Đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Chứngcứlà phƣơng tiện của việc chứng minh và là phƣơng tiệnđểxácđịnh các sự kiện có ý nghĩa với việc giải quyết vụ án hình sự. Để đảm bảo tính hiệu quả của quá trình giải quyết vụ án, đồng thời xác định sự thật khách quan, xem xét vụ án một cách toàn diện, có cơ sở để kết luận đúng về hành vi ph m tội đã xảy ra thì cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng phải có tài liệu, chứngcứđểchứng minhmộtcách khách quan và thuyết phục. Toànbộquátrình giải quyết vụ án hình sự là quá trình thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ, mặc dù cách thức tiến hànhởmỗigiai đo n có khác nhau. Việc nghiên cứu chứng cứ, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong vụ án hình sự có một ý nghĩa to
lớn không chỉ về mặt pháp lý, mà còn có ý nghĩa lý luận và thực tiễn.
Trong quá trình giải quyếtvụán hìnhsự,đểra đƣ c các quyếtđịnhtốtụng ch nh xác, đúng đắn, khách quan phù h p với quy định của pháp luật thì vềnguyên tắc, đòi hỏi các chủ thể có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải làm sáng tỏ
bản chất của vụ án và những vấn đề có li n quanđến vụ án. Để làmđƣ c điều đó, các cơ quan tiến hành tố tụng phải thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ đểchứng minh mhững vấn đề phải chứng minh trong vụ án hình sự gồm: Có hành vi ph mtộixảyra hay không, thời gian, địađiểmvà những tình tiết khác của hành vi ph m tội; Ai là ngƣời thực hiện hành vi ph m tội; có lỗi hay không có
lỗi, docốýhay vô ý; có năng lực trách nhiệm hìnhsựhay không; mục đ ch,động cơ ph m tội; Những tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo và đặc điểm về nhân thân của bị can, bị cáo; Tính chất và mức độthiệt h i do hành vi ph m tội gây ra; Nguy n nhân và điều kiện ph m tội; Những tình tiết khác li n quan đến việc lo i trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình ph t [46, Điều 85].
Để chứng minhmộtvụán hình sự, các cơ quan tiến hànhtốtụng tiến hành các ho tđộngthu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ. Trong đó, đánh giá
2
chứng cứ là ho t động phức t p, đƣ c tiến hành li n tục, xuy n xuốt trong quátrình chứng minh. Đánh giá chứng cứ nhằm xác định giá trị sử dụng của chứng cứ thông qua tính h p pháp, tính khách quan, tính liên quan của chứng cứ trong vụán. Từđómớicóthểkhẳngđịnhđƣ c rằng có hành vi ph mtộiđã xảyra hay không, ai là ngƣời thực hiện tội ph m, tính chất mức độ của tội ph m và các vấn đề khác có liên quan; từ đó, cơ quan tiến hành tố tụng có thể nghiêncứu đầy đủ và toàn diện các tình tiết của vụ án, xác định sự phù h p của chúng với hiện thực từ đó tìm ra chân lý khách quan.
Quá trình nghiêncứucho thấy ho tđộngđánh giá chứngcứtrong giải quyết các vụ án hình sự đã đ t đƣ c những kết quả nhất định. Sau hơn 10 năm triển khai thực hiện các Nghị quyết của Bộ Ch nh trị nhƣ Nghị quyết 08/2002/NQ-TW [16]; Nghị quyết 49/NQ-TW của BộCh nhtrịngày 2/6/2005 về chiến lƣ c cải cách tƣ pháp đến năm 2020 [17]; Nghị quyết 48/2005/NQ-TW [18]; áp dụng quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2003 [91], 2015 vàothực tếho t động giải quyết các vụ án hình sự của các cơ quan tiến hành tố tụng đã đ t
đƣ c những kếtquả quan trọng [94, 93, 68]. Hàng năm CQĐT, VKS, Tòa án các cấpđã thụ lý giải quyết một số lƣ ng lớn các vụ án hình sự, tình tr ng oan sai, bỏ lọt tội ngày càng đƣ c h n chế. ĐTV, KSV, Thẩm phán các cấp đã t ch cực, chủ động trong việc trực tiếp thụ lý, nghi n cứu hồ sơ, giải quyết nhanh chóng, đúng pháp luật đối với các vụ án đƣ c phân công.
Tuy nhiên, trên thực tế vẫn còn có những h n chế, bất cập nhƣ về mặt lýluận, vẫn chƣa xây dựng đƣ c một hệ thống lý luận về đánh giá chứng cứ, chƣa có những chỉ dẫn, quy trình cụ thể về đánh giá chứng cứ; về mặt thực tiễn, ho tđộngthu thập chứngcứtừkhám nghiệm hiện trƣờng, khám nghiệmtửthi, hỏi cung bị can… đôi khi còn h nchế từ đó dẫnđến trƣờng h p đánh giá chứng cứchƣa đƣ c đầy đủ, toàn diện, chƣa xem xétđầyđủ các thuộc t nh của chứng cứ, nhận định chƣa ch nh xác về t nh chất của vụ án… B n c nh đó, còn cómột số
trƣờng h p chƣa đánh giá đã đƣa chứng cứ vào sử dụng hoặc sử dụng chứng cứ
không đầy đủ trong quá trình đƣa ra các quyết định tố tụng… Tất cả những tồn
3
t i, h nchếđóđã ảnhhƣởngkhôngnhỏđếnchất lƣ ng giải quyết các vụán hình sự, gây ảnh hƣởng đến uy t n đối với nhân dân, ảnh hƣởng đến quyền và l i ích h p pháp của những những ngƣời tham gia tố tụng. Vì vậy, cần phải tiếp tục nghiêncứuvềmặtlý luận và thực tiễn ho t động đánh giá chứngcứtrong các vụ án hình sự nhằm nâng cao chất lƣ ng, hiệu quả giải quyết các vụ án hình sự ởViệt Nam.
Từ những lý do tr n, việc nghi n cứu đề tài “Đánh giá chứng cứ trongtốtụng hình sự Việt Nam” mang t nh cấp thiết, không những về lý luận, mà còn làđòi hỏi thực tiễn hiện nay.
2 Mục đ ch và nhiệm vụ nghi n cứu
Mục ch nghi n cứu
Đề tàinghi n cứu một cách có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về đánh giá chứngcứtrongtốtụng hìnhsựở Việt Nam hiện nayđể từđóđềxuất các giải pháp nâng cao hiệu quả đánh giá chứngcứtrongtốtụng hìnhsựViệt Nam.
Nhiệm vụ nghi n cứu
Với mục đ ch nghi n cứu tr n đề tài có các nhiệm vụ nghi n cứu sau:
Luận án nghi ncứutổng h pmộtsốcông trìnhđã côngbốvề vấnđề đánh giá chứngcứtrongtốtụng hìnhsựở các nƣớc c ng nhƣở Việt Namtừ
trƣớc tớinay. Thông qua đó, luận án đánh giá những kết quả đ t đƣ c và những vấn đề chƣa đề cập đếncủa các công trình nàyđể từ đó đƣa ra vấn đề cần tiếp tục nghi n cứu và những câu hỏi c ng nhƣ phƣơng pháp nghi n cứu của luận án.
Luận án nghi n cứu những vấn đề lý luận về đánh giá chứng cứ nhƣ: khái niệm, đặc điểm, nguy n tắc đánh giá chứng cứ, ti u ch đánh giá chứng cứ, phân t ch nội dung, phƣơng pháp đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự.
4
Luận án nghi n cứu quy định của Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành về đánh giá chứng cứ; nghi n cứu, phân t ch thực tr ng đánh giá chứng cứ
trong tố tụng hình sự ở Việt Nam trong giai đo n 10 năm từ 2010 – 2019 và 06 tháng đầu năm 2020. Từ đó đánh giá những h n chế, bất cập của ho t động đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự và tìm ra nguy n nhân.
Luận án đƣa ra các phƣơng hƣớng và giải pháp nâng cao chất lƣ ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam trong thời gian tới.
3Đối tƣợngvà phạm vi nghi n cứu
Đối t ng nghi n cứu
Tr n cơ sở mục đ ch, nhiệm vụ nghi n cứu n u tr n, đối tƣ ng nghi n cứu của luận án là những vấn đề sau:
– Nghi n cứu tổng quan các công trình khoa học có li n quanđến đề tài. – Nghi n cứu lý luận về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự.
– Nghi n cứu các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về đánh giá chứng cứ.
– Nghi n cứu về thực tiễn đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam trong giai đo n hiện nay.
h m vi nghi n cứu
– Ph m vi nghi n cứu về nội dung: Nghi n cứu ho t động đánh giá chứng cứ trong giai đo n điều tra, truy tố, xét xử của cơ quan tiến hành tố tụng.
– Ph m vi nghi ncứuvề không gian:Đềtài nghi ncứuho tđộngđánh giá chứng cứ của các cơ quan tiến hành tố tụng tr n ph m vi cả nƣớc.
– Ph m vi về thời gian: Đề tài đƣ c nghi n cứu trong ph m vi 10 nămtừ2010đếnnăm 2019 và 6 tháng đầu năm 2020.
5
4 Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghi n cứu
Luận án đƣ c nghi n cứu tr n cơ sở phƣơng pháp luận của chủ nghĩa duy vậtbiện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, c ng nhƣ quan điểm của chủ nghĩa
Mác –L nin, tƣtƣởngHồCh Minhvề nhà nƣớc và pháp luật, về mô hìnhtốtụng, về tổchức và quyền lực của bộmáy nhà nƣớc trongđóbaogồmcác cơquan tiến hành tố tụng.
Tr n cơ sở phƣơng pháp luận tr nđề tài luận ánsửdụng tổng h p các phƣơng pháp nghi n cứu sau: phân t ch, tổng h p, so sánh, đánh giá, nghi n cứu
bản án và thống k số liệu…
Xuất phát từ cơ sở phƣơng pháp luận khoa học tr n, đề tài sử dụng những
phƣơng pháp nghi n cứu cụ thể trong từng chƣơng nhƣ sau:
Chƣơng 1sửdụng các phƣơng pháp nghi ncứulịch sử, so sánh, phân
t ch, tổng h p để nghi n cứu tổng thể về tình hình nghi n cứu đề tài. Tr n cơ sở đó rút ra đƣ c đối tƣ ng, ph m vi và những vấn đề cần tiếp tục nghi n cứu trong luận án.
Chƣơng 2 đề cậpđến một số vấn đề cơ bản về lý luậnđánh giá chứng cứtrongtốtụng hìnhsựtác giả sử dụng các phƣơng pháp phân t ch, tổng h p, so sánh, bình luận, đối chiếu để từ đó rút ra đƣ c các kết luận nghi n cứu.
Chƣơng 3 phân t ch, đánh giá thực tr ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam trong 10 năm qua đồng thời chỉ ra những h n chế, tồn t i vànguy n nhân của những h n chế, tồn t i tác giả sử dụng các phƣơng pháp nghi n cứu về tổng h p, thống k , khái quát, đặc biệt nghi n cứu vụ việc cụ thể để từ đórút ra đƣ c những kết luận nghi n cứu.
Chƣơng 4 tập trung đƣa ra các phƣơng hƣớng và giải pháp nâng cao chất
lƣ ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam hiện nay, tác giả chủ
6
yếusử dụng các phƣơng pháp nghi n cứu về phân t ch, trình bày, diễngiải, đềxuất, để đƣa ra các giải pháp cụ thể.
5. Những đóng góp mới của luận án
Đâylà công trình nghi n cứu cóhệ thống và tƣơng đối đầyđủ, toàn diện về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay.
– Luận án đã có những nghi n cứu về các công trình khoa học đã công bốli n quan đếnđề tài.
– Đây là công trình nghi n cứu ở cấpđộ luận ántiến sĩ luật học đi sâu vềvấn đề đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự; góp phần bổ sung cơ sở lý luận, cơ sở khoa học về đánh giá chứng cứ.
– Luận án nghi n cứu, phân t ch tình hình thực tế đánh giá chứng cứ trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự từ giai đo n khởi tố đến điều tra, truy tố, xét xử để rút ra một số những h n chế, bất cập và nguy n nhân làmảnh hƣởngđến chất lƣ ng đánh giá chứng cứ.
– Luận án đƣa ra kiến nghị sửa đổi một số quy định nhằm hoàn thiện hơn pháp luật tố tụng hình sự về đánh giá chứng cứ.
– Luận án c ng đề xuất đƣ c các giải pháp nhằmnâng cao chất lƣ ng ho tđộng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam của các cơ quan tiến hành tố tụng trong giai đo n hiện nay.
6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án
Đề tàiđã nghi n cứu một cách cơ bảnmột số vấn đề lý luận về đánh giáchứngcứtrongtốtụng hình sự, đồngthời nghi ncứunhững khó khăn, vƣớng mắc trong thực tiễn đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự của các chủ thể trực tiếp đánh giá chứng cứ, từ đó đƣa ra những kiến giải khoa học về việc tổ chức thực hiện và bổ sung, ban hành mới các văn bản pháp luật, xây dựng cơ chế đảm
bảo sự thuận l i cho các chủ thể trực tiếp thực hiện đánh giá chứng cứ trong tốtụng hình sự nhằm nâng cao hiệu quả ho tđộngnày trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự, góp phần hoàn thiện hơn nữa chất lƣ ng đánh giá chứng cứtrong tố tụng hình sự đáp ứng y ucầucảicách tƣ pháp. Đồng thời luận án s lànguồn t i liệu tham khảo cho việc nghi n cứu và giảng d y t i các cơ sở đào t o
luật và đào t o các chức danh pháp lý c ng nhƣ sử dụng cho các cán bộ làm thực tiễn t i các cơ quan tiến hành tố tụng ở địa phƣơng.
7 Kết cấu của Luận án
Ngoài phầnmởđầu, kếtluận, danh mục tài liệu tham khảo, các bảngsốliệu, phụ lục luận án đƣ c kết cấu thành 04 chƣơng.
Chƣơng 1. Tổng quan tình hình nghi n cứu
Chƣơng 2. Những vấn đề lý luận về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự
Chƣơng 3. Pháp luật và thực tiễn đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sựở Việt Nam
Chƣơng 4. Phƣơng hƣớng và giải pháp nâng cao hiệu quả đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam
8
Chƣơng 1 T NG QUAN TÌNH HÌNH NGHI N CỨU 1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
1.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nƣớc
1.2.1. Nhóm các công trình nghi n cứu li n quan ến lý luận ánh giáchứng cứ trong tố tụng hình sự
1.2.2. Nhóm các công trình nghi n cứu li n quan ến thực tr ng ánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự
27
1.2.3. Nhóm các công trình nghi n cứuli n quan ến giải pháp nâng cao chất l ng ánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam
4 Nhóm các công trình nghi n cứu khác có li n quan
1.3 Đánh giá tình hình nghi n cứu li n quan đến Luận án
Qua tiếp cận các công trình nghi n cứu trong nƣớc và ngoài nƣớc có liên quanđến đề tàiluận án, trong đó một số công trình nghi n cứu trong nƣớc đƣ c xem xétdƣớicả hai bình diện lý luận và thực tiễn, tác giả cómộtsốnhận xétđánh giá về các kết quả nghi n cứu nhƣ sau:
33
Những vấn ề ãthống nhất mà luận án sẽ kếthừa và tiếptục
phát triển
– Các công trình nghi ncứutrong và ngoàinƣớc đã đề cậpvà phân t ch cơ sở lýluận của ho tđộng đánhgiá chứng cứ trong tố tụng hìnhsựtrƣớc hết xuất phát từ quy định chức năng nhiệmvụ của cơ quan tiến hành tố tụng trong giải quyết vụ án hình sự; các quy định về thủ tục, trình tự tố tụng, các giai đo n của tố tụng hình sự. Tuymỗimô hình tố tụng có những quy định và cách thức tiếp cận khác nhau nhƣng đâylà điểmxuất phátrấtquan trọng, là cơ sở lý luận mang t nh tiềnđề đểtác giả luận án tiếp tục đi sâu phân t ch cơ sở lý luậnvềđánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam.
– Các công trình nghi ncứu nƣớcngoài c ng đã cung cấp cho tác giả một cái nhìn toàn diệnvềkhái niệm, quanđiểmvề chứngcứcủamộtsốnƣớc tr n thế giới. Mặc dù các nƣớc với hệ thống pháp luật và mô hình tố tụng khác nhau
nhƣng tổng quan các tài liệu này cho phép tác giả có cơ sở khái quát đƣ c vềđánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam một cách đa chiều và có t nh so sánh, đối chiếu.
-Mộttrong những kết quả nghi ncứucóýnghĩa rấtquantrọng đốivới Luận án là đã so sánh, đối chiếu quan điểm về chứng cứ, cách thức tiếp cận vàđánh giá chứngcứtrong giải quyết các vụán hìnhsựở Việt Namvớimộtsố
nƣớc từ đó phát hiện những h n chế, thiếu sót của quy định về chứng cứ và đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam, chỉ ra những h n chế của thực tiễn áp dụng, từ đó luận giải đƣa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật hình sự, tố tụng hình sự; nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ án hình sự của các cơ quan có thẩm quyền tố tụng ở Việt Nam.
– Các công trình nghi n cứu ở Việt Nam có ý nghĩa rất quan trọng đối với luận án, các công trình này đã bƣớc đầu cho tác giả nhận thức về cách tiếp cận, phân t ch một số vấn đề về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự. Các phân t ch này tiếp tục đƣ c tác giả luận án đánh giá, bình luận và từ đó đƣa ra nhận
34
định ri ng của mình về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay.
1.3.2. Một số vấn ề ặt ra cho việc nghi n cứu của ề tài Luận án
Sau khi nghi ncứunộidung các công trình trong và ngoàinƣớc có li n quanđếnnội dung của Luận án, tác giả cho rằng: Trong các công trình đã công bố, có đề cậpđến một số vấn đề li nquan nội dung của Luận án; nhƣng những nộidung này không phải là nhữngđốitƣ ng mà Luận ándựđịnhnghi n cứu. Căncứvào mục đ ch nghi n cứu, qua khảo sát về tình hình nghi n cứu tác giảthấy một số vấn đề sau đây cần phải đặt ra để thực hiện trong đề tài Luận án:
Thứ nhất, những vấnđề lý luậnvề đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự theo pháp luật Việt Nam
Để đi sâu nghi ncứu vấn đề chứng cứvà đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự phải dựa tr n hệ thống lý luận cơ bản về tố tụng hình sự. Các thành tựu lý thuyếttốtụng hìnhsựlàhếtsức đa d ng, phong phú. Trong lý luậntồnt i một số quan điểm về chứng cứ trong tố tụng hình sự. Điều đó, một mặt t o thuận l i chongƣờinghi n cứu, trong tiếpcậnvấnđề nghi n cứu, nhƣngmặtkhác c ng khó khăn khixửlý nhữngnộidung lý thuyết theo y ucầunghi n cứu. Trong bối cảnh đó, để thực hiện và trình bày Luận án, tác giả m nh d n diễn đ t l i và đƣa ra khái niệmvề đánh giá chứngcứtrongtốtụng hình sự. Để có cái nhìn tổng thể về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự, cần xuất phát từ t nh chất mối quan hệ biện chứng giữa cái chung và cái ri ng, cái toàn thể và cáibộphận. Theo đó, đánh giá chứngcứtrongtốtụng hìnhsựcó nhữngđặc điểm chung của ch nh sách pháp luật, ch nh sách tố tụng hình sự nói chung, đồng thời s có những nétđặcthù. Tr n cơ sở lý luận chung về đánh giá chứng cứ trong tốtụng hình sự góp phần nghi n cứu về sự thể hiện của ch nh sáchđótrong pháp
luật thực định và thực tiễn áp dụng pháp luậtđể giải quyếtcác vụ án hình sự ở Việt Nam.
35
Thứ hai, thực tr ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay
Tr n cơ sở giải quyết những nhiệmvụ đặt ra về mặtlý luận, việc khảo sát thực tr ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay là một y ucầuchủyếucầnphải đƣ c tiến hànhmộtcách khoa học. Để thực hiện nhiệmvụnghi ncứunày, phải giải quyết haivấnđề cơ bản:Mộtlà phải xácđịnhnộidungcầnkhảo sát; hai là phải xác địnhcác phƣơng pháp, kỹthuật nghi ncứusửdụngđể thu thập thông tincầnthiết. Trƣớchếtvề nộidung cần khảo sát, cần tập trung làm rõ thực tr ng đánh giá chứngcứtrong tố tụng hình sựở Việt Nam những năm qua, thực tr ng ch nh sách pháp luật hình sự, chính sách pháp luậttốtụng hình sự, ch nh sách phòng ngừa, chốngtộiph m. Về
phƣơng pháp và kỹ thuật nghi n cứu đƣ c sử dụng để đo lƣờng, thu thập thông tin cần thiết nhằm làm rõ thực tr ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự. Để giải quyếtvấnđề này, tr n cơ sở phƣơng pháp luận chung, chúng tôi phối h p mộtsốphƣơng pháp nghi ncứucủa các khoa học nhƣ:Tộiph m học, Tâm lýhọc, Xã hội học, dựa tr n các phƣơng pháp phân t ch định t nh và phân t ch định
lƣ ng (sử dụng một số kiến thức toán học với sự tr giúp của một số phần mềm thống k trong xử lý tƣ liệu, số liệu) để đánh giá, kết luận.
Thứ ba, y ucầucần thiết nâng cao hiệu quả ho t động đánh giá chứng cứtrong tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay
Ho tđộngđánh giá chứngcứtrongtốtụng hìnhsựkhông thể tách rời nhiệm vụ, mục ti u của ch nh sách pháp luật và do đó ch nh sách tố tụng hình sựphải đƣ c ho ch định theo từng thời kỳ, từng giai đo n phát triển của xã hội. Vìvậy, đảm bảohiệu quả ho t động đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay là đòihỏicấpthiết xuất pháttừthực tiễn công tác đấutranh phòng, chống tội ph m c ng nhƣ những y u cầu của công cuộc cải cách tƣ pháp. Mặc dù vậy, việc nâng cao hiệu quả ho t động đánh giá chứng cứ trong tố tụng hìnhsựcầnvà chỉcó thể triển khai có hiệu quả trong thực tế khi tuân theo
36
những quanđiểmđịnhhƣớngnhấtđịnhphù h pvớibốicảnh hiện nay, nhƣ:
phải nhằm mục đ ch bảo vệ, củng cố và phát huy nền dân chủ xã hội chủ nghĩa; phải đƣ c tiến hành bằng cơ chế dân chủ, công khai, đảmbảot nh khách quan và đápứngđƣ c nhữngđòihỏicấpbách của ho tđộngtƣ pháp hình sự; phải
từng bƣớc hình thành hệ thống các quan hệ pháp luật, môi trƣờng pháp lý mới; phải huy động đƣ c sức m nh của cả hệ thống ch nh trị và của toàn xã hội vào công cuộc đấu tranh phòng, chống tội ph m; phải dựa tr n các tƣ tƣởng pháp lýtiến bộ đã đƣ c thừa nhận chung của nền văn minh nhân lo i, những luận chứng khoa học của tƣ pháp hình sự Việt Nam, các giá trị pháp luật truyền thống của dân tộc Việt Nam. Đây chỉ là những y ucầucơ bản, đề tài luận án s tập trung phân t ch làm sángtỏnộidung những y ucầucụthểkhác cầnthiết cho việc nâng cao hiệu quả ho tđộngđánh giá chứngcứtrongtốtụng hìnhsựở Việt Nam hiện nay.
Thứtƣ,đề xuấtmộtsốgiải pháp góp phần nâng cao hiệu quả của ho tđộng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay
Nội dung, phƣơng pháp đánh giá chứng cứ là hƣớng triển khai cơ bản mà trong đó đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự đƣ c thực hiện để đ t đƣ c các mục đ ch của nó và phục vụ cho cuộc đấu tranh phòng, chống tội ph m có hiệu quả. Để nâng cao hiệu quả ho t động đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện naycầntiến hành đồng bộ các giải pháp tr n các lĩnh vực sáng t o pháp luật; áp dụng pháp luật;bồidƣỡng, nâng caoýpháp luật và kỹnăng nghiệpvụcủangƣờitiến hànhtốtụng. Nhiệmvụđềtài luận ántậptrung kiến giải, đề xuất hệ thống những giải pháp đồng bộ, khả thi đó.
37
KẾT LUẬN CHƢƠNG 1
Trong Chƣơng 1, tác giả phân t ch, làm rõ tổng quan tình hình nghi n cứuở trong nƣớc và ngoài nƣớc về những nội dung có li n quan đến đề tài luận án thông qua việc nghi n cứu các công trình khoa học nhƣ: giáo trình, sách chuy n khảo, các bài đăng tr n các t p ch , luận án tiến sĩ, đề tài nghi ncứukhoa học của các tác giả nƣớc ngoài và trong nƣớc. Qua các công trình khoa học cho thấy vấn đề chứng cứvà đánh giá chứng cứ đƣ c nghi n cứu dƣới nhiều góc độ khác nhau tùy thuộc vào mục đ ch nghi ncứucủa công trình;đồngthời tổng quan c ng cho thấyrằng đếnthời điểmhiện t i, ở Việt Nam chƣa có công trình khoa học nào nghi ncứuchuy n sâuvề đánh giá chứngcứtrongtốtụng hìnhsựởcấpđộ luận án tiến sĩ.
Việc nghi ncứucác công trình tr nđã cho tác giả có cái nhìn đa chiều hơnvề chứngcứvà đánh giá chứngcứ;đồngthời, giúp cho tác giả xácđịnhđƣ c các vấnđề còncầntiếp tục nghi ncứutrong luận án. Những nghi n cứu của các tác giả trong và ngoài nƣớc li n quan đến vấn đề chứng cứ và đánh giáchứngcứcó giá trịtham khảorấtquan trọng cho việc hoàn thành luận án. Vìvậy, NCS xin đƣ c kế thừa các kết quả nghi n cứu trƣớc đây để xây dựng khung lý thuyếtvề đánh giá chứng chứngcứtrongtốtụng hìnhsựvà giải quyết các vấn đề có li n quan trong luận án.
38
Chƣơng 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐÁNH GIÁ CHỨNG CỨTRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
2.1. Khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự
2 Khái niệm ánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự
Sự ra đời của các mô hình tố tụng hình sự tr n thế giới với những cách thức giải quyết vụ án hình sự khác nhau, tƣơng ứng với đó là cách thức thu thập, đánh giá, sửdụng chứngcứkhác nhau.Hệthống tri thứccủakhoahọcluậttốtụng hìnhsực ng nhƣ các lĩnh vực khoa học khác đều có điểm giống nhau là đƣ c biểu đ t bằng các khái niệm. Khái niệm vừa là phƣơng tiện của tƣ duy vừa là kết quả của quá trình
tƣ duy, các khái niệm giữ vai trò quan trọng trong sự phát triển của kho tàng tri thức khoa học của nhân lo i. Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng thì sự vật, hiện tƣ ng tr n thế giới luôn không ngừng vận động và phát triển. “Phát triển c ng làquá trình phát sinh và giải quyết mâu thuẫn khách quanvốncócủasựvật, hiện
tƣ ng; là quá trình thống nhất giữa phủ định các nhân tố ti u cực và kế thừa, nâng cao nhân tố t ch cực từ sự vật, hiện tƣ ng c trong hình thái của sự vật, hiện tƣ ng mới” [05, tr. 73]. Vì vậy n n “các khái niệm khoa học đƣ c hình thành không phải một lần là hoàn thiện, mà chúng dần dần hoàn thiện cùng với sự phát triển của khoa học và thực tiễn” [11, tr. 65].
Chứngcứcó vai tròrấtquan trọng trong việc xácđịnhtộiph m và ngƣời ph m tội, không chỉ đƣ c sử dụng nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án, màcòn phản ánh bản thân quá trình xác định sự thật khách quan đó. Lịch sử hình thành và phát triển của lý luận về chứng cứ luôn gắn với lịch sử phát triển của lĩnh vực lập pháp, hành pháp, tƣ pháp. Từ thời cổ đ i đã áp dụng hình thức Tố tụng buộc tội (tốcáo), đƣ c thực hiện theo nguy n tắc: “không có nguy n cáo thì không có quan tòa”. Trong thế giới cổ đ i, những nguy n tắc tố tụng về tố cáo đƣ c phản ánh một cáchđầy đủ nhất trong luật tố tụng La mã thời đ i cổ điển [109, tr. 381]. Tiếp đến là sự
39
xuất hiện của kiểu trình tự tố tụng thẩm vấn thay thế cho tố tụng tố cáo. Mô hình tốtụng thẩm vấn xuất hiện vào thời kỳ chiếm hữu nô lệ; ở mô hình này, việc truy cứu tội ph m do cơ quan xét xử chủ động và trực tiếp tiến hành. Hệ thống chứng cứ hình thức c ng hình thành từ mô hình tố tụng thẩm vấn và phát triển m nh nhất ở khoảng thế kỉ 16, 17 và sụp đổ vào nửa đầu thế kỉ 19. Mô hình tố tụng tranh tụng xuất hiệnđầu ti n ở Hy L p cổ đ i, sau đó, du nhập vào La Mã với t n gọi “thủ tục hỏi đáp li n tục”. Các b n tham gia tranh tụng có sự bình đẳng với nhau trong việc thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ, phân t ch và đƣa ra các kết luận đối với những việc cụ thể. Mỗi mô hình tố tụng đều có những ƣu điểm và nhƣ c điểm ri ng, vì vậy, việc kế thừa, phát huy những điểm t ch cực, lo i bỏ những điểm h n chế là một việc làm cầnthiết và quan trọng trong quá trình xây dựnghệthống pháp luật c ng nhƣhệthống lý luận tố tụng hình sự.
Ở Việt Nam, cho đến nay đã có nhiều công trình nghi n cứu của các nhà khoa học c ng đƣa ra khái niệm về chứng cứ, điển hình nhƣ: TS. Đỗ Văn Đƣơng cho rằng “Chứngcứlà những thông tin xác thựcvềnhững gì có thật li n quanđếnhành vi ph m tội, đƣ c thu thập theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định mà những ngƣời và cơ quan tiến hành tố tụng dùng làm căn cứ để xác định sự thật khách quan của vụán” [25, tr. 30]. TS. Trần Nguy n Quân cho rằng “Chứng cứ là những thông tin xác thực về những gì có thật li n quan đến vụ án đã xảy ra, đƣ c thu thập theo trình tự, thủtụcdo pháp luật quyđịnhmà cơ quan tiến hànhtốtụng vàngƣờitiến hànhtốtụng dùng làm căncứđểxácđịnhsựthật khách quancủavụán”[42, tr. 29]. TS.
Vƣơng Văn Bép cho rằng“Chứngcứtrongtốtụng hìnhsựlà những thông tin cóthật, đƣ c thu thập theo trìnhtự,thủtụcdoBộluậttốtụng hìnhsựquyđịnhmàCQĐT, VKS và Tòa án dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi ph m tội, ngƣời thực hiện hành vi ph m tội, c ng nhƣ các tình tiết khác cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn và ch nh xác vụ án hình sự” [03, tr. 16]…
Quá trình nghi ncứucho thấy các nhà khoahọccó quanđiểmkhá tƣơngđồng với nhau về khái niệm chứng cứ và hầu hết các quan điểm đều cho rằng chứng cứlà những “thông tin”. Tácgiảc ngđồngývớiquanđiểmtr n, vì chứngcứvà
40
nguồn chứng cứ là hai khái niệm khác nhau, nếu nguồn chứng cứ là những vật chứa thông tin thì chứng cứ là các thông tin đó. Nếu coi chứng cứ là một vật cụ thể, hữu hình thì có sự đánh đồng giữa chứng cứ và nguồn chứng cứ. Quá trình giải quyết vụán, các cơ quan tiến hành tố tụng thu thập đƣ c thông tin phản ánh sự vật, sự việc, hiện tƣ ng li n quan đến vụ án phục vụ cho ho t động chứng minh. Nhƣng nếu chỉthu đƣ c các vật, tài liệu, dấu vết mà không có hoặc không khai thác đƣ c thông tin phản ánh từ vật, tài liệu, dấu vết thì c ng không có giá trị gì cho ho t động chứng minh, và bản thân các vật, tài liệu, dấu vết đó chỉ là những vật vô tri vô giác. Chứng cứ đƣ c sử dụng làm phƣơng tiện để chứng minh tội ph m và ngƣời ph m tội xuy n suốt các giai đo n tố tụng, và là cơ sở quan trọng để cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng
đƣa ra các quyết định nhằm giải quyết nhiệm vụ đặt ra cho từng giai đo n và cả quátrình tiến hành tố tụng. Để đánh giá chứng cứ một cách khách quan, toàn diện, ch nh xác thì chứng cứ phải đảm bảo các thuộc t nh, gồm:
– Tính khách quan:
Cơsởlý luậncủat nh khách quan là nguy ntắckhách quancủachủnghĩa duyvậtbiện chứng. Chứngcứluôntồnt i trongthếgiới khách quan, khôngphụthuộc ý thức chủ quan của con ngƣời. “T nh khách quan của chứng cứ chỉ sự tồn t iđộc lập của nó trong thực tế khách quan, không phụ thuộc vào ý ch chủ quan của
ngƣời tiến hành tố tụng” [66, tr. 26]. Thuộc t nh khách quan của chứng cứ đòi hỏi những ngƣời đi tìm chứng cứ phải xuất phát từ thực tế vụ việc đã xảy ra trong quá
khứđểnhận thức chúng.Chủnghĩa Mac–L nin c ngđãchỉrõ hiện thực khách quan là cơ sở của nhận thức. Điều đó đòi hỏi CQĐT, VKS, Tòa án khi giải quyết vụán phải xuất phát từ thực tế của vụ án hình sự để nhận thức chúng, không lấy ý ch chủ quan để áp đặt, phải tôn trọng sự thật, tránh những suy diễn chủ quan, không ápđặt ý ch chủ quan vào sự việc, tránh những định kiến, không trung thực. Chứng cứlà những sự kiện tài liệu có thật chứa đựng những thông tin xác thực, tồn t i khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con ngƣời. Những gì do suy đoán,
tƣởng tƣ ng, suy diễn… thì không thể là chứng cứ. Chứng cứ để chứng minh trong
41
vụán hìnhsựphảitồnt i có thật, trong hiện thực khách quan, phản ánh đúng nội dung vụ án một cách chân thật nhƣ nó vốn có.
D:\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT 1\ĐÁNH GIÁ CHỨNG CỨ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
