Chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người từ thực tiễn thành phố Đà Nẵng
1. Tính cấp thiết của đề tài
Thực hiện đường lối chiến lược của Đảng: “Đưa đất nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển, phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp”. Chúng ta đã mở cửa thực hiện nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Đến nay, sau 20 năm đổi mới, đất nước ta đã có những bước chuyển mình sâu sắc và toàn diện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển tích cực của nền kinh tế thì tình hình tội phạm cũng có những diễn biến phức tạp cả về quy mô lẫn tính chất gây ra những hậu quả hết sức nghiêm trọng cho xã hội. Đặc biệt, bên cạnh những phương thức, thủ đoạn hoạt động cũ thì các tội phạm đã vận dụng những tri thức của mới để phục vụ cho những mục đích đen tối của chúng. Diễn biến phức tạp của hoạt động tội phạm đặt ra cho lực lượng Công an nhân dân nói chung và Cảnh sát nhân dân nói riêng những nhiệm vụ hết sức nặng nề trong cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm giữ gìn trật tự an toàn xã hội. Công tác quản lý trật tự về an ninh, xã hội của thành phố Đà Nẵng gặp không ít khó khăn, tình hình tội phạm diễn biến phức tạp, tăng giảm thất thường. Cơ quan Công an của TP Đà Nẵng đã có nhiều cố gắng trong bảo vệ an ninh trật tự và đấu tranh kiềm chế sự gia tăng của tội phạm, phục vụ phát triển kinh tế, xã hội. Việc nghiên cứu, đánh giá thực trạng điều tra tội phạm giết người và qua đó đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả điều tra loại tội phạm này là một nhu cầu bức xúc. Nhận thức như vậy, tác giả đã chọn đề tài “Chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người từ thực tiễn thành phố Đà Nẵng” làm luận văn thạc sỹ.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Luận văn nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người trên địa bàn TP Đà Nẵng, chỉ ra những hạn chế, bất cập trong hoạt động này và từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội phạm nói chung và tội phạm giết người nói riêng trên địa bàn TP Đà Nẵng trong thời gian đến.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nêu trên, đề tài tập trung những nhiệm vụ sau: Nghiên cứu những vấn đề lý luận về chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người; Phân tích, đánh giá thực trạng chứng minh điều tra tội giết người trên địa bàn thành phố Đà Nẵng; Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra tội giết người trên địa bàn thành phố Đà Nẵng trong thời gian đến.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu: Là những vấn đề lý luận và thực tiễn của hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.
4.2. Phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu trong phạm vi không gian trên địa bàn thành phố Đà Nẵng và trong khoảng thời gian từ năm 2011 đến 2015.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1. Phương pháp luận
Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về đấu tranh phòng và chống tội phạm, quan điểm và đường lối chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước về chính sách hình sự.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận văn đã có sự kết hợp nhiều phương pháp khác nhau, như khảo sát thực tiễn, thống kê, phân tích tổng hợp, so sánh, phương pháp điều tra xã hội học, …
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
6.1. Ý nghĩa lý luận
Luận văn thạc sĩ là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu toàn diện có hệ thống dưới góc độ pháp luật TTHS về chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người trên địa bàn TP Đà Nẵng, luận văn có thể được dùng làm tài liệu tham khảo trong quá trình học tập và nghiên cứu của học viên, làm phong phú thêm lý luận khoa học luật hình sự về chứng minh điều tra tội phạm giết người.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội phạm nói chung và tội phạm giết người trên địa bàn thành phố Đà Nẵng nói riêng.
7. Cơ cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được cơ cấu thành 3 chương:
Chương 1: Những vấn đề lý luận và pháp luật về chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người
Chương 2: Thực tiễn chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người trên địa bàn thành phố Đà Nẵng
Chương 3: Các yêu cầu và giải pháp nâng cao chất lượng chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ CHỨNG MINH TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA TỘI GIẾT NGƯỜI
1.1. Những vấn đề lý luận về chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người
1.1.1. Khái niệm, mục đích, ý nghĩa chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người
Điều tra VAHS là hoạt động của cơ quan điều tra căn cứ vào các quy định của pháp luật TTHS và dưới sự kiểm sát của Viện kiểm sát tiến hành các biện pháp cần thiết nhằm thu thập và củng cố các chứng cứ, nghiên cứu các tình tiết của VAHS, phát hiện nhanh chóng và đầy đủ tội phạm cũng như người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm để truy cứu TNHS. Chứng minh trong hoạt động TTHS là một dạng của hoạt động chứng minh nói chung: “Chứng minh tội phạm là thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội” [49, tr.161]. Chứng minh tội phạm là công việc phức tạp, đó là việc thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ nhằm xác định sự thật của vụ án. Để giải quyết đúng đắn một VAHS, các cơ quan (người) tiến hành TTHS có trách nhiệm áp dụng mọi biện pháp để chứng minh sự thật của vụ án. Quá trình chứng minh trong một VAHS là một quá trình nhận thức khách quan, được thực hiện bằng các hoạt động trong giai đoạn điều tra. Các hoạt động này đều thực hiện dưới hình thức tố tụng hình sự khác nhau, được quy định trong các văn bản pháp luật khác nhau như: Luật tổ chức cơ quan điều tra hình sự, Luật tổ chức VKSND, Luật Tổ chức TAND. Thực chất và mục đích của quá trình chứng minh trong giai đoạn điều tra, của cơ quan điều tra, của điều tra viên là thu thập, sử dụng chứng cứ làm phương tiện để xác định rõ có dấu hiệu tội phạm hay không? Nếu có thì ai thực hiện tội phạm, TNHS, trách nhiệm dân sự của người đó trước pháp luật.
Quá trình chứng minh chủ yếu thể hiện ở giai đoạn điều tra, trong đó cơ quan điều tra áp dụng mọi biện pháp để thu thập chứng cứ, đánh giá và sử dụng chứng cứ nhằm xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ. Giai đoạn điều tra vụ án là giai đoạn không thể thiếu trong quá trình giải quyết vụ án, không có giai đoạn nào thay thế được. Hoạt động điều tra là hoạt động cần thiết đối với tất cả các vụ án.
Các yếu tố cấu thành tội giết người bao gồm: Mặt khách quan, khách thể, mặt chủ quan, chủ thể.
Có thể rút ra khái niệm về hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người như sau: “Hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người là hoạt động của những chủ thể tiến hành tố tụng ở giai đoạn điều tra được pháp luật quy định để thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ nhằm làm sáng tỏ sự thật của hành vi phạm tội một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ, đảm bảo cơ sở cần thiết cho việc ban hành các quyết định tố tụng phù hợp góp phần giải quyết đúng đắn vụ án hình sự theo trình tự, thủ tục của pháp luật tố tụng hình sự, đúng người, đúng tội, đúng quy định pháp luật.”
Khái niệm này đã chỉ ra những đặc điểm thuộc về bản chất của hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra vụ án nói chung, tội giết người nói riêng như chủ thể chứng minh, phương tiện chứng minh, thủ tục chứng minh, mục đích chứng minh và các nội dung của hoạt động chứng minh.
* Ý nghĩa của hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người
Thứ nhất, việc thực hiện tốt hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người góp phần đáp ứng những đòi hỏi của Đảng và Nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay, là tiền đề, nền tảng cho giai đoạn chứng minh trong các giai đoạn tiếp theo của vụ án, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết được đúng người, đúng tội, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm. Thực hiện tốt hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người góp phần đáp ứng những đòi hỏi của Nhà nước pháp quyền XHCN, thực hiện được ý chí của Đảng và Nhà nước trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm.
Thứ hai, hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người thực hiện tốt sẽ đảm bảo cho các quyết định của cơ quan điều tra được chính xác, khách quan, người bị thiệt hại về sức khỏe, tính mạng do hành vi phạm tội gây ra được bồi thường thỏa đáng, được bảo vệ theo quy định của pháp luật.
Thứ ba, dựa trên kết quả thu được của hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người, các chủ thể THTT đưa ra các quyết định tố tụng nhằm giải quyết vụ án và đưa ra các kiến nghị chính xác nhằm chống và phòng ngừa tội phạm kịp thời.
1.1.2. Những vấn đề cần phải chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người
Được quy định tại Điều 85 BLTTHS 2015.
1.1.3. Nội dung của chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người
Trong lý luận và thực tiễn TTHS, quá trình chứng minh nói chung, hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người nói riêng được hợp thành bởi các hoạt động thu thập chứng cứ, kiểm tra chứng cứ, đánh giá chứng cứ.
1.2. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người
BLTTHS năm 2015 đã quy định về “Chứng minh và chứng cứ” từ điều 85 đến điều 108. Việc áp dụng biện pháp cưỡng chế nhà nước nghiêm khắc nhất là hình phạt đối với những người phạm tội bị coi là cần thiết và tất yếu. Nhưng, yêu cầu “không để lọt tội phạm” và “không làm oan người vô tội” phải được quan tâm ở cùng một cấp độ khi giải quyết các vụ án. Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân không phải là người chứng kiến toàn bộ diễn biến của hành vi đó và lượng thông tin ban đầu mà các chủ thể này có về vụ án được giao giải quyết là rất hạn chế. Để tái hiện lại sự kiện phạm tội đã xảy ra trước đây một cách khách quan, toàn diện, đầy đủ, làm cơ sở cho việc giải quyết vụ án đó, Điều tra viên, Kiểm sát viên ngay trong giai đoạn điều tra phải áp dụng các biện pháp khác nhau mà pháp luật cho phép nhằm thu thập, kiểm tra, đánh giá các thông tin mà sự kiện này để lại trong thế giới khách quan làm cơ sở cho việc chứng minh và giải quyết VAHS ở những giai đoạn tiếp theo theo quy định của pháp luật.
1.2.1. Quy định về thu thập chứng cứ
Khi tội phạm xảy ra với tính chất “là hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lôi, trái pháp luật hình sự và phải chịu hình phạt” [43, tr.12] thì việc áp dụng các biện pháp để tìm ra người thực hiện tội phạm và buộc họ phải chịu biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc của Nhà nước là điều cần thiết. Được quy định tại Điều 15 và điều 88 BLTTHS năm 2015 về trách nhiệm chứng minh và chủ thể có thẩm quyền thu thập chứng cứ, các biện pháp thu thập chứng cứ.
1.2.2. Quy định về đánh giá chứng cứ
Đánh giá chứng cứ là hoạt động nhận thức, đây là một giai đoạn phức tạp của hoạt động chứng minh được cơ quan THTT và người THTT được thực hiện, tiến hành liên tục, xuyên suốt quá trình chứng minh vụ án, nhằm sử dụng kết quả đánh giá vào từng giai đoạn khác nhau trong quá trình nhận thức khách quan. Quy định của pháp luật TTHS về đánh giá chứng cứ cũng thể hiện phần nào nội dung của hoạt động kiểm tra chứng cứ chưa được quy định cụ thể. Hoạt động kiểm tra, đánh giá chứng cứ được quy định tại Điều 108 BLTTHS năm 2015.
1.2.3. Quy định về kết luận điều tra
Điều 233, 234 của BLTTHS năm 2015 quy định về Kết luận điều tra trong trường hợp đề nghị truy tố, đình chỉ điều tra.
Kết luận Chương 1
Nhiệm vụ của hoạt động tố tụng trong giai đoạn điều tra là phát hiện nhanh chóng, xử lý chính xác, công minh tội phạm và người phạm tội. Việc chứng minh tội phạm là nhằm làm sáng tỏ các tình tiết khác nhau của vụ án phục vụ cho việc định tội, quyết định trách nhiệm hình sự và hình phạt. Quá trình chứng minh là quá trình nhận thức được tạo ra bởi các hoạt động thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ do các chủ thể tiến hành tố tụng giải quyết đúng đắn vụ án. Vì không trực tiếp chứng kiến đối tượng chứng minh, nên cơ quan điều tra chỉ dựa vào các thông tin, tư liệu liên quan đến đối tượng chứng minh được thu thập theo trình tự, thủ tục luật định để kết luận về các tình tiết nhằm giải quyết vụ án đúng đắn, khách quan.
Hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra về tội giết người là hoạt động của những chủ thể THTT ở giai đoạn điều tra được pháp luật quy định để thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ nhằm làm sáng tỏ sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ, đảm bảo cơ sở cần thiết cho việc ban hành các quyết định tố tụng phù hợp góp phần giải quyết đúng đắn vụ án theo trình tự, thủ tục của pháp luật tố tụng hình sự. Hoạt động này đóng một vai trò quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án, không chỉ có ý nghĩa về mặt chính trị, pháp lý mà còn có ý nghĩa sâu sắc về mặt xã hội. Quá trình chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người là quá trình tư duy và thực tiễn của CQĐT, VKS và những người có quyền chứng minh dựa trên cơ sở các quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Chất lượng và hiệu quả của hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến tính đúng đắn, hiệu quả của các giai đoạn chứng minh tiếp theo.
Nhìn chung, các quy định của BLTTHS đã tạo cơ sở pháp lý thuận lợi cho các chủ thể THTT thực hiện hoạt động chứng minh ở giai đoạn điều tra, tạo cơ sở pháp lý cần thiết cho các chủ thể chứng minh thực hiện nhiệm vụ chứng minh vụ án hiệu quả. Qua phân tích những quy định của BLTTHS năm 2015 về hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra, có thể thấy quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quá trình chứng minh nói chung, hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra về tội phạm cụ thể là tội giết người có sự thay đổi tích cực, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả chứng minh trong tố tụng hình sự.
THỰC TIỄN CHỨNG MINH TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA
TỘI GIẾT NGƯỜI TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
2.1. Tổng quan kết quả khởi tố, điều tra các vụ án về tội giết người trên địa bàn thành phố Đà Nẵng
2.1.1. Thực trạng về tội giết người trên địa bàn thành phố Đà Nẵng từ năm 2011 đến năm 2015
Thực trạng của tội giết người là đặc điểm định lượng của tội giết người, bao hàm tổng thể những hành vi phạm tội đã xảy ra trong thực tế và các chủ thể thực hiện chúng trong một đơn vị thời gian (tháng, quý, năm…) và không gian nhất định (huyện, tỉnh, toàn quốc…) [34, tr.3]. Có thể được diễn giải thông qua các bảng thống kê dưới đây:
Bảng 2.1. Số liệu khởi tố của CSĐT Công an TP Đà Nẵng.
Bảng 2.2. Số liệu khởi tố, truy tố, xét xử tội giết người (vụ/bị can, bị cáo)
Bảng 2.3. Cơ số tội giết người trên địa bàn TP Đà Nẵng từ năm 2011 đến năm 2015.
Bảng 2.4. Cơ cấu của tội giết người từ năm 2011 đến năm 2015 được tính toán trên cơ sở số dân cư các quận, huyện của TP Đà Nẵng.
Bảng 2.5. Cơ cấu về mức độ tội giết người từ năm 2011 đến năm 2015 được tính toán trên cơ sở diện tích của 7 quận huyện của TP Đà Nẵng.
Bảng 2.6. Cơ cấu theo mức độ tình hình tội giết người từ năm 2011 đến năm 2015 ở 7 quận huyện của TP Đà Nẵng được xác định trên cơ sở kết hợp yếu tố dân cư và diện tích.
Bảng 2.7. Cơ cấu của tội giết người tại TP Đà Nẵng từ năm 2011 đến năm 2015 xét theo địa bàn xảy ra tội phạm.
2.2. Thực tiễn thu thập chứng cứ trong giai đoạn điều tra các vụ án về tội giết người trên địa bàn thành phố Đà Nẵng
Hiện nay, tình hình tội phạm có chiều hướng gia tăng với tính chất phức tạp và hậu quả gây ra ngày càng nghiêm trọng. Người thực hiện hành vi phạm tội xuất phát từ rất nhiều động cơ, mục đích, thủ đoạn và ngày càng tinh vi, luôn tìm cách che dấu hành vi phạm tội của mình để nhằm trốn tránh sự trừng phạt của pháp luật. Trong những năm qua, số lượng các vụ phạm tội bị phát hiện cũng như chất lượng hoạt động điều tra của các CQĐT ngày càng được nâng lên. Ở giai đoạn điều tra, về cơ bản các CQĐT đã xác định được đúng phạm vi, đối tượng chứng minh và tiến hành chứng minh đầy đủ những tình tiết của vụ án, cũng như những tình tiết khác có liên quan đến vụ án. Từ đó, góp phần phục vụ cho việc giải quyết, xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật; hạn chế việc xử lý oan sai, bỏ lọt tội phạm; đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án nhằm bảo đảm các quyền, lợi ích hợp pháp, sức khỏe, tính mạng của công dân. Kết quả đạt được của hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra thể hiện qua đánh giá và xem xét việc giải quyết vụ án, cụ thể như sau: Các cơ quan THTT đã điều tra, truy tố và xét xử một số lượng rất lớn các vụ án đảm bảo đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Hoạt động điều tra được tiến hành nhanh chóng, chính xác, kịp thời tạo điều kiện thuận lợi cho Viện kiểm sát, Tòa án hoàn thành tốt những chỉ tiêu đặt ra. Hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra có nhiều chuyển biến và đạt hiệu quả cao thì hoạt động xét xử từ đó cũng có nhiều tiến bộ rõ rệt, chất lượng xét xử được nâng cao rõ rệt, tình trạng oan sai giảm. Thực tế cho thấy, tỷ lệ án tồn đọng của hệ thống TAND TP Đà Nẵng có xu hướng giảm theo từng năm nhờ những đóng góp của các Điều tra viên, CQĐT. Các vụ án được giải quyết giữ tỷ lệ cao, chất lượng điều tra được nâng cao hơn. Tỷ lệ vụ án bị VKS, Tòa án trả lại để điều tra bổ sung, điều tra lại, đình chỉ chiếm tỷ lệ không đáng kể, tình trạng oan sai giảm.
Bảng số 2.8. Thống kê số án thụ lý, giải quyết về tội giết người của Tòa án nhân dân thành phố Đà Nẵng từ năm 2011 – 2015
Bên cạnh những thành quả đã đạt được, thực tiễn của hoạt động điều tra cũng cho thấy bộc lộ không ít sai sót cần được khắc phục kịp thời như thiếu trách nhiệm trong việc thu thập chứng cứ, xử lý vật chứng không đúng quy định của pháp luật, không áp dụng những biện pháp cần thiết để kiểm tra cũng như đánh giá chứng cứ toàn diện. Các vụ án gặp khó khăn khi giải quyết gây ra hậu quả oan sai chủ yếu là do những khiếm khuyết nêu trên. Trong một số trường hợp, chất lượng hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người còn chưa cao, dẫn đến trả hồ sơ để điều tra bổ sung, không đúng pháp luật, có thể dẫn đến oan sai, bỏ lọt tội phạm và làm oan người vô tội. Qua tổng kết thực tiễn cho thấy có nhiều lý do dẫn đến tình trạng trên, có thể nêu lên như sau: Lý do của việc phải trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung; Lý do của việc đình chỉ điều tra vì bị can không phạm tội hoặc Tòa án tuyên bị cáo không phạm tội do không đủ chứng cứ chứng minh hành vi phạm tội của bị can, bị cáo hoặc hành vi của bị can, bị cáo thực hiện không đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
2.3. Thực tiễn đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra tội giết người
Trong những năm qua, các cơ quan tiến hành tố tụng ở Đà Nẵng đã hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình, có sự phối hợp trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm nên nhìn chung an ninh trật tự tại TP Đà Nẵng được đảm bảo. Thực tế có tình trạng cán bộ chiến sỹ công an trực ban nhận thông tin tố giác tội phạm nhưng không xử lý, hoặc xử lý không kịp thời. Khi lực lượng chức năng đến nơi thì hậu quả vụ án đã xảy ra. Lực lượng trinh sát hình sự còn mỏng, lại chạy theo sự việc, công tác trinh sát hình sự còn mang tính hành chính, chưa gắn với đối tượng, địa bàn. Trong hoạt động điều tra một số điều tra viên tinh thần trách nhiệm còn chưa cao, nhiều vụ việc xây dựng hồ sơ không đầy đủ, mâu thuẫn trong lời khai của các đối tượng nhưng không đối chất làm rõ. Căn cứ vào báo cáo hàng năm của các cơ quan THTT, thực trạng này tuy đang có chiều hướng giảm dần theo từng năm nhưng số lượng hồ sơ vụ án phải điều tra bổ sung vẫn ở mức cao.
2.4. Nguyên nhân của những vi phạm, sai lầm trong chứng minh các vụ án về tội giết người trên địa bàn thành phố Đà Nẵng
Nguyên nhân của những vi phạm, sai lầm trong hoạt động chứng minh của CQĐT, VKS ở giai đoạn điều tra về tội giết người trên địa bàn thành phố Đà Nẵng. Đó là: Một số trường hợp CQĐT (chủ yếu là cấp huyện) khi tiến hành khám nghiệm hiện trường hoặc khám nghiệm tử thi không đảm bảo đủ thành phần tham gia vi phạm quy định tại Điều 201 BLTTHS năm 2015; Trong nhiều vụ án, hoạt động khám nghiệm hiện trường, tử thi, việc thu thập chứng cứ, ghi nhận dấu vết, vật chứng được CQĐT tiến hành sơ sài, không đầy đủ nên đã ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình điều tra, giải quyết vụ án.
2.4.1. Nguyên nhân vi phạm, sai lầm trong thu thập chứng cứ
Qua thực tiễn thực hiện hoạt động thu thập chứng cứ của các cơ quan tiến hành tố tụng thì thấy việc thu thập chứng cứ còn nhiều bất cập dẫn tới sai lầm khi đánh giá và sử dụng chứng cứ. Điều 90 và điều 105 BLTTHS năm 2015 đã quy định cụ thể về vấn đề thu thập và bảo quản vật chứng. Ngoài ra, vấn đề thu thập chứng cứ bằng những biện pháp không hợp pháp hay cố tình làm sai lệch những chứng cứ đã thu thập được cũng là vấn đề nổi cộm trong hoạt động điều tra của cơ quan điều tra như: Điều tra viên đã sửa chữa ngày tháng của các tài liệu có trong hồ sơ vụ án; không đưa vào hồ sơ vụ án các bút lục quan trọng chứng minh sự ngoại phạm của các bị can. Hoạt động điều tra còn có những thiếu sót, vi phạm khác về thủ tục tố tụng khá phổ biến ở nhiều địa phương như: biên bản ghi lời khai sơ sài, không ghi tư cách người tham gia tố tụng, cùng một thời gian một Điều tra viên lấy lời khai của nhiều người ở các địa điểm khác nhau; không làm rõ mâu thuẫn trong các lời khai của các bị can và giữa lời khai của bị can với người làm chứng, người bị hại; biên bản hỏi cung bị tẩy, sửa thiếu chữ ký xác nhận của người khai.
2.4.2. Nguyên nhân vi phạm, sai lầm trong đánh giá chứng cứ
Theo quy định tại Điều 108 BLTTHS năm 2015 về kiểm tra, đánh giá chứng cứ. Trên thực tế, có những chứng cứ tuy có thể tin chắc một phần nào nhưng không đầy đủ sức mạnh để buộc tội. Mặt khác, khi thu thập chứng cứ từ phía những người làm chứng, nếu có từ hai người làm chứng không có quan hệ với nhau, họ lại có tất cả những phẩm chất và điều kiện của người làm chứng và họ khai thống nhất với nhau thì tình tiết được khai báo có thể tin cậy được. Thiếu sót, vi phạm trong áp dụng biện pháp bắt, tạm giữ hình sự, tạm giam.
2.4.3. Nguyên nhân vi phạm, sai lầm trong kết luận điều tra
Giai đoạn kết thúc điều tra được bắt đầu từ khi Cơ quan điều tra ra bản kết luận điều tra và kết thúc khi Viện Kiểm sát trả lại hồ sơ vụ án cho Cơ quan điều tra để giải quyết theo thẩm quyền (trong trường hợp đình chỉ điều tra). Để bảo đảm cho quá trình tố tụng hình sự được thực hiện một cách nhanh chóng nhất, đồng thời bảo đảm thực hiện tốt các quyền, nghĩa vụ và lợi ích của những người có liên quan, pháp luật đã quy định cụ thể những thủ tục mà các cơ quan tiến hành tố tụng phải thực hiện và thời hạn tiến hành những thủ tục đó. Bên cạnh việc ban hành kết luật điều tra đúng quy định của bộ luật tố tụng hình sự thì kết luận điều tra trong một số vụ án giết người có những vi phạm, sai lầm mà nguyên nhân chủ yếu là: Việc khởi tố bị can có những trường hợp chưa chính xác, thiếu căn cứ, tiềm ẩn nguy cơ làm oan, bỏ lọt tội phạm. Một số trường hợp khởi tố bị can có biểu hiện áp dụng pháp luật chưa đúng, chỉ nhìn vào hậu quả mà thiếu phân tích, đánh giá thấu đáo hoàn cảnh xảy ra, tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi, mức độ lỗi của người bị hại và nhân thân của người phạm pháp.
Kết luận Chương 2
Quá trình chứng minh trong giai đoạn điều tra là quá trình tư duy và thực tiễn của CQĐT, VKS và những người có quyền chứng minh dựa trên cơ sở các quy định của pháp luật tố tụng hình sự để thu thập, kiểm tra và đánh giá các thông tin, tư liệu cần thiết nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án. Do không trực tiếp chứng kiến đối tượng chứng minh nên CQĐT, VKS chỉ dựa vào các thông tin, tư liệu lien quan đến đối tượng chứng minh được thu thập theo trình tự, thủ tục luật định để kết luận về các tình tiết nhằm giải quyết vụ án đúng đắn, khách quan. Tuy nhiên, không phải vụ án giết người nào, CQĐT, VKS cũng thu thập, đánh giá và kết luận đối với chứng cứ một cách đúng đắn, khách quan. Những quy định của BLTTHS hiện nay về quá trình chứng minh nói chung và quá trình chứng minh trong giai đoạn điều tra nói riêng vẫn còn chưa hợp lý, thiếu thống nhất, chưa hoàn thiện, khó hiểu gây ra tình trạng có nhiều cách hiểu khác nhau về cùng một vấn đề. Chính sự chưa hoàn thiện này là một trong những nguyên nhân dẫn tới những tồn tại, bất cập trong quá trình chứng minh vụ án, ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng giải quyết các vụ án.
Quá trình đấu tranh phòng chống tội phạm rất quan trọng, luôn luôn đòi hỏi phải phải đảm bảo cả hai mặt: trừng trị đúng tội và đúng mức nguy hiểm của người phạm tội, không làm oan người vô tội hoặc xâm phạm những lợi ích hợp pháp của công dân, cải tạo giáo dục người phạm tội thành người có ích cho xã hội. Việc phát hiện, xử lý các tội phạm phải được tiến hành theo những trình tự và thủ tục do BLTTHS năm 2015 quy định, trong đó các quy định về quá trình chứng minh trong giai đoạn điều tra chiếm một vị trí quan trọng và quyết định, đòi hỏi cần có sự tuân thủ nghiêm ngặt nhằm đạt được mục đích cuối cùng là giải quyết đúng đắn vụ án.
Để khắc phục những hạn chế trên, cần phải có những hướng đi, giải pháp đúng đắn để quá trình chứng minh trong hoạt động điều tra tội giết người đạt hiệu quả, cần tiến hành các giải pháp nhằm xây dựng đội ngũ Điều tra viên, Kiểm sát đủ về số lượng, giỏi về trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp, có phẩm chất đạo đức tốt và tinh thần trách nhiệm cao. Từ đó đáp ứng yêu cầu của công tác phòng, chống tội phạm giết người là khắc phục, thủ tiêu các nguyên nhân, điều kiện của tình trạng phạm tội nhằm ngăn chặn, hạn chế, làm giảm từng bước tiến tới loại trừ tội phạm này ra khỏi đời sống xã hội.
CÁC YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CHỨNG MINH TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA
3.1. Các yêu cầu nâng cao chất lượng chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người
3.1.1. Yêu cầu phòng, chống tội phạm
Yêu cầu của công tác phòng, chống tội phạm là khắc phục, thủ tiêu các nguyên nhân, điều kiện của tình trạng phạm tội nhằm ngăn chặn, hạn chế, làm giảm từng bước tiến tới loại trừ tội phạm này ra khỏi đời sống xã hội.
3.1.2. Yêu cầu bảo vệ quyền con người
Hoạt động tố tụng hình sự thực chất là hoạt động giải quyết xung đột pháp lý giữa lợi ích của nhà nước, của xã hội và lợi ích của cá nhân tham gia tố tụng với những tư cách khác nhau. Điều 2 của BLTTHS năm 2015 ghi nhận mục đích, nhiệm vụ của hoạt động tố tụng hình sự là: “…bảo đảm phát hiện chính xác và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội; góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.”.
3.1.3. Yêu cầu bảo đảm trật tự an toàn xã hội
Việc chứng minh tội phạm giết người trong giai đoạn điều tra đặt ra yêu cầu phải bảo đảm trật tự an toàn xã hội, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, bảo đảm mọi hành vi vi phạm và tội phạm đều được xử lý kịp thời, nghiêm minh, đảm bảo đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội.
3.1.4. Yêu cầu của cải cách tư pháp
Đối với yêu cầu nâng cao chất lượng chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người, trong đó để đáp ứng nội dung yêu cầu của cải cách tư pháp thì cần đổi mới thủ tục khởi tố vụ án, khởi tố bị can, nhằm bảo đảm mọi hành vi phạm tội phải được phát hiện, điều tra, xử lý kịp thời, nhưng phải bảo vệ được những quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan đến những hoạt động này của các Cơ quan điều tra, Kiểm sát.
3.2. Các giải pháp nâng cao chất lượng chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người
3.2.1. Bảo đảm triển khai thi hành đúng các quy định của BLTTHS, BLHS năm 2015
Cần tổ chức các hội nghị quán triệt, phổ biến, tuyên truyền BLHS, BLTTHS đặc biệt là các nội dung mới của BLHS, BLTTHS năm 2015. Tổ chức tập huấn cho báo cáo viên, tuyên truyền viên pháp luật, người làm công tác phổ biến giáo dục pháp luật và đội ngũ công chức, viên chức ngành Tư pháp về BLHS, BLTTHS, trong đó tập trung vào những nội dung mới, cơ bản của BLHS, BLTTHS năm 2015.
Rà soát các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan để kiến nghị cơ quan có thẩm quyền kịp thời hủy bỏ, sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành văn bản mới cho phù hợp với BLHS, BLTTHS năm 2015 (nếu có).
Tiến hành rà soát những bị can đang bị tạm giam theo quy định của BLHS, BLTTHS năm 2003 nhưng đến ngày 01/7/2016 không được tạm giam hoặc thời hạn tạm giam vượt quá thời hạn tạm giam theo quy định của BLTTHS năm 2015 để hủy bỏ biện pháp tạm giam đang bị áp dụng hoặc thay thế bằng biện pháp ngăn chặn khác theo quy định của BLHS, BLTTHS năm 2015.
Rà soát các vụ án hình sự và đối tượng thuộc trường hợp quy định của Nghị quyết số 109/2015/QH13 để thực hiện việc đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án, chuyển hình phạt tử hình thành hình phạt tù chung thân, miễn chấp hành hình phạt, xóa án tích cho người bị kết án.
3.2.2. Hoàn thiện về tổ chức điều tra
Cơ quan Cảnh sát điều tra được tổ chức theo hướng tập trung, thống nhất, chuyên sâu, có sự gắn kết giữa hoạt động trinh sát với điều tra theo tố tụng hình sự nên đã phát hiện điều tra, xử lý có hiệu quả với từng loại tội phạm theo thẩm quyền của các cơ quan Cảnh sát điều tra và hoạt động có hiệu quả trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, góp phần bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân, bảo vệ chế độ XHCN, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, phục vụ công cuộc đổi mới của đất nước.
3.2.3. Nâng cao năng lực chuyên môn nghiệp vụ của cán bộ điều tra, điều tra viên, kiểm sát viên
Trong quá trình chứng minh, chất lượng và hiệu quả của hoạt động này phụ thuộc rất lớn vào các chủ thể THTT, đặc biệt là các Điều tra viên, Kiểm sát viên. Để nâng cao hiệu quả của hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người, cần tiến hành các giải pháp nhằm xây dựng đội ngũ Điều tra viên, Kiểm sát viên đủ về số lượng, giỏi về trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp, có phẩm chất đạo đức tốt và tinh thần trách nhiệm cao.
3.2.4. Phổ biến giáo dục pháp luật
Văn hóa, giáo dục là nền tảng để hình thành nhân cách của mỗi con người, hầu như mọi hành vi của con người (kể cả hành vi giết người) đều chịu ảnh hưởng rất lớn từ văn hóa, giáo dục. Chỉ có thông qua văn hóa, giáo dục mới có thể cho con người có được nhận thức đầy đủ về các giá trị văn hóa Chân – Thiện – Mỹ để có được định hướng đúng đắn cho mọi hành động của họ.
3.2.5. Các giải pháp khác
3.2.5.1. Về chế độ tiền lương, cơ sở vật chất, phương tiện
3.2.5.2. Kiểm soát người nghiện ma túy, nghiện rượu
3.2.5.3. Tăng cường vai trò của nhân dân và các tổ chức trên địa bàn TP Đà Nẵng trong thời gian tới
3.2.5.4. Các giải pháp ngăn chặn tái phạm, tái phạm nguy hiểm
3.2.5.5. Giải pháp quản lý
Kết luận Chương 3
Quá trình chứng minh trong VAHS nói chung và hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người nói riêng là một hoạt động tư duy và thực tiễn vô cùng phức tạp nhưng lại có vai trò rất lớn. Việc nhận thức đúng và đầy đủ lý luận về chứng cứ và chứng minh trong TTHS nói chung cũng như về hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người nói riêng, đảm bảo cho hoạt động của các cơ quan THTT, người THTT trong giai đoạn này được khách quan, chính xác. Để đáp ứng kịp thời yêu cầu và đòi hỏi của thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, BLTTHS năm 2015 ra đời cùng với hệ thống pháp luật TTHS hiện hành đã tạo ra nhiều chuyển biến mạnh mẽ, tích cực trong ý thức cũng như trong thực tiễn hoạt động chứng minh vụ án nói chung, trong đó có hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người của các chủ thể chứng minh.
Tuy nhiên, cho đến nay, hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người còn nhiều bất cập và chưa đáp ứng yêu cầu của cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN cũng như đấu tranh phòng, chống tội phạm, là một trong những nguyên nhân dẫn đến thực trạng thực hiện pháp luật hiện nay. Đặc biệt, những quy định của pháp luật TTHS về quá trình chứng minh vụ án nói chung và hoạt động chứng minh ở giai đoạn điều tra tội giết người nói riêng đã bộc lộ những thiếu sót, không hợp lý và phù hợp với thực tiễn. Do đó, việc hiểu không thống nhất, hiểu sai, lợi dụng những khe hở của pháp luật hiện hành sẽ dẫn đến tình trạng oan sai, làm oan người vô tội nhưng cũng bỏ lọt tội phạm, gây mất niềm tin của cá nhân, tổ chức vào Nhà nước và pháp luật, mất tính dăn đe cao.
Để các cơ quan THTT và người THTT tiến hành các hoạt động chứng minh một cách hiệu quả nhất, nhằm giải quyết đúng đắn VAHS thì cần phải làm tốt công tác phòng, chống tội phạm, đáp ứng các yêu cầu về bảo vệ quyền con người, bảo đảm trật tự an toàn xã hội, đáp ứng nội dung yêu cầu của cải cách tư pháp, bảo đảm triển khai thi hành đúng các quy định của BLTTHS, BLHS năm 2015, hoàn thiện về tổ chức điều tra hình sự, nâng cao năng lực chuyên môn nghiệp vụ của cán bộ điều tra, điều tra viên, kiểm sát viên.
KẾT LUẬN
Có thể nói quyền được sống là quyền thiêng liêng, bất khả xâm phạm được quy định trong Hiến pháp, các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước trong quản lý xã hội, phát triển kinh tế, văn hóa đều hướng đến con người, lấy con người làm trung tâm, vì mục tiêu con người. Trong mỗi thời kỳ, giai đoạn cách mạng Đảng, Nhà nước ta luôn đề ra chủ trương, chính sách pháp luật để xây dựng xã hội mới tốt đẹp vì nước Việt Nam giàu mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, cuộc sống người dân ngày càng tốt hơn. Các chính sách đó đồng thời cũng là những biện pháp trong dài hạn hướng đến loại trừ tội phạm ra khỏi đời sống xã hội. Tuy nhiên hiện nay, trên cả nước cũng như tại TP Đà Nẵng, tội phạm giết người có xu hướng tăng và tính chất nguy hiểm ngày càng phức tạp, gây thiệt hại lớn cho các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ, để lại nhiều hệ lụy. Trong cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, hoạt động điều tra đóng vai trò quan trọng trong việc làm sáng tỏ sự thật của vụ án đã xảy ra, tạo cơ sở vững chắc cho việc truy tố và xét xử vụ án được công minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm.
Bằng kiến thức đã học, hiểu biết kinh nghiệm thực tiễn trong công tác điều tra của bản thân, tác giả đã phân tích làm rõ hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người trên địa bàn TP Đà Nẵng trong 5 năm qua. Do đó, việc sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự phù hợp với cải cách tư pháp hình sự và đáp ứng với nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội, như cầu của quá trình hội nhập quốc tế của nước ta tên nhiều lĩnh vực trong thời gian tới là hoàn toàn cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Những nội dung trên đã được tác giả phân tích, trình bày một cách khoa học với mong muốn sẽ góp phần giúp cho hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra tội giết người trên địa bàn TP Đà Nẵng trong thời gian tới đạt được hiệu quả cao nhất, nhằm giải quyết đúng đắn vụ án. Hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra góp phần đảm bảo công bằng, dân chủ trong xã hội, củng cố lòng tin của nhân dân vào hoạt động của CQĐT, nâng cao uy tín của các cơ quan THTT hình sự, góp phần đấu tranh phòng ngừa tội phạm, giữ vững an ninh, trật tự an toàn xã hội.
Luận văn được nghiên cứu với sự giúp đỡ của các đồng chí lãnh đạo Cơ quan cảnh sát điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án TP Đà Nẵng, các đồng nghiệp, bạn bè, gia đình và đặc biệt là sự tận tình của thầy hướng dẫn khoa học. Tuy nhiên, là người làm công tác thực tiễn, hoạt động nghiên cứu khoa học của tác giả còn mới mẽ, ít kinh nghiệm nên luận văn không tránh khỏi những khiếm khuyết, hạn chế nhất định, tác giả rất mong nhận được sự góp ý chân thành của các nhà khoa học để luận văn được hoàn thiện hơn.
E:\DỮ LIỆU COP CỦA CHỊ YẾN\LUAN VAN VIEN HAN LAM\VIEN HAN LAM DOT 4\LUAT HINH SU\NGUYEN MINH TUAN
