết xung đột về quyền tài phán giữa các quốc gia trên biển.
1.2.2. Về pháp lý và thực tiễn
a. Liên quan đến các quy định của pháp luật quốc tế, pháp luật các quốc gia vềthi hành quyền tài phán của quốc gia trên biển trong từng lĩnh vực cụ thể
– Phân tích và bình luận về những quy định của pháp luật quốc tế (chủ yếu là các quy định liên quan trong UNCLOS) về quyền tài phán của quốc gia ven biển đối với 3 lĩnh vực: hoạt động đi lại của tàu thuyền; thăm dò, khai thác và quản lý các nguồn tài
19
nguyên thiên nhiên; nghiên cứu khoa học biển; từ đó chỉ ra được những điểm hợp lý và chưa phù hợp của các quy định này.
– Làm rõ thực tiễn thực thi quyền tài phán trên biển của một số quốc gia; đánh giánhững ưu điểm và hạn chế để từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hơn nữa hiệu quả thi hành quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển.
b. Về các quy định của pháp luật Việt Nam và thực tiễn thi hành quyền tài phán trên các vùng biển của Việt Nam. Luận án sẽ tập trung:
– Bình luận các quyđịnh hiện hành của pháp luật biển Việt Nam liên quan đến việc thi hành quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển; từ đó đưa ra các ý kiến đánh giá về những thành tựu và hạn chế trong các quy định này, làm cơ sở chocác đềxuất về xây dựng và hoàn thiện pháp luật.
– Phân tích các sốliệu đáng tin cậyliên quan đến thực tiễn thi hành quyền tài phán trên biển của Việt Nam; từđó chỉra được những thuận lợi, khó khăn và thách thức mà Việt Nam cần giải quyết nhằm nâng cao hiệu quảthực thi quyền tài phán trong các vùng biển.
– Xác định rõ các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước cũng như những yêu cầu thực tiễn đặt ra đối với việc xây dựng, hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam liên quan đến quyền tài phán của quốc gia trên biển.
– Đề xuất những nhóm giải pháp tổng thể, khả thi nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực thực thi quyền tài phán trên biển của Việt Nam. Các giải pháp được đềxuất phải đảmbảo phù hợp đường lối, chủtrương của Đảngvà Nhànước, phù hợp với pháp luật và thực tiễn quốc tế.
1.2.3. Nội dung chính của Luận án
Đểgiải quyết những nhiệmvụđã nêu ra ởtrên, ngoài Chương 1 vềTổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, nội dung chính của Luận án sẽ được kết cấu thành 3 Chương cụ thể như sau:
– Chương 2 của luận án có tên gọi“Một sốvấn đềlý luận chung vềquyền tài phán của quốc gia trênbiển”. Tại chương này tác giả sẽ tập trung làm rõ những vấn đề lýluận về quyền tài phán của quốc gia nói chung và quyền tài phán của quốc gia trên biển nói riêng như: định nghĩa quyền tài phán và quyền tài phán của quốc gia trên biển; đặc điểm của quyền tài phán của quốc gia trên biển; lịch sử hình thành vàphát triển nội dung quyền tài phán của quốc gia trong luật biển quốc tế; các nguyên tắc xácđịnhquyền tài phán của quốc gia trên biển; vấnđềxung đột và giải quyết
xung đột quyền tài phán giữa các quốc gia trên biển… những kết quả nghiên cứu của chương này sẽ là cơ sở lý luận quan trọng, làm định hướng cho việc nghiên cứu các nội dung tiếp theo của luận án.
20
– Với tiêuđề “Pháp luật quốc tế về quyền tài phán của quốc gia trên biển, thực tiễn thi hành của một số nước trên thế giới và kinh nghiệm đối với Việt Nam”. Chương 3 của luận án sẽ tập trung nghiên cứu các quy định của pháp luật quốc tế về quyền tài phán của quốc gia trên biển trong ba lĩnh vực, đó là: quyền tài phán của quốc gia đối với hoạt động đi lại của tàu thuyền nước ngoài trong các vùng biển của quốc gia ven biển; quyền tài phán của quốc gia đối với hoạt động nghiên cứu khoa học biển; quyền tài phán của quốc gia đối với hoạt động thăm dò, khai thác và quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên (bao gồm cả tài nguyên sinh vật và tài nguyên phi sinh vật). Phần còn lại của chương này, nghiên cứu sinhsẽ đivào nghiên cứu và bình luận về thực tiễn thi hành quyền tài phán trên biển tại một số quốc gia trên thế giới, từ đó rút ra một sốbài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật vànâng cao năng lực thi hành quyền tài phán của Việt nam trên các vùng biển.
– Chương 4 với têngọi “Pháp luật và thực tiễn thi hành quyền tài phán của Việt
Nam trên các vùng biển – thực trạng và giải pháp”. Tại chương này, nghiên cứu sinhđi vào phân tích, đánh giá những thành tựu và hạn chế của Việt Nam trong quá trình xây dựng pháp luật và thực tiễn thi hành quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển của quốc gia. Trên cơ sở đó, nghiên cứu sinh sẽ đi vào luận giải các nguyên nhân của hạn chế; đồng thời xác định rõ những yêu cầu trong việc hoàn thiện pháp luật vànâng cao năng lực thực thi quyền tài phán trên biển của Việt Nam.Từcác kết quảnghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận, pháp lý và thực tiễn quốc tế cũng nhưnhững yêu cầu, đòi hỏi cụ thể của tình hình mới, nghiên cứu sinh sẽ đề xuất các giải pháp cụ thể, hợp lý nhằm hoàn thiện hẹ thống pháp luật và nâng cao năng lực thực thi quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển.Đặc biệt, trong quá trình phân tích những nội dung này, bằng phương pháp so sánh, đối chiếu, nghiên cứu sinhsẽlồng ghép những kinh nghiệm đã được rút ra từ việc nghiên cứu pháp luật và thực tiễn thi hành quyền tài phán của các quốc gia khác đểlàm nổi bật hơn các giải phápđối với Việt Nam trong thời gian tới.
21
Tiểu kết Chương 1
1. Luận án “Quyền tài phán của quốc gia trên biển – những vấn đềlý luận và thực tiễn”là công trình nghiên cứu có tính mới ở cấp độ tiến sỹ luật học, đồng thời nội dung triển khai của luận án không bịtrùng lặp với các nghiên cứuđã được công bốtrước đây. Mặc dù từng nội dungcủa đề tài đã được cáccông trình nghiên cứu trước đâyđềcập đến ởnhững mức độ/khía cạnh khác nhau, một sốkết quảnghiên cứu có giá trị khoa học quan trọng, nhưng sẽ được nghiên cứu sinh tiếp tục kế thừa và làm sâu sắc hơn. Tuy nhiên, đa sốkết quảnghiên cứu đã được công bốtrước đâychưa giải quyết triệt để những nhiệm vụ đặt ra đối với đề tài.
2. Nhìn chung, các công trình khoa học này còn có một số hạn chế như sau: Thứnhất, các kết quả nghiên cứu chưa thực sự có tính hệ thống và toàn diện vì chưa xây dựng được định nghĩa, xác định được nội dung và đặc điểm của quyền tài phán quốc gia trong luật biển quốc tế; chưa có công trình nào nghiên cứu riêng biệt hoặc chuyên sâu về lịch sử hình thành và phát triển nội dung quyền tài phán của quốc gia trên biển; Thứhai, các công trình này hầu như chưa hoặc rất ít đềcập đến xung đột quyền tài phán giữa các quốc gia trên biển; chưa phân tích có hệ thống các phán quyết của các cơ quan tài phán quốc tế vàthực tiễn của các quốc gia để làm sáng tỏ xu hướng giải quyết các xung đột này; Thứ ba, rất ít công trình đánh giá về những vấn đề được cho là thách thức mới đối với việc thực hiện quyền tài phán của các quốc gia trên biển hiện
nay như: vấn đề IUU, vấn đề khai thác cá quá mức…mặc dù đã có những nghiên cứu liên quan đến IUU, tuy nhiên các công trình đó cũng chưa đánh giá được những khó khăn mà các quốc gia ven biển phảiđối mặt khi hành vi IUU xuất hiện ngày càng nhiều như hiện nay, điều này ngaycảUNCLOS cũng không có những quyđịnh rõ ràng, ngoại trừĐiều 56 và Điều 73; Thứtư, chưa chỉrađược những thuận lợi, khókhăn và thách thức mà Việt Nam sẽ phải đối mặt nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi quyền tài phán trên biển của mình trong giai đoạn hiện nay, kháít công trình nghiên cứu riêng về các lực lượng chấp pháp trên biển hiện nay của Việt Nam; Thứnăm, các kiến nghị/đềxuất đưara chưa mang tính tổng thểvà chưa giải quyết được nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài.
3. Từnhững đánh giávềkết quảnghiên cứu, nghiên cứu sinhđãxác định rõnhững vấn đề mà luận án cần giải quyết, từ đó xác định cụ thể những nhiệm vụ nghiên cứu về cả về lý luận, pháp lý và thực tiễn thi hành quyền tài phán mà luận án cần phải giải quyết;từ đó xác định rõquan chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, đòi hỏi của hoàn cảnh thực tiễn, làm cơ sở cho việc đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và tăng cường thực thi một cách hiệu quả quyền tài phán của Việt Nam trên các vùng biển.
22
CHƯƠNG 2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUYỀN
TÀI PHÁN CỦA QUỐC GIA TRÊN BIỂN
2.1. KHÁI NIỆM, SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NỘI DUNG QUYỀN TÀI PHÁN CỦA QUỐC GIA TRONG LUẬT BIỂN QUỐC TẾ
2.1.1. Khái niệm quyền tài phán của quốc gia trên biển
2.1.1.1. Định nghĩa
a. Định nghĩa quyền tài phán quốc gia
Quyền tài phán của quốc gia nói chung là quyền năng theo pháp luật, phù hợp với pháp luật và được pháp luật bảo hộ[68, 475]. Trên thực tế, khi đề cập đến quyền tài phán trong hệ thống pháp luật quốc gia, đa phần các quốc gia đều dẫn chiếu trực tiếp đến quyền xét xửcủa các tòa án hoặc quyền ban hành các quyết định áp dụng pháp luật của một số cơ quan, tổ chức được Nhànước trao quyền. Irini Papanicolopulu trong cuốn “The limits of Maritime Jurrisdiction” đã nhấn mạnh rằng “quyền tài phán là một biểu hiện của sức mạnh cai trị, và sức mạnh này không chỉ có ở các quốc gia mà còn xuất hiện trong quyền lực của của các cơ quan, tổchức khác”[94, 390-394]. Điều này là đúng nếu thuật ngữ“quyền tài phán” chỉhướng đến thẩm quyền xét xửcủa các tòa án quốc tế và tòa án quốc gia[19]. Đồng quan điểm này, Bryan A. Garner trong đại từ điển “Black’s Law Dictionary” cũng đã xác định quyền tài phán chính là“quyền của tòa án hoặc thẩm phán (đã được ghi nhận trong Hiến pháp của quốc gia)để đưa ra một bản án hoặc các biện pháp khắc phục theo quy định của pháp luật dựa trên những vụ việc thực tế”[74]. Như vậy, cả hai công trình nghiên cứu này đều miêu
tả nội dung quyền tài phán khá hẹp, chủ yếu liên quan đến quyền lực của các cơ quan tư pháp(cụthểlà của tòa án) trong việc đưara các bản án hoặc các biện pháp khắc
phục cần thiết khác…
Khác với Irini Papanicolopulu và Bryan A. Garner, trong hầu hết các trường hợp, “quyền tài phánđược xác định là sức mạnh của quốc gia trong việc thiết lậpvà thi hành các quy định của phápluật đối với người và các hoạt động”[121,3]. Sức mạnh này bắt nguồn trực tiếp từ yếu tố chủ quyền và có thể được biểu hiện ở cả ba nội dung đó là quyền lập pháp (quyền của một quốc gia nhằm xây dựng nên các quy phạm pháp luật), quyền hành pháp (là sức mạnh của mộtNhà nước nhằm áp dụng các quyđịnh của mình thông qua các hoạt độngcưỡngchế thi hành) và quyền tư pháp (là sức mạnh của một Nhà nước, thông qua các thẩm phán của họ để đưa ra các quyết định về việc giải thích và áp dụng các quy phạm pháp luật do chính quốc gia đó ban hành)[87,186].
Ở Việt Nam, “Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam” cũng ghi nhận: “quyền tài phán là quyền của cơ quan hành pháp và tư pháp của một quốc gia xem xét và giải quyết vụ việc theo thẩm quyềncủamình. Trong phạm vi lãnhthổquốc gia, quốc gia
23
thực hiện quyền tài phánđầyđủ…ngoài ra, quốc gia còn thực hiện quyền tài phánđối với một số nơi bên ngoài lãnhthổquốc gia như: vùngđặcquyền kinh tế, thềm lục địa, các phương tiện bay, tàu biển, tàu thuyềnnước ngoài đi lại trong lãnhhảicủa mình”[67,851]. Địnhnghĩa này, về cơbảncó phạm vi rộng hơn so với định nghĩa đã được nêura ở trên, tuy nhiênđiểm hạnchếlớn nhấtcủanó là chỉ dừng lại ở việc thừa nhận nộidung quyền hành pháp và tư pháp, chưa thấyđượcvị trí và mối quan hệkhăng khít giữa quyền lập pháp với quyền hành pháp và tư pháp.
Khác với cách giải thích này, trong“Từ điển Luật học”của Viện khoa học pháp lý lại chỉ đề cập đến quyền xét xử của tòa án mà không có quyền tài phán nói chung. Theo đó,quyền này được hiểu “là một quyền chuyên biệt được trao riêng cho Tòa án,đây là quyền chung của các tòa án, không có sựphân cấp, phân vùng lãnh thổ. Tuy nhiên, quyền này cũng có thểđượchiểu là quyền riêng của từng tòa án cụthểđược phân định theo cấp, theo khu vực hành chính và theo vụ việc”[72,701-702]. Ngoài ra,
tại trang 869 có nêu:“xét xử là hoạt động xem xét, đánh giá bản chất pháp lýcủa vụviệc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháplí của vụ việc, từ đónhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc (xét xử vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh, thương mại, lao
động, hành chính…)” [72,869]. Điều này cho thấy, định nghĩa “tài phán” và “xét xử” trong từđiển nàyđược hiểu giống nhau. Hay như trong“Từđiểnpháp luật Anh – Việt”do Nguyễn Thành Minh chủ biên thì quyền tài phánlại được giải thích “là quyền lắng nghe và phán quyết một vụkiện hay đưa ra một án lệnh nào đó củatòa”[42]. Nhìn chung, cách giải thích trên đây về định nghĩa quyền tài phán cũng tương đối hẹp, chỉ giới hạn trong quyền xem xét và ra phán quyết của tòa án nói chung và không đềcập đến hoạt động lập pháp hay hành pháp của quốc gia. Thực tiễn xét xử tại các Tòa án của quốc gia cho thấy, khi thực hiện quyền tài phán, dù trong bất kỳ lĩnh vực nào, tòa án luôn áp dụng luật của nước mình đểgiải quyết. Chính vì vậy, việc tách biệt hoàn toàn quyền xét xử của Tòa với các quyền lập pháp, hành pháp là chưa hợp lý, mà nó phải gắn liền với nhau và là các biểu hiện khác nhau nhưng có mối liên kết chặt chẽnhằm phản ánh nội dung của quyền tài phán. Tác giả đồng ý với quan điểm của một sốhọc giả là thuật ngữ “quyền tài phán” nên được hiểu một cách rộng nhất bao gồm cả 3 nội dung đó là: quyền của quốc gia trong việc đưa ra các quy phạm, quyđịnh
(legislative jurisdiction), quyền đảmbảo việc thực hiện các quy phạm, quyđịnh (executive jurisdiction) và quyền áp dụng các quy phạm, quyđịnh của tòa trong quá trình xét xử (judicial jurisdiction)[105, 472].
Trên thực tế, cho đến nay, khoa học pháp lý quốc tếvẫnchưa có một định nghĩađầy đủ về quyền tài phán được thừa nhận chung bởi các quốc gia vàcộng đồngquốc tế. Lý do cho sự thiếu thống nhất này có thể do cụm từ “quyền tài phán” không có một
24
ý nghĩa duy nhất mà nó có thể được hiểu theo nhiều nghĩa với phạm vi nội hàm khác nhau, đôi khi là đối lập nhau[94,390-394]. Năm 2006, Ủyban pháp luật quốc tếcủa Liên hợp quốc (viết tắt là ILC) đã đệ trình lên Đại Hội đồngLiên hợp quốc khóa 61 bản Báo cáo về các nội dung thảo luận và kết quả kỳ họp thứ 58 của Ủy ban, trongđócó đưa ra định nghĩa quyền tài phán trong báo cáo chung với nộidung: “quyền tài phán của một quốc gia có thể được hiểu là quyền chủ quyền hoặc thẩm quyền của một nhà nước.Đặcbiệt hơn, quyền tài pháncủamột quốc gia cóthểđược chia thành 3 loại: quyền lập pháp, quyền xétxử vàquyền thi hành phápluật”[120,554]. Tuy nhiên, cách giải thích nêu trên của ILC, ở khía cạnh nào đó cũng còn những điểm bất cập, ví
dụ nhưcách đặt vấn đề “quyền tài phán (…) là quyền chủ quyền” sẽ dẫn đến suy luận là quyền tài phán và quyền chủ quyền là đồng nhất. Trong khi đó, nếu căn cứ theo các quy định của UNCLOS về quy chế pháp lý của các vùng biển thì rõ ràng giữa hai thuật ngữ này có những điểm khác nhau nhất định(sẽ được làmrõ ở phần sau)[19]. Về vấn đề này, Redric Ryngaert cho rằng, trong luật quốc tế, có hai cách tiếp cận được cho làkhá hợp lý khiđề cậpđến quyền tài phán của quốc giađó là: (i) quyền tài phán làquyền của quốc gia nhằm trực tiếp thực hiện các quyền của mình đối với các đối tượng phù hợp, trừkhi có những quyđịnh hạn chế quyền này một cách rõ ràng trong luật quốc tế[117,22-25]. Cách giải thích này cũng đã được Tòa thường trực Công lý quốc
tế (PCIJ) đềcậpđếntrong vụ tàu S.S. Lotus vào năm 1927. Theo đó, tại quy tắc Lotus số 2 Tòa giải thíchrằng: “luật quốc tế cho phép các quốc gia được tự quyết định việc giải thích các quy tắc họ có thể áp dụng mà không vấp phải sự phản đối hay khiếu nại
nào từ các quốc gia khác… Trong những trường hợp này, tất cả yêu cầu chỉ là quyền tài phán quốc gia không được vượt quá giới hạn mà luật quốc tế quy định; trong giới hạn đó, quyền tài phán nằm trong chủ quyền của quốc gia đó.”[139,46-47]; (ii) Cách tiếp cận thứ hai cho rằng các quốc gia chỉ có thể thực hiện quyền tài phán của mình đối với hành vi vi phạm dựa trên các nguyên tắc xác định quyền tài phán hợp lý như:
nguyên tắc lãnh thổ, nguyên tắc quốc tịch, nguyên tắc phổ cập…
D:\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT 1\QUYỀN TÀI PHÁN CỦA QUỐC GIA TRÊN BIỂN – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Quyền tài phán của quốc gia trên biển – những vấn đề lý luận và thực tiễn Quyền tài phán của quốc gia trên biển – những vấn đề lý luận và thực tiễn Quyền tài phán của quốc gia trên biển – những vấn đề lý luận và thực tiễn
