Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam (liên hệ qua thực tiễn ở Thành phố Hà Nội)
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Ở Việt Nam hiện nay, ĐảngCộngsảnViệt Nam là đảngduy nhất cầm quyền, giữvai trò là lực lƣợnglãnhđạoNhà nƣớc và xã hội. SựlãnhđạocủaĐảng Cộng sảnViệt Nam đã và đang là nhân tố quyết định những thành tựu to lớncủa Nhà nƣớc Cộng hòa xã hộichủnghĩa Việt Nam trongsựnghiệp xây dựng và bảo vệ đất nƣớc. Tuy nhiên, Đảng cũng đang phảiđổimớiđể đáp ứng yêucầuxây dựng Nhà nƣớc pháp quyền, đẩy mạnh hội nhập quốc tế vì mục tiêu dân giàu, nƣớc mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
Trong công cuộc lãnhđạoNhà nƣớc và xã hộicủaĐảngCộngsảnViệt Nam, bên cạnh những thành tựu to lớn, còn có cả những khuyếtđiểm, yếukém.Để nâng cao vai trò lãnhđạocủa Đảngvà hiệu quả quản lý của Nhà nƣớc thì việc đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớccó ý nghĩa quyết định.
TạiĐạihội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng (năm 1986), cùng với chủtrƣơngđổimớitƣ duy, đổimớicông tác tổchức và cán bộ, Đảng đã đề ra nhiệmvụ đổi mớiphong cách lãnh đạo và công tác theo hƣớng đi sâu, đi sát thực tế, nắmbắtthông tin nhanh chóng và chính xác, tăng cƣờng kiểm tra, xây dựng quy chế làm việc của các tổ chức Đảng và Nhà nƣớc. Vấnđề đổi mớinội dung và phƣơng thức lãnh đạo của Đảng tiếptục đƣợc đặt raở Đạihội VII, Hội nghịđạibiểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khoá VII, cũng nhƣ ở các Đại hội VIII, IX vàX, XI của Đảng. Liên tục từ Đại hội VIIđến Đạihội XI, Đảng luôn luôn đặtvấnđề phải đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng.
Đạihội XI của Đảng đã kế thừa quan điểmcủa Đạihội X và bổ sung, phát triển phùhợpvớitình hình mới: “Nhànƣớcta là Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủnghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tấtcả quyền lực nhànƣớc thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo. Quyềnlực nhà nƣớc là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyềnlậppháp, hành pháp và tƣ pháp” (14, 85).
Xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phảiđổi mớinội dung và phƣơng thức lãnh đạo của Đảng. Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là yêucầutấtyếu, khách quan trong sự nghiệp đổi mới và phát triển đất nƣớc, bảo đảm Nhà nƣớc ta thực sự làNhà nƣớc của dân, do dân và vì dân, theođịnhhƣớngxã hộichủnghĩa. Đólàyêucầukhách quanvề mặtchínhtrịcủa việc xây dựng, hoàn thiện Nhà nƣớc pháp quyền. Song, sựlãnhđạocủa Đảngphải tuân theo những quy luật hình thành, phát triển và hoàn thiện của Nhà nƣớc pháp quyền.
Việc tiếp tục đi sâu nghiên cứu sự đổi mới nội dung và phƣơng thức lãnhđạocủa Đảngđốivớitổchức, hoạtđộngcủa Nhà nƣớc là hếtsức cầnthiếttừgóc độcủa luật học và các ngành khoa học khác, Dƣớigóc độluật học, cầnđi sâu nghiên cứu cách thức lãnh đạo Nhà nƣớc, các bộ phận cấu thành của tổ chức quyền lực nhà nƣớc và hoạt động xây dựng, thực thi pháp luật, xây dựng ý thức pháp luật và văn hóa pháp luật.
Vớimong muốn đƣợc đóng góp một phần nhỏ vào công việc nghiên cứu nêu trên, xuất phát từ thực tiễn công tác của bản thân, tôi mạnh dạn lựa chọn đềtài luận án tiếnsỹ luậthọc:“Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng Nhànước pháp quyền Việt Nam (liênhệqua thực tiễnởThànhphốHàNội)”.
2. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của Luận án là nghiên cứu tính tất yếu khách quan, nội dung của việc đổi mớisự lãnh đạo của Đảng vớitƣ cách là một đảng cầm quyền trong điều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền, bảo vệ, bảođảmquyền con ngƣời, quyền công dân vàđổimớisự lãnhđạo củaĐảng đối với tổ chức, hoạt động của Nhà nƣớc, xây dựng và thực thi Hiến pháp, pháp luật.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
Luận án tập trung giải quyết các vấn đề sau:
– Nghiên cứu những vấn đề lý luận cơbảnvề đảng chính trị, về đảng cầm quyền.
– Nghiêncứunhữngvấnđề lý luận cơ bảnvề vai trò, vịtrí của Đảng Cộng sản Việt Nam trong hệ thống chính trị Việt Namvớitƣ cách là một đảng duy nhất cầm quyền.
– Nghiên cứu tính tất yếu khách quan, những nội dung cơ bản của việc đổi mớisựlãnhđạocủaĐảngCộngsảnViệt Nam trongđiềukiện xây dựng Nhà
nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
– Nghiêncứu thực trạng sự lãnh đạo của Đảng đối vớiNhà nƣớc thời gian qua xét theo các yêu cầu, tiêu chí của Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa vàsự lãnh đạo của một đảng cầmquyền duy nhất, liên hệ thực tiễn ở Thành phố HàNội.
-Đề xuất các quan điểm, giải pháp cơ bảnvềđổimớisựlãnhđạocủaĐảng Cộng sản Việt Nam trong điều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
4. Phạm vi nghiên cứu
Luận ántậptrung nghiêncứuvềđổimớisựlãnhđạocủaĐảngCộng sản Việt Nam, với tƣ cách là một đảng duy nhấtcầmquyền, trong điều kiện xây dựng Nhànƣớcpháp quyền xãhộichủnghĩa Việt Nam. Luận án cũng tập trung nghiêncứusựlãnhđạocủaĐảngđốivớiNhànƣớcvà hoạtđộngxây dựng, thực thi pháp luật của các cơ quan lập pháp, hành pháp, tƣ pháp xét trên các nguyên tắc, đòi hỏi của Nhà nƣớc pháp quyền, bảo vệ, bảo đảm quyền con
ngƣời, quyền công dân.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Luận án dựa trên phƣơng pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh, các học thuyết, tƣ tƣởng chính trị, pháp lý tiêu biểu trên thế giới.
Luận ánsửdụng các phƣơng pháp nghiêncứucụthểlà: phƣơng pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, kết hợp giữa phƣơng pháp luật học với chính trị học và các phƣơng pháp nghiên cứu khác.
6. Những đóng góp mới về khoa học của Luận án
– Luận án góp phần làm sáng rõ yêucầucấpthiết phảiđổimớisựlãnhđạocủa Đảngđể giữvững, phát huy vai trò, uy tín, sức mạnh của Đảngtrongđiều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng là điềukiện tiên quyếtbảo đảmxây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
– Góp phần nghiên cứu nội dung cơ bản của việc đổi mớisựlãnh đạo củaĐảng đối vớiNhà nƣớc, đối với hoạt động xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật, xây dựng văn hóa pháp luật, đặc biệt là lãnhđạocông tác thi hành Hiến pháp năm 2013.
– Làm rõ trách nhiệm của Đảng trong việc xây dựng, hoàn thiện, tổ chức thực hiện Hiến pháp, pháp luậtvề bảo vệ,bảo đảmcác quyền con ngƣời, quyền công dân.
7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận án
Luận án là tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy, học tập, tìm hiểu lý luận và thực tiễncủacác cơ quanĐảng,chính quyền, các viện nghiêncứuvà
trƣờng đại học.
8. Kết cấu của Luận án
Ngoài phầnMở đầu, Kếtluận, Danh mục tài liệu tham khảo, Luận án gồm 4 chƣơng:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
Chương 2: Cơsở lý luận về đổi mớisự lãnh đạocủa Đảng trong điều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Chương 3: Thực trạngsựlãnhđạocủa Đảngtrongđiềukiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, liên hệ với thực tiễn Thành phố Hà Nội
Chương 4: Quanđiểmvà giải phápchủyếuvề đổimớisựlãnhđạocủaĐảngđápứngyêucầuxây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hộichủnghĩa Việt Nam, liên hệ thực tiễn với Thành phố Hà Nội.
CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
Vấnđề Đảng lãnh đạo và xâydựng Nhà nƣớc pháp quyềnđã đƣợc đề cậpở nhiều công trình khoa học, đặc biệt là trong nƣớc. Các dạng ấn phẩm khoa học rấtđa dạng, bao gồm các sách chuyên khảo, sách tham khảo, các bài báo, đề tài khoa học. Qua việc nghiên cứu, tham khảo, tác giả đã phân loại các công trình khoa học liên quan đến đề tài luận án theo các nhóm vấn đề chính nhƣ sau:
1. Nhóm các công trình về vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc vàxã hội.
2. Nhóm các công trình về yêucầuđổi mớisự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc và xã hội trong điều kiện nền kinh tế thị trƣờng, xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền và hội nhập quốc tế.
3. Nhóm các công trình về vai trò lãnh đạo của Đảng đối với các cơ quan nhà nƣớc đápứngyêucầuxây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hộichủnghĩa ởViệt Nam trong công cuộc cải cách Nhà nƣớc, cải cách pháp luật.
4. Nhóm các công trình khoa học ở nƣớc ngoài liên quan đến đề tài luậnán.
Dƣớiđâylà phần tổng quanvề tình hình nghiêncứuliên quanđếnđề tài luận án của nghiên cứu sinh:
1.1. Nhóm các công trình về vai trò lãnh đạo của Đảngđối vớiNhànƣớcvà xã hội
1.2. Nhóm các công trình về yêu cầu đổi mớisự lãnh đạo củaĐảng đối với Nhànƣớcvà xãhộitrongđiều kiện nền kinh tế thịtrƣờng, xây dựng Nhà
nƣớc pháp quyền và hội nhập quốc tế
11
1.3. Nhóm các công trình về vai tròlãnh đạo của Đảng đối vớicác cơ quan nhà nƣớc đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩaở Việt Nam
1.4. Nhóm các công trình khoa học ởnƣớc ngoài liên quanđến đềtài luậnán
1.5. Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu và những hƣớng nghiên cứu cơbản đặt ra đối với luận án của tác giả
1.5.1. Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu đề tài
Các công trình khoa học trong nƣớc nêu trênđã quan tâm nghiêncứu vềvai trò lãnhđạocủaĐảngCộngsảnViệt Namvớitƣ cách là mộtđảngcầm quyền. Nội dung của các công trình đó đã khẳng định tính cấpthiết về đổi mới sựlãnhđạocủa ĐảngđốivớiNhà nƣớctrongđiềukiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền. Hƣớng ƣu tiên của các công trình là sự lãnh đạocủa Đảng đối với tổchức, hoạt động của các cơ quan trong bộ máy nhà nƣớc.
Giá trị tham khảo, kế thừa của các công trình nêu trên là rất lớn, hữu ích cho tác giả luận án. Nhƣng do phạm vi, tính chất của vấn đề quá rộng lớn, phức tạpcũng nhƣ yêu cầu, góc độchuyên ngành tiếpcậnnên cũng cònmộtsốvấnđề, theo tác giả, chƣa đƣợc đi sâu nghiên cứu, luận giải. Cụ thể trong số đó là:
25
-Vấnđềđòihỏitừcác nguyên tắc cốtlõicủaNhà nƣớcpháp quyền,
thƣợng tôn Hiến pháp và pháp luật đặt ra đối với nội dung, phƣơng thức lãnh đạo của Đảng.
– Vấn đề trách nhiệm của Nhà nƣớc trong việc thừa nhận, bảovệ, bảo đảm các quyền con ngƣời, thìsựlãnhđạocủaĐảngcầnphảiđƣợcđổimớinhƣthếnào?
– Vấnđề Đảng lãnh đạo hoạt động xâydựng, ban hành pháp luật và nhất làthực hiện, áp dụng pháp luật theo tiêu chí của Nhà nƣớc pháp quyền.
– Vấnđề kiểmsoát quyềnlực mà Đạihội Đảng lần thứ XI đã khẳng định, sựlãnhđạocủa Đảngđốivớiviệc thể chế hóa, đƣa đƣờnglốinày vào chính sách, cơ chế tổ chức, thực thi pháp luật, nhất là vào việc nghiêncứu, sửa đổi, bổsung Hiến pháp.
1.5.2. Những hướng nghiên cứu cơ bản đặt ra đối với Luận án
Tác giả Luận án sẽ tiếp tục nghiên cứu các vấn đề nêu trên. Tuy vậy, đây là vấn đề phức tạp. Vớikhả năng và điều kiện có hạn, tác giả Luận án chỉ chọn một sốvấn đề cơ bảnnhất để tập trung nghiên cứu. Đó là:
– Luận giải các nguyên tắc cốt lõi của Nhà nƣớc pháp quyền nhƣ là cơ sởcho việc phảiđổimớisựlãnhđạocủa Đảngvề nộidung và phƣơng thức lãnhđạo.
– Nghiên cứu tập trung vào đổi mớisự lãnh đạo của Đảng đối vớiviệc xây dựng pháp luậtđápứngyêucầubảovệ quyền, lợiích conngƣờivà hộinhập quốc tế;
– Nghiêncứuđổimớisựlãnhđạocủa Đảngđốivớithực hiện, áp dụng pháp luật theo tiêu chí của Nhà nƣớc pháp quyền, việc tổchức thi hành Hiến pháp năm 2013;
– Liên hệ thực trạng sự lãnh đạo của Đảng trên địa bàn Thành phố Hà Nội.
26
Chƣơng 2
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐỔI MỚI
SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
2.1. Khái quát chung về đảng chính trị2.1.1. Khái niệm về đảng chính trị
Córấtnhiềuđịnhnghĩa về các đảngchính trị. Nhìn chung, những quan niệm về đảng chính trị còn có sự khác nhau, thậm chí khác nhau khá xa. Nhƣng nhiều nhà nghiên cứu phƣơng Tây định nghĩa về đảng chính trị từ một thuộc tính tiêu biểu, đólà vai trò của đảngtrong các cuộc bầucửđể tham gia vào các cơquan quyền lực nhà nƣớc. Với quan niệm nhƣ vậy về đảng, đáng chú ý là những dấu hiệu sau (92, 48):
-Đảngkhông mang tính giaicấphoặc tính giaicấpchỉmờ nhạt:“đảng dành cho mọi ngƣời – những ngƣời tự nguyện” và “đảng liên giai cấp”.
– Đảng tồn tại với mục đích nắm quyền lực nhà nước. Mục đích ấy là công khai và rõ ràngđốivớitấtcảcácđảngchính trị. Khácvớinhữngtổchức khác hoạt động trên chính trƣờng, đảng công khai đấu tranh vì những vị trí trong Nghịviện và Chính phủ tạo ra khả năng quản lý nhà nƣớc và qua đó quản lý toàn xãhội. Các đảng chính trị tham gia tích cực vào đời sống chính trị ở mọi giai đoạn của quá trình chính trị: tham gia vào các cuộc bầucử, hình thành các cơ quan nhà nƣớc, đƣa các quyết định chính trị vào hoạt động của Nhà nƣớc và việc thực hiện chúng.
– Phương thức giành quyền lực nhànướccủa đảngchínhtrịlà phƣơng thức cạnh tranh trong bầu cử, là con đƣờng hòa bình. Đây là phƣơng thức đƣợc các chính trị gia phƣơng Tây đề cao, theo họ, đó là con đƣờng chính trị ƣu việt, không phảiđổmáu, phùhợpvớitinh thần dânchủcao nhất. Vì thế, hình thức bầucửchẳng những là mốiquan tâm thƣờng xuyên, trực tiếp của các chínhtrịgia mà còn thu hútmọihoạtđộngchínhtrịcủa các công dân, trở thành hiện
tƣợng chính trị có một không hai mỗi khi mùa bầu cử đến.
– Để trở thành một đảng chính trị hay để tồn tại nhƣ một đảng chính trị thìcác tổ chức chính trịđều phải cócác yếu tố cấu thành: các đảng đều phải cóhệ
27
tƣ tƣởng riêng của mình, đều phải là một tổ chức có kỷ cƣơng và phải đƣợc thừa nhận, điều tiết của luật pháp.
B.Konstan đại diện cho trƣờng phái bảo thủ ở Anh cho rằng, đảng phái làtậphợp những ngƣời theo những học thuyết chính trị giống nhau (96, 43).
Nhà triếthọcchínhtrịXô viết Anatôli Butenkhôđã đƣa rađịnhnghĩa:
“Chính đảng là tổ chức chính trị đoàn kết những đại diện tích cực nhất của một giaicấpxã hộinhấtđịnh(haymộtnhóm xã hội) và thể hiện (trong văn kiện,
cƣơng lĩnh và các văn kiện khác) nhữnglợiích cơ bảncủa giaicấpđó. Chức năng quan trọng nhất của đảnglà tìm ra những phƣơnghƣớngvà phƣơng tiện thực hiện những lợi ích đó, là ngƣời tổ chức những hoạt động của giai cấp và của các đồng minh của nó”.
Đảng là một tổ chức chính trị thể hiện lợi ích của giai cấp xã hội nhấtđịnh
(các đảngcông nhân, tƣ sản, nông dân, dânchủcách mạng…). Sựtồntạicủa một đảng gắn bó vớicuộc đấu tranh để giành chính quyền, thỏa mãn những lợiích giaicấpvà đạttớimục tiêu cuối cùng của nó là trở thành đảngcầmquyền. Xétvề nguyên tắc, mọiđảngchínhtrịđềumong muốntrởthànhđảngcầm quyền. Khi trở thành đảng cầm quyền, đảng đứng ra thành lập chính phủ để thểhiện ý chí thống trị xã hội của giai cấp mình. Trong đấu tranh, mỗi giai cấp – qua nhữngngƣờiđạidiện tƣtƣởngvà chínhtrịcủa mình – ngày càng cóýthức rõhơn là phải giành đƣợc quyền lực chính trị về tay giai cấp mình.
Các đảngchínhtrịra đờilà dođòihỏikhách quan của cuộcđấutranh chínhtrịgiữa các giai cấp. Đảngchính trị, về nguyên tắc là tổchức cao nhất, chặt chẽ nhất của giai cấp, tập hợp những ngƣời giác ngộ nhất về lợi ích giai cấp, kiên quyết nhất trongđấutranhđể bảovệ lợiích giaicấpkhi chƣa giànhđƣợc quyền lực chính trị cũng nhƣ khi đã giành đƣợc quyền lực chính trị. Vì vậy, chức năng quan trọng nhất của đảng chính trị là tập hợp lực lƣợng để thành đảng cầm quyền. Nếu không có mong muốn giành chính quyền thì không thể là đảng chính trị.
Muốn trở thành một đảng chính trị, thì đảng đó phải đạtđƣợc một số tiêu chuẩn nhất định. J.Lapalombara, mộttrong những chuyên giangƣờiMỹcó uy tín nhất về đảng pháihọc đãnêu bật bốn yếu tố cấu thành đảng (96, 44):
Thứ nhất, đảngđóphải cóhệ tƣtƣởng-mọiđảngpháivề bảnchất là
ngƣời đại diện cho hệ tƣ tƣởng hoặc ít nhất cũng phải thể hiệnmột định hƣớng nhấtđịnh về thế giớiquan hoặc nhân sinh quan.
28
Thứ hai, đảng là một tổ chức, nghĩa là có một sự liên kết con ngƣời tƣơngđốilâu dài theo thời gian thành các thành viên(đảngviên) hợpthành, là một thiết chế mà nhờ đó đảng khác với các tập hợp quần chúng.
Thứ ba, mục tiêu của đảnglà giành và thực hiện quyền lực nhà nƣớc. Tronghệ thống đa đảng, tựthânđảngkhó có thể trở thànhđảngcầmquyền. Muốn trở thành đảngcầmquyền,đảng đóphải có chƣơng trình vận động tranh cử, phải đƣợc nhân dân tín nhiệm.
Thứ tư, mỗi đảng phảicố gắng bảo đảmcho mình một sự ủng hộ rộng rãi của nhân dân.
Dựa trên cơ sở các yếu tố xác định các đảng phái trên, Quaermonne đƣa rađịnhnghĩa về các đảngphái nhƣ sau:“Các đảnglà lực lượngchínhtrịcótổchức, liênkếtcông dân có cùng khuynh hướng chính trị nhằm động viên ý kiến về một số mục tiêu nhất định để tham gia vào các cơ quan quyềnlựcđể hướng quyềnlực đến chỗ đạt được những yêu cầu đó” (96, 44).
2.1.2. Nguồn gốc và sự phát triển của các đảng chính trị
Trongđờisống chính trị, xã hội, các đảngchínhtrịgiữvai trò vô cùng quan trọng. Vịthế, vai trò, tầmảnhhƣởngcủa các đảngchínhtrịcósựkhác nhau tùy thuộc vào chính thể, cơ chếtổchức quyền lực chínhtrịvà văn hóa chính trị của mỗi quốc gia. Từ khi ra đời cho đến suốt quá trình tồn tại và hoạtđộng, các đảng chính trị đều mang bản chất giai cấp rõ rệt. Đảng chính trị là đại biểu cho hệ tƣ tƣởng, cho lợi ích của giai cấp trong xã hội, không có đảng chính trịnào là phi giai cấp, siêu giai cấp.
Quá trình hình thành và hoạtđộngcủa đảngchínhtrịbắtđầutừcuốithếkỷXVII, đầuthế kỷXVIII. Đólà thờikỳra đờicác hệ thống chínhtrịcủa các nhà nƣớc tƣsảnnon trẻ ở Tây Âu và Mỹ(92,47). Hình thức tiền thân của các chính đảng là các nhóm chính trị, các câu lạc bộ. Ở Anh, là một ví dụ, ngƣời ta cóthể dễdàng thấyđƣợc dấu vết còn lại củanhững đảng đƣợc phôi thai từ thếkỷXVII (theo đánh giá của Macaulay, những nhómđầutiên có thể gọilà cácđảng chính trị là những ngƣời thuộc Cavalier và Rouhead: Cavalier là nhóm các kỵ sĩ hộ tống vua Charles I trong thời kỳ nội chiến ở Anh và Rouhead là những
ngƣời ủng hộ nghị viện). Ở Pháp, sự phát triển của các nhóm nhỏ mà đƣợc coi là
các đảng mới đƣợc hình thành, phôi thai từ cuộc cách mạng năm 1789 (100, 5)…
Nhƣng phảiđếncuối thế kỷXVIII, đảngchínhtrịmớixuất hiện. ỞMỹ, Đảng Dânchủxuất hiện năm 1792vớitƣ cách là mộtnhómcửtriủnghộThomas
29
Jefferson trở thành Tổng thống năm 1801 (Đảng Cộng hòa ra đời muộn hơn, vào năm 1854). Ở Anh, đảng chính trị với hình thức hiện đại cũng xuất hiện vào cuối thế kỷ XVIII. Đếnđầu thế kỷXIX, ở Pháp cũng có nhiều ngƣời tuyên truyền cho quan điểm của Anh về chính đảng, nhƣng việc thành lập đảng ở Pháp chậm hơn.
Trong hệ thống chính trị tƣ bản chủ nghĩa, các đảng chính trị có một vị tríquan trọng, chi phối đời sống nhà nƣớc và pháp luật. Khi nghiên cứu chínhthểcác quốc gia, không thể bỏqua vai trò của các đảngchính trị. Vai trò của cácđảngchínhtrịđặc biệt thể hiện trong các cuộc vậnđộngbầucửđể tranh giành chức tổng thống, thủtƣớng, đểtrở thànhđảngcầmquyền. Các đảngchínhtrịthiết lập chƣơng trình, lựa chọn các vị lãnh tụ để cử tri bầu. Họ thuyết phục và cổvũ các cử tri đi bầu. Trong khi chờ đợi tuyểncửmới, đảng nắm quyền bênh vực chính sách và hoạtđộngcủa các vịlãnh tụ, cốgắngtạovà duy trìấntƣợnglàbiện pháp caitrị đất nƣớc doĐảngáp dụng là thích hợp và tốthơn cách cai trịcủa đảng đối lập.
Trong xã hội hiện đại, các đảng chính trị tƣ sản và Nhà nƣớc là hai nhân tố cơ bản trong hệ thống chính trị mà giaicấptƣ sản cầm quyềnnắmlấy để lãnhđạo và quản lý Nhà nƣớc. Trong lịch sử phát triển của loài ngƣời, khi xã hội đãphân chia thành giai cấp, có mâu thuẫnvề lợiích giaicấplà cóđấutranh giai cấp. Lịch sử đấu tranh giai cấp cũng đã chứng minh rằng, đấu tranh giai cấp phát triển đến một trình độ nhất định – trình độ đấu tranh chính trị – thì các đảng chính trị mới có khả năng ra đời.
Các đảng chính trị đƣợc xuất hiện trong cách mạng tƣ sản, trong xã hội tƣbản chủ nghĩa. Trong điều kiện lịch sử mới, quyền lực nhà nƣớc không còn nằm trong tay vua chúa và không đƣợc truyền cho con cháu theo nguyêntắcthế tập, mà quyền lực đóđƣợc chuyển giao chocả mộtgiai cấp, rồichocả nhân dân. Việc thànhlậpcác cơ quan quyền lực nhà nƣớc đƣợc tiến hành bằng phƣơng pháp bầu cử, dân chủ. Việc thay đổi cả một phƣơng thức thực hiện quyền lực nhà
nƣớc, cũng nhƣ các cách thức hình thành bộ máy nhà nƣớc, cần phải có một tổchức đảmnhiệm – đó phải là một tổ chức có kế hoạch, có định hƣớng. Tổ chức thực hiện chức năng này không ai khác ngoài đảng.
Sựxuất hiệncủacácđảngphái phản ánh cuộc đấutranh giữa những xu
hƣớng khác nhau đối với hình thức nhà nƣớc mới. Việc tập trung tấtyếudẫnđến sựra đờicác tổchức của những ngƣời tiên tiến nhất, đạidiện cho giaicấphay giai tầng. Đó là đảng chính trị. Sự ra đời và phát triển của các chính đảng có liên
30
quan chặt chẽ đếnba khái niệm cơ bản: quyềntồntạicủa các nhóm khác nhau trong xã hội, quyền các nhómđƣợc kiểm soát và chi phối lãnhđạo,hạnchếquyền của phái đa số cầm quyền (77, 95). Một biểu hiện cụ thể và thiết thực của ba khái niệm đó là quyền giành quyền lực bằng con đƣờng tuyển cử và bằng đấu tranh ở Quốc hội, đây là một nội dung rất quan trọng của các chính đảng. Một sốQuốc hộira đờisớmngay khi còn chế độquânchủchuyên chế nhƣ Quốc hội
Anh (giữa thế kỷ XIV), Quốc hội Pháp (giữa thế kỷ XV)…phản ánh mối quan hệthốngtrị, đấutranh và hợp tác giữa nhà vua, quý tộc, tƣ sản và nông dân trong một thời gian tƣơng đối dài trƣớc khi có các cuộc cách mạng tƣ sản. Ở Mỹ, Quốc hộivà Chínhphủđềura đờiqua thắnglợicủa cuộc cách mạng giải phóng dân tộc và thiết lập chính quyền tƣ sản. Và chính trong bối cảnh đó, các chính đảng dần dần xuất hiện và phát triển.
Đảngchínhtrịxuất hiện nhƣ là kếtquả việc hạnchế quyền lực của nền quân chủ chuyên chế, của sự ra đời quyềnbầu cử(thế kỷ XIX) (92, 47). Lúc bấy giờ, những ai muốn gìngiữ(hay chiếm giữ) quyền lực và ảnhhƣởngcầnphải bảo đảmcho mình sự ủng hộ rộng rãi của dân chúng. Chính đảng chính trị đã trởthành công cụhợpphápđể phảnánh quyềnlợicủa những nhóm cử tri khác nhau và để chọn lựa giớithƣợng lƣu cho xã hội. Đó là những lý do khách quan cho sựcầnthiết phải có đảng chính trị.
2.1.3. Chức năng của các chính đảng
Vớivai trò quan trọng trong các nhà nƣớc tƣ sản, đảng chính trị có những chức năng chủ yếu sau (81, 103):
– Động viên, tổ chức, hỗ trợ và lãnh đạo các tầng lớpđấu tranh để bảo vệquyền lợi của họ và yêucầucao nhất của đấu tranh là giành và giữ chính quyền. Các đảng đều tích cực xây dựng một đội ngũ đảng viênđông đảo.
– Xây dựng những chính sách đúng đắn và phù hợp, phản ánh và thỏa mãn các nguyện vọngcụthể của từng giới nhân dân, và thực hiện nhiệmvụtrung gian giữa chính quyền và nhân dân trong việc điều chỉnh chính sách trong từng giai đoạn.
Đâylà chức năng và nhiệmvụ chủ yếucủa các chính đảng, nhƣng cũng cónhiều khó khăn và phức tạp khiến chính đảng không thể làm tròn đƣợc nhiệmvụcủa mình.
31
– Việc thi hành và xây dựng chính sách chịu tác động qua lại của tình hình quốc tế, tình hình chính trị, kinh tế, xã hội của đất nƣớc, nên không thể chủ quan, duy ý chí.
– Khi một chính đảng trình bày chƣơng trình và chính sách của mình cho nhân dân, chính đảng đó không thể không tính đến sự cạnh tranh của các chínhđảng khác và yêucầucủa các giới nhân dân để có thể tham gia vào chính quyền, do đó, cần phải điều chỉnh ý định, quan điểm, yêu cầu của mình.
– Việc tuyên truyền và thực hiện chính sách của một chính đảng còn có thểvấpphảisựchốngđốivà cạnh tranhcủanhững thế lực trong từng khu vực vàlĩnh vực của “các nhóm lợi ích và bộ máy viênchức”.
Do đó, phải có cố gắng tối đa, phảibiết đấutranh và thỏa hiệpđể có thểđạtđƣợc kết quả. Các chính đảng góp phần quan trọng làm cho “phiếu bầubị cơcấuhóa”. Qua đấu tranh chính trị, các chính đảng ngày càng nắm độc quyềngần
nhƣ tuyệt đối về “chào hàng tuyển cử”.
Từ giữa thế kỷXX, các ứng cử viên độc lập gần nhƣ không còn triển vọng thắng cử, muốn ra ứngcửvà thắngcửcầncósựbảotrợ củamộtchínhđảng mạnh, quần chúngcửtri ít chúýđếntính cách cá nhân của từngứngcửviên. Trên thực tế, đã hình thành nhữngtậpthểcửtri trung thànhvớimộtđảngnày haymộtđảngkhác. Các chínhđảnggầnnhƣnắmđộc quyềnvề việc tuyển lựa nhânvậtchính trị.
Điềunày càng rõ nétở cácnƣớc theo chế độ dân chủ nghị trƣờng, vì trongđạiđa số các nƣớc đó, phải là nghị sĩ thì mớiđƣợc tuyểnlựa làmbộ trƣởng. ỞAnh, Thƣợng nghị sĩ không đƣợc phép làmBộtrƣởng, nếu làm thì phải ra ứng cử vào Hạ nghị viện thông qua một cuộc tuyển cử phụ.
Riêng ở Mỹ, các Bộ trƣởng không nhất thiết phải là thành viên Quốc hội hoặc thuộc đảng của Tổng thống, nhiều khi chỉ là những ngƣời gần gũi với đảngđó hoặc cá nhân Tổng thống; thậm chí, có khi Tổng thống chọnmộtngƣờicủađảng đối lập làmBộ trƣởng hoặcđại diệncủa Liên hợp quốc để tạo thuận lợi cho mốiquanhệ giữa ĐảngDânchủvà ĐảngCộng hòa. ỞPháp,dƣớinềnđệ ngũcộng hòa, khoảng 1/4bộtrƣởng là nhữngngƣờingoài Quốc hội. Ngoạilệ này không hề phủ nhận nguyên tắc trên, vì đa số các Bộ trƣởng ở Pháp đều từ Quốc hội, tức là từ các đảng mà ra. (81, 105).
32
Trong hệ thống chính trị tƣ bản chủ nghĩa, các đảng chính trị có một vị trírấtquan trọng. Vai trò của đảng chính trị có đƣợc ghi hay không đƣợc ghi trong Hiến pháp là tùy từng nƣớc. Vídụ,Hiến pháp của nƣớcMỹkhông ghi vai tròcủa đảng chính trị, nhƣng Hiến pháp của Cộng hòa Liên bang Đức lại ghi rõtạiĐiều21, xác định nhiệm vụ của các đảng là “góp phần vào việc hình thành ý chíchính trị của nhân dân” và quy định việc ngân sách nhà nƣớc cấp chi phí cho cácđảngchính trị. Nhƣng dù cóđƣợc ghi hay khôngđƣợcghi trong Hiến pháp thìtrong thực tế, các đảng chính trị tƣ sảnvẫn đƣợc phápluật các nƣớc tƣ bản thừa nhận. Các đảng tƣ sản cầm quyền ngày càng có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống chính trị tƣ sản.
2.2. Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nƣớc và xã hội
Đảng Cộng sản Việt Nam là một đảng chính trị ra đời năm 1930, do Chu tịch Hồ Chí Minh sáng lập và rèn luyện . ĐảngCộngsảnViệt Nam là độitiên phong của giai cấp công nhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động
và của dân tộc Việt Nam , đại biểu trung thành lợi ích của giai cấp công nhân , nhân dân lao động và của dân tộc, với tôn chỉ mục đích là lanh đao nhân dân Việt Nam tiến hành đấu tranh giành độc lập dân tộc, xây dựng và pháttriển đất nƣớc vì hạnh phúc của nhân dân.
Lãnh đạo Cách mạng tháng Tám thành công, ngày 2-9-1945, Chủ tịchHồChí Minhđọc Tuyên ngônđộc lập, khai sinh ra nƣớc Việt Nam dânchủcộng hòa, nay là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Namtrởthànhđảngcầmquyền thực hiệnsựlãnhđạođốivớiNhànƣớc và xãhộiViệt Nam.
Sự phát triển của Đảng Cộng sản Việt Nam trải qua cuộc đấu tranh lâu dài, đầy gian khổ , hy sinh vì đôc lâp , tự do của dân tôc , bằng y chi và sức mạ nh của toàn dân tộc, đƣợc sựgiúpđỡ của bạnbè trên thế giới, dƣớisựlãnhđạocủaĐảng, nhân dân ta đã giành chiến thắng vĩđạitrong các cuộc đấutranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nƣớc, bảo vệ Tổ quốc và làm nghĩa vụ quốc tế, đạt
đƣợc những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử trong công cuộc đôi mơi, đƣa đât
nƣơc đi lên chủ nghĩa xã hội.
Thông qua thực tiễnđấutranh cách mạng, ĐảngCộngsảnViệt Nam không ngừng lớnmạnh cảvề số lƣợng và chất lƣợng, không ngừng hoàn thiện vềlý luận, bản lĩnh và năng lực lãnh đạo đã và đang lãnh đạo Nhân dân Việt Nam
33
xây dựng, bảo vệ đất nƣớc vì mục tiêu dân giàu, nƣớc mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
2.2.1. Sự lãnh đạocủaĐảngCộng sản Việt Namđược khẳngđịnh như một thực tế lịch sử dân tộc
Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đƣợc khẳng định trong suốt quá trình cách mạng của dân tộc trêntấtcả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời là một tất yếu khách quan, đápứngyêucầulịchsửcủa cách mạng và dân tộc Việt Nam. Thực tiễn xây dựng, bảo vệ Tổ quốc đã khẳng định sự lãnh đạo đúng đắncủa Đảng là nhân tố quyếtđịnh thắng lợi của Cách mạng Việt Nam.
Từkhi ra đời, Đảngđã lãnhđạonhân dân trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Phápvà đế quốc Mỹxâm lƣợc vì độc lập, tự do của dân tộc, vìhạnh phúc của nhân dân. Đảng ta đã khởi xƣớng đƣờng lối đổi mới và lãnh đạo nhân dân thực hiện công cuộc đổi mới trên tất cả các lĩnh vực. Đƣờng lối, chủ
trƣơng của Đảngđã đápứngyêu cầu, nguyện vọng chính đáng của nhân dân.Đảng ta đã xác định và lãnh đạo sự nghiệp xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền, bảo vệ, bảo đảmquyền và lợiích của cá nhân, công dân.Đâychính là cơ sở khẳngđịnh vị trí, vai trò lãnh đạo của Ðảng Cộng sản Việt Namđối vớixã hội và Nhà
nƣớc vì mục tiêu xây dựng xã hội dân chủ, công bằng và văn minh.
Thực tiễnđấutranh cách mạngbảovệ, xây dựng, phát triểnđấtnƣớc 84 năm qua đã khẳng định sự lãnh đạođúng đắn của Đảng, nhân tố hàng đầu quyếtđịnh thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Đảng Cộng sản Việt Nam trở thành lực
lƣợng lãnh đạo cách mạng, đất nƣớc, dân tộc và từ khi giành đƣợc chính quyền sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Vai trò lãnhđạocủa ĐảngđốivớiNhà
nƣớcvà xã hộilà chính đáng, hợplòng dân, hợppháp. Đảnglà lực lƣợnglãnhđạoNhà nƣớc và xã hội. Dƣớisựlãnhđạocủa ĐảngCộngsảnViệt Nam, đất
nƣớc ta đã đạt đƣợc nhiều thành tựu to lớn, góp phần khẳng định và nâng tầmvịthế của Việt Nam trong cộng đồng quốc tế.
2.2.2. Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo với tư cách là một đảng cầm quyền duy nhất
D:\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT 2\ĐỔI MỚI SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM (LIÊN HỆ QUA THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HÀ NỘI)
Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam (liên hệ qua thực tiễn ở Thành phố Hà Nội)
