Nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu từ 2 thực tiễn các tỉnh thành miền Đông Nam bộ
MỞ ĐẦU
1. Tínhcấpthiết của đề tài
Quyềnsở hữutàisảnluônđượctôn trọng vàbảovệở bấtkỳmộtxã hội và quốc gia nào.Bảovệquyềnsở hữutàisảncủamỗingườidân làđộnglựcphát triển kinh tếvà quản lý xãhộicủađấtnước,bảođảmsựcông bằng cho quyềnlợimỗicá nhânvềtài sản. Chính vì vậy, việcbảovệquyềnsở hữuluôn làmộttrong nhữngđiểmcơ bản, quan trọng màmỗiquốc giađềuhướngđến.Ởnướcta đang có sự thay đổi, phát triển, hộinhập mạnhmẽvềkinhtế,xã hội, công nghệ thông tin…đặcbiệt làsựthayđổi mạnhmẽvềpháp luật quốctế,thươngmạitrực tuyến… Tuy nhiên, bên cạnhsựphát triển,hộinhập cũng phảiđốimặtvớinhiều khó khăn, thách thức khôngnhỏtrongđólà sự gia tăng của các loại tội phạm nhất là các tội xâm phạmsở hữu.
Phòng ngừa tình hìnhtộiphạm nói chung và tình hình cáctộiphạm xâm phạm sở hữunói riêng phảiđượcthực hiệnđồngbộnhiều biện pháp,dướinhiều khía cạnh, gócđộkhác nhau, trongđó,các biện pháp tácđộngảnhhưởngtớinhân thânngườiphạm tộilàrấtquan trọng vàcầnthiết, làm chuyển biếnđặcđiểm,dấuhiệu xãhộitiêu cực củangườiphạmtộiXPSH thành tích cực, có trách nhiệmvớixãhộivà không thực hiện hành vi phạm tội. Ngoài ra, nghiêncứunhân thânngườiphạmtộicho phép xácđịnhđượccácđặcđiểmtâm sinh lý tiêucựccủangườiphạm tội, những hiện tượng xãhộitiêucựctácđộngđếnviệc hình thành,từđócóthểphân loại từngđặcđiểmnhân thânđểcó các biện pháp phòng ngừa theo từng loại, từng nhómđốitượngđượchiệu quảtừ góc độ nhân thânngườiphạm tội XPSH.
Mặcdùvậyở nướcta hiện nay chưa có công trình nàoở tầmluận án tiến sĩnghiêncứuđầyđủ,toàn diệnvềlý luận và thực tiễnvềnhân thânngườiphạmtộixâm phạmsở hữumàchỉdừngở lý luậntộiphạmhọcvềnhân thânngườiphạmtộinói chung. Trong khi đónhưđãnhấn mạnh việc nghiêncứunhân thânngườiphạm tội xâm phạmsở hữucóýnghĩa quan trọngđốivớiviệc xácđịnhphương pháp, biện pháp phòng ngừa theo từng nhóm, loại, theo từngđặcđiểmtừng vùngcủatộiphạm xâm phạmsở hữunhằmhạnchế, loạitrừnhững hiệntượngxãhộitiêucựcvốngóp phần hình thành nhân thânngườiphạm tội trong xã hội.
1
Miền Đông Nambộlà khuvựckinhtếtrọngđiểmnăngđộngnhấtcủacảnước; là nơi giaocắtnhiều tuyến giao thôngđườngbộhuyết mạch,tậptrung nhiều khu công nghiệp, khuchếxuất, nhiều trườngđạihọc, bệnh viện,bếnxe,bếntàulớncủa khu vực vàcảnước,cùngvớisựhộinhập, phát triển kinhtế,xãhộivớilượngdân di cư, sinh viêntậptrungvềđâyngày càng đông, kéo theo nhiều dịchvụnhà trọ, nhà cho thuê,
cầmđồ…,các loại hìnhtệnạnnhư đánh bài, cáđộ,ma túy… ngày càng nhiều và xu hướnggia tăng, lenlỏivào trongđờisống thường ngàycủangườidân, gây khó khăn trong công tác quản lý làm tình hìnhtộiphạm XPSH phát triển, gia tăng, diễn biến phức tạp. Theo báo cáocủatòa án nhân dân các tỉnh miền Đông Nam bộ, từ năm 2008đến2017ở tỉnh miền Đông Nambộđãxảyra 60.232vụvà 90.529bịcáo phạm tội xâm phạmsở hữuchiếm 63%sốvụvà 68%sốbịcáo trong tổngsốvụán hình sự xét xửtrênđịabàn. Trongđócó 2 trong 6 tỉnh, thành miền Đông Nambộlà ThànhphốHồ Chí Minh,ĐồngNai đứngđầudanh sách cả nướcvề số vụán xâm phạmsở hữu.
Những nămgầnđây, tình hình diễn biến phứctạphơn,đặcbiệt là khi Việt Nam hộinhập, phát triểnvềkinhtế,văn hóavớicácnướctrong khuvựcvà trên thế giới, sự
bùngnổvềkhoahọckỹthuật, công nghệ thông tin, mạng xãhội… manglạinhiềulợiích tíchcựcđếnphát triển kinhtếxãhộicủamiền Đông Nambộ,tuy nhiên, còn tácđộngảnhhưởngtiêucựcvớimộtbộphậnngườidân miền Đông Nambộphát triển theo xuhướngtiêucựchơn, cólốisống thực dụng, đề cao giá trị vật chất, suy thoái vềđạođức,nhu cầu,sở thích làm giàu bằngmọicáchkểcảphạm tội… gây ra những hậu quảrấtlớn, không những xâm phạmđếnquyềnsở hữumà còn xâm phạmđếntính mạng,sứckhoẻcủacon người, làm cho quần chúng nhân dân hoang mang lo lắng, làm giảm lòng tin của người dânđối vớicơ quan nhà nước…
Từvấnđềlý luận và thực tiễncấpbách trên, việc xây dựng vàtổchức thực hiện các biện pháp phòng ngừatộiphạm XPSHcầnthiết phải nghiêncứunhân thân người phạmtộitừnhữngvấnđềlý luận như khái niệm,đặcđiểm,phân loại, cơ chếhành vi phạm tội, tình hình nhân thânngườiphạm tội, cácyếutốtácđộngđếnquá trình hình thành nhân thânngườiphạm tội, chođếnđánh giá thực tiễn nhân thânngườiphạm tội xâm phạmsở hữucũng nhưdựbáo tình hình cáctộinày trênđịabàn nhấtđịnh.Chính vìlẽđó nghiên cứu sinh chọn đề tài: “Nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu từ
2
thực tiễn các tỉnh, thành miền Đông Nambộ”đểlàm luận án nghiên cứu, chuyên ngành: Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.1. Mục đích của luận án
Luận án góp phần làm rõ nhữngvấnđềlý luận và thực tiễn nhân thân người phạmtộixâm phạmsở hữucác tỉnh, thành miền Đông Nam bộ, từđólàm sángtỏđượcthực trạng cácđặcđiểmcủanhân thân tiêucựcngườiphạmtộiXPSH và những hiệntượngtiêucựcnào trongđờisống xãhộitácđộnglàm hình thành nhân thân ngườiphạmtộiXPSH; quađó,xây dựng các giải pháp phòng ngừatộiphạm XPSH bằng cáchhạnchế, khắc phục, loạibỏcác hiệntượngtiêu cực tác động hình thànhđặcđiểmnhân thân tiêucựccủangườiphạmtộiXPSH trênđịabàn miền Đông Nambộtrong thời gian tới.
2.2.Nhiệm vụ của luận án
Đểđạtđượcmụcđích nêu trên, luận ánđặtra và phải giải quyết các nhiệmvụsau đây:
– Phân tích, tổnghợpkhái quát các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước cóliên quanđếnnhân thânngườiphạmtộixâm phạmsởhữuđểxácđịnh những vấnđềnào kế thừa vàvấnđề nào cầntiếp tục nghiên cứu, làm rõ trong đề tài.
– Nghiên cứu các tài liệu tham khảo,hệthống hóa và thống nhất nhận thức một sốvấnđềlý luận cơ bảnvềnhân thânngườiphạmtộixâm phạmsởhữutrênđịabàn
tỉnh, thành miền Đông Nambộ.
– Phân tích, đánh giá thực trạngđặcđiểmnhân thânngườiphạmtộiXPSH miền Đông Nambộ,từđóluận giải những hiệntượngtiêucựcnào tácđộnghình thànhđặc điểm nhân thân tiêu cực phạm tội XPSH miền Đông Nam bộ.
-Đềxuất các giải pháp phòng ngừa có hiệuquảtình hình cáctộixâm phạmsởhữutrên địa bàn miền Đông Nam bộ nhìn từ góc độ nhân thânngườiphạm tội.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3.1.Đốitượngnghiêncứucủaluận án
Đốitượngnghiêncứucủaluận án là nhân thânngườiphạmtộixâm phạmsở hữu trênđịabàn miền Đông Nambộnhằm làm rõmốiquanhệbiện chứng giữađặcđiểm
3
nhân thânngườiphạmtộixâm phạmsởhữuvà những hiệntượngxãhộitiêucựctácđộngđếnquá trình hình thành nhân thânngườiphạmtộixâm phạmsởhữutrênđịa bàn miền Đông Nambộ,đểcó biện pháp phòng ngừatộiphạm nhìntừkhía cạnh nhân thânngườiphạmtội được hiệu quả.
3.2.Phạmvinghiêncứucủaluậnán
-Đềtài luận ánđượcnghiêncứudướigócđộchuyên ngànhtộiphạmhọcvàphòng ngừa tội phạm.
– Phạm vivềkhông gian: Nghiên cứu, khảo sáttạiđịabàn 6 tỉnh, thành miền Đông Nambộ (thànhphố HồChí Minh, tỉnh ĐồngNai, tỉnh Bình Dương, tỉnh Bình Phước, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, tỉnh Tây Ninh).
– Thời gian nghiên cứu: Đề tài luận án nghiên cứu từ năm 2008 đến 2017.
-Vềnộidung:Đềtài nghiên cứu, làm rõ lý luận và thực tiễn của nhân thân người phạmtộiXPSH trênđịabàn miền Đông Nambộ,từđóđềxuất những phương hướng và giải phápcụthểđểgóp phần nâng cao hiệuquảphòng ngừa cáctộixâm phạmsởhữu nhìn từ khía cạnh nhân thânngườiphạm tội trong thực tiễn hiện nay.
4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu luận án 4.1. Phương pháp luận nghiên cứu
Luận ánlấyphép duyvậtbiện chứngcủachủnghĩa Mác – Lênin, tưtưởngHồChí Minh,đườnglối, chính sáchcủaĐảngcộngsảnViệt Nam vàcủaNhànướcCộng hòa xãhộichủnghĩa Việt Nam liên quanđếnnhân thânngườiphạmtộiXPSH làm phương pháp luận nghiên cứu.
4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
Để nghiêncứuđề tài trên đây, luận án cònsửdụng trongmộttổngthểcác phương pháp nghiên cứu cụ thể sau đây:
– Phương pháp thống kê: Phương pháp nàyđượcsửdụngđểthu thập, thống kêvàxửlýsốliệutừcácbảnánvềcáctộixâm phạm sở hữu đã xét xử trên địa bàn miền Đông Nambộđểphân tích làm rõ cácđặcđiểmcủanhân thânngườiphạmtộixâm phạmsởhữu,từđórút ra cácyếutốtácđộngvà giải phápđểloạibỏ,ngăn chặn các yếu tố này ra khỏi đời sống xã hội.
4
– Phương pháp nghiêncứu điểnhình: Luận ánsử dụng phương pháp nàyđểnghiên cứu, đánh giá 600bảnánđiểnhình cácvụánvềcáctộixâm phạmsởhữuđãxétxửphản ánhđặctrưng nhất phản ánh cơ bảnvềtính chất,mứcđộ,đặcđiểmcủa nhân thânngườiphạm tội XPSH trên địa bàn miền Đông Nambộ.
– Phương pháp so sánh: Luận ánsửdụng phương pháp nàyđểso sánh tình hình nhân thânngườiphạm tội XPSH giữa các tỉnhcủamiền ĐNB, và giữa miền ĐNB với các vùng miền kháccủađấtnướcđểphân biệt và làm rõđặcđiểmđặctrưng riêng mang tính địa lý học nhân thânngườiphạm tội XPSH so với vùng miền khác.
– Phương pháp chuyên gia: Phương pháp nàyđượcsửdụngđểtiến hành các buổitọađàm, traođổi,phỏngvấnnhữngngườicó kinh nghiệm, cánbộlàm thựctếnhư giáo viên, cánbộđiềutra, kiểm sát viên, thẩm phán…đểlàm rõ hơn về thực trạng phòng ngừatộiphạm XPSHtừkhía cạnh nhân thânngườiphạmtộinày trênđịabàn miền Đông Nambộ.
– Phương phápđiềutra xãhộihọc: Phương pháp nàyđượctiến hành thông qua các phiếuđiềutra xãhộihọcđể dự kiến bảng hỏi, thu thập ý kiến của một số người cókinh nghiệm, cánbộthựctế,phạm nhân phạmtộiXPSH,phụhuynh các gia đình, thầy cô,họcsinh… trênđịabàn miền ĐNBđểđánh giávềthực tiễn phòng ngừa, cácđặc điểm nhân thânngườiphạm tội xâm phạmsở hữu.
5. Những đóng góp mới về khoa học của luận án
Đềtài luận án là công trình khoahọcnghiêncứuchuyên sâu, toàn diện, cóhệthốngvề“Nhânthânngườiphạmtộixâm phạmsở hữutừthực tiễn các tỉnh, thành miền Đông Nambộ”dướigócđộtộiphạmhọcvà phòng ngừatộiphạm. Nhữngđiểm mớicủa luận án thể hiện ở những điểm sau:
Thứnhất, bằng cách tiếpcậnđa ngành và liên ngành luậthọcđểgiải quyếtvấnđềnghiêncứucủaluận án, trongđóđặcbiệt là cách tiếpcậntriếthọcpháp luật, tội phạmhọckếthợpvớicác phương pháp nghiêncứucụthể, luận án phân tích, đánh giá, làm rõ đặc điểm nhân thânngườiphạm tội XPSH trên địa bàn miền ĐNB.
Thứhai, luận án luận giải ra những hiệntượngxãhộitiêucựcnào tácđộnghình thànhđặc điểm nhânthânngườiphạm tội XPSH trên địa bàn miền ĐNB.
5
Thứ ba, thông qua việc hệ thống hóa đánh giá tình hình nghiêncứutrong vàngoàinướccó liên quanđếncác nhân thânngườiphạmtộixâm phạmsở hữu; phân tích nhữngvấnđềlý luậnvềnhân thânngườiphạmtộixâm phạmsở hữu; phân tích,đánh giá thực trạng cácđặcđiểmnhân thânngườiphạmtộiXPSH, thực trạng các yếu tốtácđộnghình thành nhân thânngườiphạmtộitrênđịabàn các tỉnh, thành miềnĐNB, đánh giákếtquảđạtđược,hạnchế, thiếu sót và nguyên nhân củahạnchế, thiếu sót. Trên cơ sở đó,đềxuất giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm XPSHtừ yếutố nhân thânngườiphạm tội.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
Kếtquảnghiêncứucủaluận án cóýnghĩa lý luận và thực tiễnđốivớiphòng ngừa tình hình các tội XPSH, cụ thể là:
Vềmặtlý luận, luận án cungcấpcơ sở lý luậnvềnhân thânngườiphạmtộixâm phạmsở hữunhư: Khái niệm,ýnghĩa, phân loại, tình hình, cơ chế,đặcđiểmvà các yếutốtácđộnghình thành nhân thânngườiphạmtộiXPSH, làm cơ sở cho việc xây dựng các giải pháp phòng ngừa tình hình tội phạm này.
Vềmặtthực tiễn, luận án cóthểdùng làm tài liệu tham khảo cho cánbộnghiên cứuvềthực trạng cácđặcđiểmnhân thânngườiphạmtộiXPSH và cácyếutốtácđộnghình thànhđặcđiểmnhân thân này trênđịabàn miền ĐNB.Đồngthời,đâycòn là tài liệu tham khảobổích cho việc nghiêncứugiảngdạymôn học:Tộiphạm học, KhoahọcĐiềutra hìnhsự,Luật hình sự… trong cáchọcviện, trườngđạihọcđàotạo vềLuật.
7. Cơcấu củaluận án
Ngoài phầnmở đầu,kếtluận, danhmụctài liệu tham khảo,phụlục,nộidung luận án gồm 4 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiêncứu
Chương 2: Nhữngvấnđề lý luậnvề nhân thânngườiphạm tội xâm phạmsở hữu Chương 3: Thực trạng và những hiệntượngtiêucựctácđộnghình thành nhân
thânngườiphạm tội xâm phạmsở hữutrên địa bàn miền Đông Nambộ
Chương 4: Phòng ngừa cáctộixâm phạmsở hữutrênđịabàn tỉnh, thành miềnĐông Nam bộ nhìn từ khía cạnh nhân thânngườiphạmtội
6
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊNCỨU
1.1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quanđếnluận án 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
Từnhững công trìnhđãđượccôngbốcho thấy có nhiều công trình nghiên cứu có liên quanđếnđềtài Luận án tiếp cận nhiều gócđộkhoahọckhác nhau.Đểcóthểnghiêncứunhân thânngườiphạmtộixâm phạmsởhữutrênđịabàn miền Đông Nam bộ,nghiêncứusinh tham khảo các công trình nghiêncứutrongnướctheo các nhóm sau đây:
1.1.1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu các vấn đề lý luận về nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu
1.1.1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu về thực trạng nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu
1.1.1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu về các giải pháp phòng ngừa tình hình các tội phạm nhìn từ khía cạnh nhân thân người phạm tội
1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
1.1.2.1. Nhóm công trình nghiêncứucácvấnđềlý luậnvềnhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu
1.1.2.2. Nhóm công trình nghiêncứuvềthực trạng nhân thânngườiphạm tội xâm phạm sở hữu
1.1.2.3. Nhóm công trình nghiêncứuvềcác giải pháp tăng cường phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm sở hữu từ khía cạnh nhân thân người phạm tội
1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quanđến luận án
Việc tham khảo các công trình nghiêncứuở trongnướcvàở nướcngoài có liên quan hoặcvềnhân thânngườiphạmtộitheo các nhómvấnđềlý luận, thực trạng nhân thânngườiphạmtộivà các giải pháp phòng ngừa tình hìnhtộiphạm nhìntừgócđộnhân thânngườiphạm tội cho phép NCS kết luận:
Thứnhất, phầnlớncác công trình nghiêncứucóđềcậpnghiêncứunhân thân ngườiphạmtộidướigócđộtộiphạmhọcđềunghiêncứunhân thânngườiphạm tội trongmốiliênhệvớicácvấnđềkhác như tình hìnhtộiphạm, nguyên nhân vàđiều kiệncủatình hìnhtộiphạm và các giải pháp phòng ngừa tình hình tội phạm nói chung, loại tình hìnhtội hạmhay tình hình một tội phạm nói riêng.
Thứhai,ở nhữngmứcđộkhác nhau các công trình nghiêncứuđóđềuphân tích nộihàm và cácdấuhiệu(đặcđiểm)củanhân thânngườiphạm tội; nêubậtđượcýnghĩacủaviệc nghiêncứuvềnhân thânngườiphạmtộinhìntừgócđộcủachuyên ngành nghiêncứutương ứng.Điểmchungcủacác công trình nghiêncứuthểhiệnđólà nhữngdấuhiệu(đặcđiểm)củacá nhânngườiphạm tội và chúng được hình thành từsựtácđộngcủacác nhântố(yếutố)khách quan vàchủquan khác nhau. Tuy nhiên, trong các công trình nghiêncứuđượctham khảo cósựphân loại khác nhau về các dấu hiệu(đặcđiểm)củanhân thânngườiphạm tội.Vềcơ bản, các công trìnhđượctham khảo có cách tiếpcậngiống nhauvềsựtácđộngcủa các yếu tố đến sự hình thành đặcđiểm nhân thânngườiphạm tội.
Thứba, khá nhiềuvấnđềquan trọng liên quan hoặcgắnvớivấnđềnhân thân người phạm tội chưađược đề cậpnghiên cứu, chẳnghạnnhư tình hình nhân thân ngườiphạm tội, cơ chếhành vi phạmtộinhìn từ góc độ nhân thân người phạm tội, các giải pháp khắc phục những hiện tượng, quá trình xãhộitiêucựctác động tiêu cực đến sự hình thành nhân thânngườiphạm tội…
1.3. Nhữngvấnđề đặt ra nghiên cứu trong luận án
1.3.1. Nhữngvấn đề đặt ra về lý luận,thực tiễn và giải pháp
Thứnhất, tiếptụcnghiên cứu, làm rõ nhữngvấnđềlý luậnvềnhân thân người phạmtộiXPSH, rút raýnghĩacủaviệc nghiêncứunhân thânngườiphạmtộiXPSH có tác dụng gìđếncông tác phòng ngừatộiphạm; phân loại nhân thânngườiphạm tội XPSH, làm rõđặcđiểmnhân thânngườiphạmtộigồmnhữngđặcđiểmgì và những hiệntượngxãhộitiêucựcnào tácđộnglàm hình thành nhân thân tiêucựccủangười phạm tội XPSH.
Thứhai, trên cơ sở nềntảng lý luậnvềnhân thânngườiphạmtộixâm phạmsở hữu, nghiêncứusinhsửdụngđểlàm rõđặcđiểmnhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữutrênđịabàn miền ĐNB giai đoạn 2008-2017, từ đó phục vụ công tác phân loại, phòng ngừa tội phạmđượchiệu quả.
Thứba,từthực trạng cácđặcđiểmnhân thânngườiphạmtộiXPSH miền ĐNBđãphân tíchđược,nghiêncứusinh tiếptụckhảo sát thựctếđểđánh giá những hiện tượngxãhộitiêucựcnàotừmôi trường sống và thuộcvềngườiphạmtộitácđộng hình thành nênđặcđiểmnhân thân tiêucựcở ngườiphạmtộiXPSH làm thúcđẩy hành vi phạm tội.
Thứtư,từkếtquảnghiêncứuvềlý luận, thực trạng cácđặcđiểmtiêucựcvànhững hiệntượngtiêucựctácđộnghình thành nhân thânngườiphạmtộiXPSH trê n địabàn miền Đông NamBộ,nghiêncứusinhsẽđềxuất những giải pháp nhằm phòng ngừa tình hình cáctộixâm phạmsở hữutrênđịabàn ĐNB nhìntừgócđộnhân thân ngườiphạm tội trong thời gian tới.
1.3.2. Câu hỏi nghiên cứu
– Làm rõ nhữngvấnđề lý luậnvề nhân thânngườiphạm tội XPSH? – Phân loại nhân thânngườiphạm tội XPSH gồm những loại nào?
– Tình hìnhđặcđiểmnhân thânngườiphạmtộiXPSH miền ĐNBtừnăm 200 8 đến năm2017?
– Những hiệntượngtiêucực tác độnghình thành nhân thânngười phạm tội XPSH miền ĐNB?
28
– Trong thời gian tới, tình hìnhđặcđiểmvà những hiệntượngtiêucựctácđộng hình thành nhân thânngườiphạm tội XPSH miền ĐNB sẽ như thế nào?
-Địanhân thânngườiphạmtộiXPSH miền ĐNB cóđặctrưng gì? so sánh với các vùng, miền khác?
– Những giải pháp phùhợpvớiđịalýhọctộiphạm nhằm phòng ngừa tình hình cáctộixâm phạmsở hữutrênđịabàn ĐNB nhìntừgócđộnhân thânngườiphạm tội trong thời gian tới?
1.3.3. Giả thuyết nghiêncứu
Vơi đề tài như trên, tác giả đưa ra gia thuyê t nghiên cưu như sau:
– Nhân thânngườiphạmtộiXPSH miền ĐNBtừnăm 2008đếnnăm 2017 với nhữngđặcđiểmsau:Tộiphạmchủyếulà nam giới,độtuổitừ18đến30, thất nghiệp hoặc không có nghề nghiệpổnđịnh,thu nhập thấp, xuất thân gia đình có điều kiện khókhănvềkinhtế,thường sống trong gia đình khiếm khuyết,bấthòa, không hạnh phúc, có trìnhđộhọcvấnthấp; đasốlà nhữngngườicó tư tưởng hám lợi, ăn bám, tham lam, châylườilaođộng,có nhu cầu,sở thích lệch lạc, tham gia vào các hoạt động tệ nạn xãhội, tâm lý coi trọngđồngtiền, xuốngcấpvềđạođức;thường có tiền án, tiềnsự,tái phạm nguy hiểm…
– Phân tích thực trạng những hiệntượngtiêucựctácđộngđếnquá trình hình thành nhân thânngườiphạmtộiXPSH, nghiêncứusinh phân tích những hiệntượngtừcác lĩnhvựctừmôi trường sống như: kinhtế,văn hóa, xã hội, gia đình, nhà trường, công tác quản lý…; những hiệntượngtiêucựctừcá nhânngườiphạmtộinhư:Ýthức pháp luật,sở thích, nhu cầu…Từđólà cơ sở đểáp dụng các biện pháp phòng ngừađượchiệu quả.
– Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễnvềnhân thânngườiphạmtộiXPSH trênđịabàn các tỉnh, thành miền Đông Nam bộ từ năm 2008 đến năm 2017, tác giả lựa chọn các giải pháp phòng ngừatốiưu, phùhợpvớithựctếgóp phần giải quyết tốt tình hìnhtộiXPSH trong tương lai trênđịabàn miền ĐNB, baogồmcác giải pháp loạibỏcácyếutốtiêucựctácđộngđếnquá trình hình thànhđặcđiểmnhân thânngườiphạm tộixâm phạmsở hữuvà giải pháp phòng ngừađặcđiểmnhân thânngườiphạm tội xâm phạmsở hữuđã hình thành.
29
TIỂUKẾTCHƯƠNG 1
Phòng ngừa tình hìnhtộiphạm xâm phạmsở hữucầnphảiđượcthực hiệnđồng bộnhiều biện pháp,dướinhiều khía cạnh, gócđộkhác nhau, trongđóbiện pháp tácđộngảnhhưởngtrực tiếptớinhân thânngườiphạmtộilàrấtquan trọngđểchuyển biến những nhân thân tiêucựctrở nên tíchcựchơn, có trách nhiệmvớixã hội. Việc nghiêncứunhân thânngườiphạmtộicòn cho phép xácđịnhđượcnhững hiện tượng xãhộitiêucựctácđộngđếnviệc hình thànhđặcđiểmtiêucựcở conngườidẫnđến hành vi phạm tội,từđólà cơ sở đểnghiên cứu sinh có thể đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả từ góc độ nhân thânngườiphạm tội.
Đểtiếpcậngiải quyếtvấnđềnghiêncứuvềnhân thânngườiphạmtộiXPSH, nghiêncứusinh làm rõ tổng quan tình hình nghiêncứunhữngvấnđềlý luận và thực tiễnvề nhân thânngườiphạmtộiXPSH qua các tài liệu trong và ngoàinướccó liên quan như luận án, luận văn, đề tài nghiêncứukhoahọc cấpBộ, giáo trình, sách chuyên khảo, bài viết đăng trên cáctạpchí chuyên ngành…từđótiếpcậnmộtcách khái quát, toàn diện về nhân thânngườiphạm tội XPSH.
Tuy nhiên, qua đánh giá cho thấyở nướcta hiện nay chưa có công trình nàoở tầmluận án tiến sĩ nghiêncứuđầyđủ,toàn diệnvềlý luận và thực tiễnvềnhân thân ngườiphạmtộixâm phạmsở hữumàchỉdừngở lý luậntộiphạmhọcvềnhân thân ngườiphạmtộinói chung. Trong khiđónhưđãnhấn mạnh việc nghiêncứunhân thân ngườiphạmtộixâm phạmsở hữucóýnghĩađốivớiviệc xácđịnhphương pháp, biện pháp phòng ngừa theo từng nhóm, loại, theo từngđặcđiểmtừng vùngcủatộiphạm xâm phạmsở hữunhằmhạnchế, loạitrừnhững hiệntượngxãhộitiêucựcvốngóp phần hình thành nhân thânngườiphạm tội trong xã hội.
Chính vì vậy, nghiêncứusinhđãlàm rõ lý luận và thực trạng trong chương 1 củaluận án, baogồmtậptrung nghiên cứu, phân tích và làm sángtỏnhữngkếtquảđạtđược,nhữngtồntại,hạnchếcũng như những khoảng trốngvềmặtkhoahọcthểhiện trong các công trình nghiêncứuliên quanđếnnhân thânngườiphạmtộixâm phạmsở hữutrong và ngoàinước,như: Các công trình nghiêncứulàm rõvềmặtlý
30
luận và thực tiễn nhân thânngườiphạmtộinói chung và XPSH nói riêng, các công trìnhvềgiải pháp phòng ngừatộiphạm XPSHdướigócđộnhân thânngườiphạm tội, phân tích nhữngvấnđềvướngmắc,hạnchếcầnđặtra khi tiếpcậnnghiên cứu,từđóđưara các giải pháp nhằm nâng cao hiệuquảphòng ngừatộiphạm XPSH xétvềkhía cạnh nhân thânngườiphạm tội.
31
NHỮNG VẤNĐỀ LÝLUẬNVỀNHÂN THÂN
NGƯỜI PHẠM TỘIXÂM PHẠM SỞ HỮU
2.1. Khái niệm,ýnghĩa, phân loại vàđặcđiểmnhân thânngườiphạm tội xâm phạmsở hữu
2.1.1. Khái niệm nhân thân con người và nhân thân người phạm tội
Đểnghiêncứumộtcách khái quát và toàn diệnvềnhân thânngườiphạmtộinói chung và xâm phạmsởhữunói riêng,trướchếtcầnphải tìm hiểuvềnhân thân con ngườicụ thể.
Khái niệm nhân thân conngườiđượcxây dựngdựatrên cơ sởcủaphương pháp luận Mac – Lênin làmđiểmxuất phát nghiêncứunhân thânngườiphạm tội,điểnhình là phương pháp tiếpcậnlịchsử- xã hội được sử dụng để tiếp cận con người trong một thựcthểxã hội, đánh giá trênmộtquá trình,điềukiện lịchsửcụthể để tìm hiểu nhân thân con người vàngườiphạm tội.
Theo C.Mac “Trong tính hiện thực của nó,bảnchất conngườilà tổng hòa những quanhệxãhội”và“sựphát triểncủacá nhânđượcquyếtđịnhbởi sự phát triển của tất cả những cá nhânkhác”[8, tr.21].
Conngườivớibảnchất là tổng hòa cácmốiquanhệcủaxãhộivà là chủ thể của các mối quanhệxã hội, nên để làm rõ nhân thân con người, trước hết cần nhận thức vềconngườivàđặcđiểmcủacon người. Theo quanđiểmMac-xít thì “conngườilà sản phẩmtựnhiên và xã hội. Conngườiđược tự nhiên sinh ra cho nên trước tiên mang cácđặctínhcủasinh vật. Cái sinhhọctrong conngườiquyđịnhsựhình thành những hiện tượngvà quá trình tâm lý trong con người” [93, tr.255]
Conngườitrướchếtlàsảnphẩmcủatựnhiên, thựcthểsinhhọcvà mangđặc tính sinh học. Cùngvớiđặctính sinhhọcnày, conngườitồntạivà phát triển ởmôi trường sống xung quanh và thông qua hoạtđộngbộnãocủamình, conngườitácđộng vàothếgiới quan và tham gia vào các quanhệxã hội.Đồngthời, cũng thông qua hoạt độngbộnãocủamình, conngườichịusựtácđộngngượclạicủamôi trường sống,từđóhình thànhđặctính xãhộiriêng biệtcủamình. Chính các hoạtđộngđa dạngđó
32
giúp cho conngườitrởthành một cá nhân riêng biệt trong tổng hòa các mối quan hệ xãhộivà mangđặctính xãhộiriêng biệt. Cácmốiquanhệtácđộngqualạinàyđãhình thành nên nhân cách con người, haygọikhác đi hình thành nhữngđặcđiểmtâm lý, sinh lý,đạođứcxãhộiriêng biệtcủacá nhân. Chínhđiềuđócho phép lý giảitạisao conngườituy sống trong môi trường sống giống nhau nhưng cóđặcđiểm,tính cách, tâm- sinh lý khác nhau. Như vậy, conngườiđượcđềcậplàsảnphẩmcủatựnhiên vàcủaxã hội. Tuy nhiên,đặctính sinhhọcchỉlàyếutố thúcđẩy,tạođiềukiệnchứkhông quyếtđịnhsựhình thành nhân cách cá nhân conngườivìýthức, hành vi của con người,đượctrung chuyểnbởicác đặc điểm xãhội củahọ.
Tìm hiểuvềnhân thân là nghiêncứukháchthểcủaconngườivớinhữngđặc điểm,tính chất riêng biệtcủaconngườitồntạikhách quan khôngphụthuộc vàoýthứccủacon người. Conngườilà tổng hòa cácmốiquanhệxã hội, vìvậyquasựtácđộngqualạigiữa môi trường xãhộivà conngườithông quabộnão nhận thức, hình thànhđặcđiểmtính chất riêng biệtcủacon người. Khi nói đến nhân thân con người là
tổnghợpcácđặcđiểm,dấuhiệuthểhiệnbảnchất con người khi tham gia, tác động vàchịusựtácđộngcủacác quanhệxã hội. Cácđặcđiểmkhách quan này cóthểchia thành: nhân chủng học, dân tộc học, tâm lý, sinh lý, xã hội và về tư pháp hình sự.
Từsựphân tích trên, cho phép tácgiảđưara khái niệm nhân thân con người nhưsau: Nhân thân con người là sự tổng hợp những đặc điểm, dấu hiệu, mối quan hệ xãhội của mỗi con người cụ thể, bao gồm: nhân chủng học, dân tộc học, về tâm lý, sinh lý,vềxãhộivàvềtư pháp hình sự, thể hiện tính cá biệt, không lặp lại của một con người cụ thể.
Tộiphạmhọcở nướcta,lấynềntảng làtộiphạmhọcxãhộichủnghĩa, nghiên cứutộiphạm trên cơ sở xuất pháttừquanđiểmngườiphạm tội, dù phạm một tội nguy hiểmđếnđâuđi chăngnữanói cho cùngvẫnlàmộtconngườicụthể; conngườisinh ra không phải để trở thànhngườiphạm tội.
Nghiêncứunhân thânngườiphạmtộilà nghiêncứumộtphầncủanhân thân con ngườivớitổnghợpnhữngđặcđiểm,dấuhiệu,mốiquanhệxãhộicủacon người.Từđặcđiểmnhân thân con người, từ khi sinh ra và lớn lên, dướisự tác động của yếu tố xãhộihình thành nhân cáchđặctrưngcủamỗingười,dựavào hành vicủaconngườikhi
33
tácđộngngượclạimôi trường sốngđượcphân loạidướihai hướng: Tíchcựcvà tiêu cực.Nếuconngườiphát triển nhân cách theohướngtíchcựcsẽlà một người có nhân thân tốt, giúp ích cho xã hội, trách nhiệmvớibảnthân, gia đình.Ngượclại,nếucon ngườiphát triển nhân cách theo hướng tiêu cực sẽ thực hiện các hành vi vi trái đạo đức xã hội, vi vi phạm pháp luật Hình sự sẽ trở thànhngườiphạmtội vớinhân thân xấu.
Nhân cách tiêucựclàmộtphầncủađặcđiểmnhân thânngườiphạm tội, phải làngườiphạmtộicó lỗi, vi phạm pháp luật hìnhsự.Tìm hiểu nhân thânngườiphạm tội là phân tíchđặcđiểmnhân thân conngườiphát triển theohướngtiêucựcvớikhái niệm rộng,nộidung hàm chứa lớn,thểhiệnbảnchất xãhộicủacon người, phản ánh mộttổngthểcácdấuhiệu, cácđặctính, các mối quan hệ đặc trưng cho con người; thếgiới tinh thần vàđạođứccủaconngườiđượcxét trongsựphát triển, trong tácđộng qualạivớicácđiềukiện sinh hoạt xãhộivà cá nhânở mộtchừngmựcnàođónóđãquyết định việc thực hiện tội phạm [123].
Dướigócđộtộiphạm học,đểphòng ngừa tình hìnhtộiphạm tội,cầnthiết phải làm rõđặcđiểmnhân thânngườiphạm tội,tứcnghiêncứuđặcđiểmnhân cách tiêu cựcphạmtộivà quá trình hình thành cácđặcđiểmtiêucựccủacá nhânngườiphạm tộitừđóđưara các giải pháp phòng ngừa có hiệu quả.Đểthực hiệnđượcđiềuđó, trướchếtcầnphải làm rõ khái niệm nhân thânngườiphạm tội. Có nhiều quanđiểm khác nhauvềnhân thânngườiphạm tội. Chẳng hạn, theo quanđiểmtácgiảLý Văn
Quyền cho rằng “khái niệm NTNPT được hiểu là nhân thân người có lỗi trong khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xãhộibịpháp luật hìnhsựcấmđoán và trừng phạt”. Theomộtquanđiểmkhác“NTNPT là tổnghợpcácđặctính, cácdấuhiệuthểhiện bảnchấtcủacon người mà trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định và dưới tácđộng của chính các điều kiện, hoàn cảnh đó động cơ phạm tội nảy sinh” [133]. Cũng có quanđiểmcho rằng“nhân thânngườiphạmtộilà tổng hòa cácyếutố,cácđặc
điểmriêng biệtcủangườiphạm tội ở một địa bàn hành chính – lãnh thổ nhất định,
trong một khoảng thời gian nhất định về các mặt tâm – sinh lý – xã hội, nhân khẩu –nhân chủng học, dân tộc học và pháp lý, những cái có ý nghĩa, có giá trị thiết thực cho việc xácđịnhnguyên nhân,điềukiệncủatội phạm để có giải pháp phòng ngừa tội phạm phù hợp.”[14].
34
Các quanđiểmtrênđâyởnhữngmứcđộnhất định đã làm rõ những đặc điểm cơ bảncủanhân thânngườiphạm tội. Tuy nhiên, xét trên nhiều phương diện NCSđồng quanđiểmvớikhái niệm nhân thânngườiphạmtộitheođó:“NTNPTtứclàngườicó
lỗi trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự quy định là tội phạm được hiểu là tổng thể các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội, trong sựkết hợp với các điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người đó” [102, tr.126].
Vớikhái niệm trên thì nhân thânngườiphạmtộilà tổnghợpcácđặcđiểm,dấu hiệucủanhữngngườicólỗitrong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà Bộluật Hìnhsựquyđịnhlàtộiphạm. Nhữngđặcđiểm,dấuhiệuđặctrưngđógóp phần truy nguyên nhữngyếutốtiêucựctácđộng ảnhhưởngđếnsựphát triển hình thành nhân cách tiêu cực và hành vi nguy hiểm cho xã hội của người phạm tội.
2.1.2. Khái niệm nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu
Cáctộixâm phạmsởhữulà những hành vi nguy hiểm cho xãhộiđượcquyđịnh trongBộluật Hìnhsự,dongườicó nănglựctrách nhiệm hìnhsựvàđạtđộtuổi Luật hìnhsựquyđịnhthực hiệnmộtcáchcốýhoặc vô ý xâm phạm đến quan hệ sở hữu màtheo quyđịnhcủaBộluật Hìnhsựphảibịxửlý hìnhsự.Những hành vi phạmtộiđóđược quyđịnhtạiChương XIVcủaBộluật Hìnhsựnăm 1999 và hiện nay là Chương XVIcủaBộ luật Hình sự năm 2015.
Cáctộixâm phạmsởhữuquyđịnhtạiChương XIVcủaBộluật Hìnhsựnăm 1999đãđượcsửađổi,bổsung năm 2009 (sauđâygọitắtlàBộluật Hìnhsựnăm 1999) gồm 13 tội xâm phạm sở hữu: Điều 133. Tội cướp tài sản; Điều 134. Tội bắt cóc nhằm chiếmđoạttài sản; Điều 135. Tội cưỡng đoạt tài sản; Điều 136. Tội cướp giật tài sản;Điều137. Tội công nhiên chiếm đoạt tài sản; Điều 138. Tội trộm cắp tài sản;Điều 139.Tộilừađảochiếmđoạttài sản;Điều140.Tộilạmdụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản;Điều141.Tộichiếmgiữtrái phép tài sản; Điều 142. Tội sử dụng trái phép tài sản;Điều143.Tộihủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản; Điều 144. Tội thiếu trách nhiệm gây thiệthạinghiêm trọngđếntàisảnNhànước;Điều145.Tộivôýgây thiệt hại nghiêm trọngđếntài sản. Trong BLHS 2015 cáctộixâm phạmsởhữuđượcquyđịnh tạiĐiều168đến180, Chương XVI BLHS, cơ bản nội dung các điều luật trong chương
35
nàyvẫnđượcgiữnguyên. Việcsửađổi,bổsungởBLHS 2015 bao đam phu hợp vơi thực tiễnđâutranh phong chô ng tội phạm, tăng cương bao vệquyê n vêsởhữu tai san,
đặcbiệt la các tai san có giátrịtinh thân đặc biệt của người dân (kỷ vật của liệt sỹ…); bao đamđốixửbìnhđẳnggiữa chính sáchxửlý hành vi xâm phạm tàisảncủaNhànướcvớihành vi xâm phạm tàisảncủacá nhân theo tinh thầncủaHiến pháp 2013. Sửađổiđặcbiệt có liên quanđếnnhân thânngườiphạmtộiXPSH như:Mởrộng khach thê baovệđốivớitộithiếu trách nhiệm gây thiệthạinghiêm trọngđếntài sản củaNhànước,cơ quan,tổchức, doanh nghiệp;bỏhình phạttửhìnhđốivớitộicướp tàisản(hình phạt cao nhất là chung thân);bỏhình phạt tù chung thânđốivớicác tội: Tộicông nhiên chiếmđoạttài sản,tộitrộmcắptàisảnvàtộilạmdụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (hình phạt cao nhất là 20 năm tù)…
Như vậy, trên cơ sởkhái niệm nhân thân con người, nhân thânngườiphạmtộivàquyđịnhcủacáctộiXPSHtạiBộluật Hìnhsựnăm 2015, khái niệm nhân thân người phạm tội XPSH như sau:
“NTNPT xâm phạm sở hữu tức là người có lỗi trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm đến quan hệ sở hữu bị luật hình sự quy định là tội phạm,được hiểu là tập hợp các dấu hiệu, đặc điểm về xã hội – nhân khẩu học, đạo đức tâm lý, pháp lý hình sự thuộc về cá nhân người phạm tội xâm phạm sở hữu, có ý nghĩa cho việc nghiên cứu, phòng ngừa tội phạm”.
2.1.3. Ý nghĩa nghiên cứu nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu Nghiêncứunhân thânngườiphạmtộiXPSH nói riêng và nhân thânngườiphạm
tộinói chung cóýnghĩarấtquan trọngđốivớinhiều ngành khoahọckhác nhau như:
Tộiphạm học, khoahọcluật hìnhsự,khoahọcLuậtTốtụng hìnhsự,khoahọcĐiều
tratộiphạm,Tộiphạm học, xãhộihọc, Tâm lýtộiphạm, tâm thầnhọc… Tuy cùng nghiêncứuvềnhân thânngườiphạmtộinhưngmỗingành khoahọclạicómụcđích, phạm vi và nhiệmvụnghiên cứu riêng.
Trong khoahọcluật hìnhsựviệc nghiêncứunhân thânngườiphạmtộinhằm xácđịnhvà đánh giá hành vi phạm tội, trách nhiệm hìnhsựvà quyếtđịnhbiện phápxửlýhìnhsự đối vớingườiphạm tội theo luật hìnhsự.
36
Tâm lýhọctư pháp nghiêncứungườiphạmtộinhằm xácđịnhnănglựctrách nhiệm hìnhsựvàxửlí nhữngngườiphạmtộilàngườimắccác bệnhvềtâm lí, tâm thần. [62, tr.145]
Trongtộiphạm học, nghiêncứunhân thânngườiphạm tội sẽ rộng hơn so với các ngành khoahọc khác. Vì vậy, nghiêncứunhân thânngười phạm tội nói chung vàngườiphạmtộiXPSH nói riêng cóýnghĩa quan trọngcảvềmặtlý luận và thực tiễn, liên quanmậtthiếtvớicác ngành khoahọckhác, là cơ sở thông tinvềlý luận, thực tiễnđểcác ngành khoahọckhác tham khảo, nghiên cứu. Cóthểkhái quátmộtsốýnghĩa quan trọng khi nghiên cứu nhân thânngườiphạm tội XPSH:
– Traođổi nhữngthông tin hữu ích cho các ngành khoa học pháp lý khác:
Làm rõ nhữngđặcđiểm,dấuhiệuđặctrưngvềnhân khẩu, tâm – sinh lý… của nhân thânngườiphạmtộiXPSH trongtộiphạm học,từđótruy nguyên quá trình sinh ra,lớnlên,ảnhhưởngtừmôi trường sốngcủamộtconngườicụthểđểgiải thích vìsaolạithực hiện hành vi phạmtộiXPSH có tác dụng trao đổi thông tin hữu ích về mặt lý luận, thực tiễn cho các ngành khoa học pháp lý khác, điển hình như:
DướigócđộPháp luật hìnhsựcungcấpnhững thông tinvềtính chất,mứcđộnguy hiểmcủahành vi phạm tội, nghề nghiệp, trìnhđộhọcvấn, hoàn cảnh gia đình,độngcơ,mụcđích phạm tội, xuhướngtộiphạm xét theo nhân thân XPSH giúp cho cơ quanbảovệpháp luật giải quyếtmộtcách đúngđắnvấnđềtrách nhiệm hìnhsựcủa ngườiđó,như:Đểquyếtđịnhhình phạt,đểđịnhtội,đểđịnh khung hình phạt, làm tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ, miễn TNHS, miễn hình phạt hoặc miễn, giảm chấp hành hình
phạt… Ngoài ra, làm rõ cácđặcđiểm,dấuhiệu, cácyếutốtácđộngtừmốitrường sốngcủanhân thânngườiphạmtộiXPSH còn là cơ sở đểcác nhà làm luật xây dựng, hoàn thiện các quy định pháp luật hình sự chương Các tội XPSH của BLHS.
Trong khoahọcLuậttốtụng hìnhsựdựavào những thông tin phản ánhvềnhân thânngườiphạmtộiXPSHđểđiềuchỉnh những quy phạm pháp luật quyđịnhvềtrình tự,thủtụctiến hành các hoạtđộngđiềutra, truytố,xétxử,thi hành ánđốivớingười phạmtộiXPSH nhằm sao cho phùhợpnhất vàbảovệquyền,lợiíchhợpphápcủa đối tượngphạm tội, và là căncứquan trọngđểcơ quan tư pháp hìnhsựlựachọn các biện
pháp ngăn chặn, thực nghiệm điều tra, khámxét…
37
Dướigócđộluật Thi hành án hìnhsự,thì nghiêncứunhân thânngườiphạm tội XPSH là cơ sở thông tinhữuích để phân loại, cải thiện các biện pháp giáo dục, cải tạo ngườiphạmtộiđang chấp hành án phạt tù và chuyển biến nhân thân tốt, tái hòa nhậpđượcvớicộng đồng xã hội, ngăn ngừa tái phạm tội.
ĐốivớiKhoahọcĐiềutra hìnhsựdựatrên những thông tin hữu ích về nhân thân ngườiphạmtộiXPSH làmộttrong những căncứquan trọngđểcơ quan CSĐT phân loại từngđốitượng, áp dụng các phương pháp, chiến thuậtđiềutra linh hoạt, phù hợp vớitừngđặcđiểmtâm – sinh lýđặctrưngcủatộiphạm, giúp cho cơ quan CSĐT xácđịnhđốitượngnhanh chóng, áp dụng các biện pháp ngăn chặn,hỏicung,lấylờikhai,
đốichất,cảmhóađốitượng… Từđó,đảmbảođềnghị khởitố,truytốđúngngườiđúngtội đối tượngphạm tội XPSH.
– Xácđịnhnguyên nhân vàđiềukiện phát sinhtộiphạm XPSH nhìntừkhía cạnh nhân thânngườiphạm tội:
Conngườisinh ra không phải làngườiphạm tội, cósẵnnhân cách tiêucựcmàquá trình sinh ra vàlớnlên,họphạm tội là do tương tác với các yếu tố tiêu cực từ môi trường bên ngoài tácđộngđếntâm – sinh lýcủaconngườihình thànhở họđặcđiểm nhân cách tiêu cực để rồi trong sự tác động với tình huống xã hội tiêu cực dẫn đến thực hiện hành vi phạm tội nói chung và XPSH nói riêng.
Như vậy, qua phân tích làm rõhệthống những đặcđiểmnhân thânngườiphạm tộinói chung và XPSH nói riêng thông qua đặc điểm tâm – sinh lý riêng biệt thì có thểxácđịnh,luận giải nguyên nhân vàđiềukiện nào tácđộngđếnnhân thân và làm phát sinh hành vi phạmtộihay nói cách khác làđặtcâuhỏitạisaolạihình thànhđặc điểm nhân thânngườiphạmtộiXPSH. Cóthểkểđếnnhóm nguyên nhân vàđiềukiện phát sinhtộiphạm xuất pháttừmôi trường sống bên ngoài tácđộngnhư: gia đình, nhà
trường,bạnbè,sựquản lý lỏnglẻocủacơ quan nhànước… hay xuất pháttừyếutốchủquancủangườiphạmtộinhư:Lườibiếng, ăn chơi, đua đòi, thíchhưởngthụ, quan
điểmlệch lạc, coi thường pháp luật, tàisảncủangườikhác… từ đó làm phát sinh hành vi phạm tội XPSH của con người có nhân thân tiêu cực.
38
– Giúp đề ra các biện pháp phòng ngừa tội phạm XPSH:
Sau khiđãphân tích, làm rõ lý luận và thực trạnghệthốngđặcđiểmnhân thân tiêucựccủangườiphạmtộiXPSH, luận giải những hiệntượngxãhộitiêu cực từ môi trường sống làm tácđộng,hình thành nhân thân tiêucựcphạmtộiXPSH, giúp cho nghiêncứusinh cóthểđưara những biện pháp phòng ngừatộiXPSHtừkhía cạnh nhân thânđượchiệuquảbằng cách tácđộngđếnmôi trường sống,đếnmỗicá nhân ngườiphạm tội, đếnnhững tình huốngcụthểtừđólàmhạnchế,dầnloạitrừnhữngđặcđiểmtiêucựctrong nhân thânmỗicon người, góp phần quan trọng trong phòng ngừa tội phạm từ góc độ nhân thânngườiphạmtội đượchiệu quả.
– Đề ra các biện pháp giáo dục,cải tạo ngườiphạm tội XPSH:
Nghiêncứunhân thânngườiphạmtộiXPSH giúpngườinghiên cứuhiểu rõ được cácđặcđiểmtiêucựccủangườiphạmtộivềđộngcơ,mụcđích phạm tội, thói quen,
tính cách… từđólà cơ sở đểphân loại theo từng nhómngườiphạmtộikhác nhauđểxây dựng các biện pháp giáo dục,cảitạotheo từng nhóm, từngđốitượngphạm tội XPSH khác nhau phùhợpvớiđặcđiểmđặctrưngcủatừng cá nhânngườiphạm tội, từđómớiđạtđượchiệuquảcao trong phương pháp giáo dục, tuyên truyền,cảmhóa đối với người phạmtộiđãhình thành nhân thân xấu, tránh tái phạmtộiXPSHđốivới ngườiđãchấp hành xong án phạt tù và trở vềđịaphương, tham gia laođộngsảnxuất và trở thànhngườicó ích cho xã hội.
– Khắc phục nhân thân tiêu cực phạm tội XPSH trở nên tốt hơn:
Quá trình nghiêncứunhân thânngườiphạmtộiXPSH giúp cho nghiêncứusinh hiểu rõđượcđặcđiểm,tính chất,mứcđộtiêucựccủacá nhân, nhómngườiphạm tội XPSH và lý giải nguyên nhân vàđiềukiện nàotừhiệntượngxãhộitiêucựcở môi trường sống tácđộnglàm hình thành nhân cách tiêu cực.Từđó,đềxuất các giải pháp hướngđếnkhắc phục, chuyển biến,cảmhóa những nhân thân tiêucựcphạmtộitrở nêntốthơn, sống có trách nhiệmvớicộngđồngxã hội, tôn trọng pháp luật và quyền sở hữutàisảncủangườikhác,đặcbiệt là không thực hiện hành vi phạm tội. Mặt khác,đốivớinhững nhân thântốttrong trongđờisống xãhộicũng trở nên tíchcựchơn, nâng cao nhận thứcvềýthức pháp luật,tạosứclantỏavềtấmgươngngườitốt, việc
tốt để hướngđến dầnloại bỏ nhữngyếutố tiêu cực trong đời sống xã hội.
39
2.1.4. Phân loại nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu
Phân loạingườicóýnghĩa quan trọngđốivớiviệc phân hóa,bảođảmsựphù hợptốiưucủacác biện pháp phòng ngừavớikháchthểvàđốitượng[81, tr.144-145]. Việcphân loạiđặcđiểmnhân thâncủamỗingườiphạmtộinói chung vàtộiphạm XPSH nói riêng cóýnghĩa quan trọng đểxây dựng,bổsung cơ sởlý luận vềnhân thânngườiphạm tội XPSH và thực tiễn áp dụng biện pháp phòng ngừa.
Đốivới hình thức phân loại nhân thânngườiphạmtộixâm phạmsởhữulà cách thức chia nhữngdấuhiệu,đặctrưng,đặcđiểmcủa những ngườiphạmtộiXPSH trên thực tiễn thành các nhóm khác nhau theo những tiêu chí nhấtđịnh đểnghiên cứu, hiểu rõ hơn vàbổ sung, hoàn thiện vềhệthống lý luận nhân thânngườiphạmtộiXPSH. Ngoài ra, còn giúp nghiêncứusinh làm rõđượcnhiều nhóm phân loại cụ thể của nhân thânngườiphạm tội XPSH miền ĐNB,từđócóthểso sánh ĐNB với vùng miền khác nhưthếnào, hoặcdựavào những phân loại nàođểáp dụng vào thực tiễn có hiệuquảnhấtđốivớicông tác phòng ngừa? phân tích truy nguyên những hiệntượngtiêu cực nào làm phát sinh hành vi phạmtộivàđặcđiểmtiêucựccủatộiphạm? áp dụng những chương trình giáo dục,cảitạo cho phùhợpvới những nhóm đối tượng cụ thể để phòng ngừa tội phạm XPSHđược hiệu quả.
Từnhận thức trên cóthểthấysựcầnthiếtđểphân loại nhân thân người phạm tội XPSHởmiền ĐNB vàđểphòng ngừatộiphạm XPSH nhìntừgócđộnhân thân thìnhóm phân loại nào có giátrịnhất? Có nhiều cách phân loại nhân thân người phạm tội XPSHdựavàođặcđiểm,yếutố,dấuhiệu bên ngoài hoặcđộngcơ bên trong người phạm tội.Trướchết, việc phân loạingườiphạmtộicóthểtiến hànhdựavào đặc điểm nhân chủng học – xãhộicủangườiphạm tội, tức là dựa trên những đặc điểm bên ngoài nhưvềgiới tính,lứatuổi, trìnhđộ họcvấn, nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình… Với cách phân loại này cóthểxácđịnhđượcnhững khuynhhướngchungcủacông tác phòng ngừa [102, tr.146].
Điểnhình như phân loại nhân thânngườiphạmtộiXPSH theo nhómtộidanhđượcquyđịnhtạiChương XVI – BLHS năm 2015,từĐiều168 đến 180, cụ thể: Điều 168.Tộicướptài sản;Điều169.Tộibắtcóc nhằm chiếmđoạttài sản;Điều170. Tội cưỡngđoạttài sản;Điều171.Tộicướpgiật tài sản;Điều172.Tộicông nhiên chiếm
40
đoạttài sản;Điều173.Tộitrộmcắptài sản; Điều 174. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản;Điều175.Tộilạmdụng tín nhiệm chiếmđoạttài sản;Điều176.Tộichiếmgiữtrái phép tài sản;Điều177. Tội sử dụng trái phép tài sản; Điều 178. Tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản;Điều179.Tộithiếu trách nhiệm gây thiệt hại đến tài sản của Nhànước,cơ quan,tổchức, doanh nghiệp;Điều180.Tộivôýgây thiệthạinghiêm trọng đếntài sản. Việc phân loại nhân thânngườiphạmtộiXPSH theo nhómtộidanh giúp nghiêncứusinh xácđịnhđượctính chất,mứcđộnguy hiểmcủanhân thân theo tội danhcụthểvà so sánhvớinhân thânngườiphạmtộikhác trong nhóm tội, theo từng vùng, miền…
Tuy nhiên, phân loạidựavàođặcđiểmnhân chủng học – xãhộichỉlàm rõđược khái quát cácđặcđiểm,dấuhiệu bên ngoài, mà chưathểhiệnmộtcáchđầyđủ,toàn diện nhân thânngườiphạmtộiXPSH. Vì vậy,chỉgiải quyết những nhiệmvụphân loại cơ bảnchứchưathểsoạn thảo các biện pháp phòng ngừa mang tínhcụthể. Cách phân loại nàycầnthiết phải kếthợpvớicác cách phân loại khác, chẳnghạnnhư phân loạicụthểhơnđốivớitừng đặc điểm bên trong của người phạm tội để làm rõ các tính cách, tính chất,độngcơ,mụcđích,đạođức,tâm lý của ngườiphạm tội, cóthểphân loại dựa vào các yếu tố sau:
Dựavàođặcđiểmđộngcơ vụlợicủacá nhânngườiphạmtộiphân loại thành 3 nhóm: Các tội vụ lợi có tính chất chiếm đoạt (từ Điều 168 đến Điều 176), các tội vụ lợi không có tính chất chiếmđoạt(Điều177), và cáctộikhôngvụlợi, không có tính chiếmđoạt(Điều178,Điều179,Điều180).Vớicách phân loại này có giá trị hữu íchđểphân biệtđộngcơ thúcđẩynhân thân tiêucựcthực hiện hành vi phạmtộiXPSH, tính chất nguy hiểmcủacác nhóm,tậptrung làm rõ những đặc điểm của từng nhóm đểphụcvụcông tác phòng ngừađược hiệu quả.
Ngoài ra, còn cóthểphân loại nhân thânngườiphạmtộiXPSH dựa vào tính chất hành vi phạm tội như: Nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, ít nghiêm trọng; hay phạmtộinhiều lần,đồngphạm, cótổchức, cóyếutốnướcngoài… Làm rõ tính chất hành vi phạmtộilà cơ sở để nghiên cứu sinh phân tích tính chất nguy hiểm,hậuquả, thiệthạicủahành vi phạmtộiXPSH gây ra với cộng đồng xã hội, từ đó
41
truy nguyên ra nhữngđặcđiểm,diễn biến tâm lý bên trongđốivớinhân thân người phạm tội XPSH.
Căncứphân loại nhân thânngườiphạmtộiXPSHdựavàođặcđiểmtiền án, tiền sự có thể chia thành các loại:
Nhữngngườiphạmtộilầnđầuthuộc các loạitộiphạm khác nhau:Tộiphạm ít nghiêm trọng,tộiphạm nghiêm trọng,tộiphạmrấtnghiêm trọng,tộiphạmđặcbiệt nghiêm trọng (chưa có tiền án, tiền sự).
Nhữngngườiphạmtộilầnđầunhưngtrướcđóđãcó những vi phạm pháp luật vàbị xử lý hành chính (đã có tiền sự).
Nhữngngườitái phạm (đã có tiền án).
Nhữngngườitái phạm nguy hiểm(đãcó nhiều tiền án hoặc có tiền ánvềtộirất nghiêm trọng,đặcbiệt nghiêm trọng docốý, chưađượcxoá án tích màlạiphạm tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do cố ý ).
Nhữngngườiphạmtộicó tính chất chuyên nghiệp (loại lưu manh chuyên nghiệp, có nhiều tiền án, tiền sự).
Dựavàođặcđiểmphân loại tiền án, tiềnsựởtrên có hiệuquảđốivớicông tác giáo dục,cảitạongườiphạmtộitránh tái phạm tội, ngoài ra có thể đo lường được tính hiệuquảcủacông tác giáo dục,cảitạođốivớingườiphạm tội XPSH nhằm chuyển biến nhân thân tiêu cực phạm tội XPSH.
Như vậy,vớinhiều cách phân loại khác nhautừnhữngđặcđiểm,dấuhiệu chungđếnnhữngđặcđiểm,dấuhiệucụthểvềnhân thânngườiphạmtộiXPSH giúp nghiên cứusinh phân tích, xây dựngđượcbứctranh tổngthểvềcácđặcđiểmcủanhân thân ngườiphạmtộiXPSH,từđóphụcvụcông tác phòng ngừatộiphạm XPSH nhìntừkhía cạnh nhân thânđượchiệu quả. Tuy nhiên,mụcđích chính việc phân loại nhân thânngườiphạmtộiXPSH giúpngườinghiêncứucó thông tinđầyđủvềcác khía cạnh,đặcđiểm bên trong, bên ngoàicủangườiphạmtộiXPSH phụcvụcho công tác phòng ngừa. Vì vậy, có nhiềuđặcđiểmphân loại nhân thânngườiphạm tội nhưng dựa vào những phân tíchởtrên thìchỉcầnlàm rõ nhóm những đặcđiểmsauđâycóýnghĩa quan trọng phụcvụcho công tác phòng ngừa: Xã hội – nhân khẩu học, đạo đức – tâm lý, pháp lý hìnhsự.
42
2.1.5. Đặc điểm nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu
Đặcđiểmnhân thânngườiphạmtộilà nhữngđặcđiểmnhân cách tiêu cực dẫn đếnthực hiện hành vi phạm tội đượchình thành trong quá trình tương tác giữa môi trường sốngvớiđặcđiểmtâm sinh lýcủamỗicá nhân.Đặcđiểmnhân thân người phạmtộiđượcnhận diệndựatrên khảo sát cácbảnán phạmtộiXPSH trong thời gian và địabàn nhấtđịnh,từđórút ra“cáichung” và cái“đặctrưng” mang tính quy luật của tội phạm từ khía cạnh nhân thânngườiphạm tội.
Mụcđích nghiêncứuvềđặcđiểmnhân thânngườiphạmtộiđể nhìn nhận ra mối quanhệnhân quả, hay quy luậtcủasựphạm tội,từđómớitruy nguyênđượccác hiện tượngxãhộitiêucựctácđộng,cácđặctrưng kháccủahình thành nhân thân người phạmtộitừđócó biện pháp ngăn chặn, phòng ngừađượchiệu quả.Để phân loại được đặcđiểmnhân thânngườiphạmtộitrướchếtphải phân tích, làm rõ được mối quan hệgiữađặcđiểmsinhhọcvàđặcđiểmxãhộitrong nhân thânngườiphạm tội,rồimới đúc kết được rằngđặc điểm nhânthânđược phânloại gồm nhữngđặc điểm nào.
TộiphạmhọcMác xít khẳngđịnh“Nhânthân conngườilàsựthống nhất giữa cácđặctính xãhộivàđặctính sinh học, trongđóđặctính xãhộicóýnghĩa quyếtđịnh”[23, tr.97].Đặcđiểmxãhộilàđặcđiểmthểhiệnbảnchất xãhộicủangười phạmtộigắnliềnvớimôi trường sống nơingườiphạmtộisinh sống và làm việc.Đối vớicácđặcđiểmsinhhọcchúng có ảnhhưởngnhấtđịnhđếnquá trình hình thành nhân thânngườiphạm tội.Mứcđộtiếp nhận những hiệntượngquá trình xãhộitiêu cựccủacá nhân tùy thuộc ở mức độ nhất định vào các đặc điểm sinh học của họ. Đồng thời cácđặcđiểmsinhhọccũng tác động không nhỏ đến cách xử sự của chủ thể trong tình huống nhấtđịnh.Vídụvớitính cách tâm lý nóngnảychỉkhigặptình huống tácđộng khiến cá nhân không kiềm chế và thực hiện hành vi phạm tội cụ thể nàođó.
Đốivớinhóm nhân thân tiêucựccủangườiphạmtộiXPSHđềucóđặcđiểm tươngđồngvớinhân thânngườiphạmtộinói chung, vàđượchình thành trong quátrình tương tác giữa môi trường sốngvớiđặcđiểmtâm sinh lý riêng biệtcủamỗicánhân. Tuy nhiên,sựtương táccủacácyếutốkhác nhau thuộc môi trường sống,động cơ,mụcđích khác nhaudẫnđếnchủthểthực hiện hành vi phạmtộixâm phạm quyền
43
sởhữunênđặcđiểmnhân thânngườiphạmtộiXPSHsẽkhác sovớicácđặcđiểm nhân thân khác như tham nhũng, ma túy…
Có nhiều cách phân loạiđặcđiểmnhân thânngườiphạmtộinói chung và XPSH nói chungđãđượcgiới thiệu ởtrên. Tuy nhiên,đểlàm rõmộtcách toàn diện về nhân thânngườiphạmtộivớinhữngđặcđiểmdấuhiệu bên ngoài và tâm, sinh lý, xã hội bên trongcủangườiphạmtộicóthểphân loại theo 03đặcđiểm:Đặcđiểmxã hội – nhân khẩu học,đặcđiểmđạođức – tâm lý học,đặcđiểmpháp lý hìnhsự.Trướckhi phân tích, đánh giá thực tiễnđặcđiểmnhân thânngườiphạmtộiXPSH trênđịabàn miền ĐNB,trướchếtcầnphải làm rõ cơ sởlý luậncủa3 nhómđặcđiểmnhân thân ngườiphạm tội nói trên như sau:
2.1.5.1. Các đặc điểm xã hội – nhân khẩu học
Cácđặcđiểmxãhội- nhân khẩuhọccủanhân thânngườiphạmtộiXPSHchỉphân tích, làm rõ cácđặcđiểm,dấuhiệu bên ngoài của họ như: Giới tính, lứa tuổi, nơi cư trú, dân tộc,địavịxã hội, nghề nghiệp, quốc tịch, hoàn cảnh gia đình, trình độ học
vấn…[103, tr.144]. Cácđặcđiểmnàytựchúng khôngthểkhẳngđịnhmộtngườilàngườiphạmtộixâm phạmđếnquyềnsở hữu, vìbấtkỳmộtconngườinào sinh rađều không phải làngườiphạmtộimàhọphạmtộikhi cóđặcđiểmnhân thân tiêucực vốnđượchình thành trong quá trình sống hoặcgặpyếutốtình huống. Những đặc điểm nàyở mứcđộnhấtđịnhảnhhưởngđếnquá trình hình thành nhân thân tiêucựccủangười phạm tội.
Nhữngđặcđiểmxãhội – nhân khẩuhọccủangườiphạmtộiXPSHvừamang tínhphổbiếnở cáctộiphạmvừamang tính đặc trưng của từng loại tội phạm. Việc làm rõ cácđặcđiểmxãhội- nhân khẩuhọccủanhân thân người phạm tội XPSH cho phép phân tíchđượcsựtácđộng,sựảnhhưởngcủachúngđếnquá trình hình thành nhân thân,từđóđưara các biện pháp phòng ngừa hiệuquảtình hìnhtộiphạm nhìntừgócđộnhân thânngườiphạmtộiXPSH, xây dựng các biện pháp mang tính chất giáo dục, cảitạođốivớinhữngngườibịkếtán, phạm tội. Đồng thời, kết quả nghiên cứu các đặcđiểmxãhội- nhân khẩuhọclà cơ sở đểbổsung thông tin quan trọng, hoàn thiện quy phạm pháp luậtvềcho các ngành khoahọckhác như Khoahọcluật hìnhsự,tốtụng
hìnhsự…
44
Nhưvậyviệc nghiêncứucácđặcđiểmxãhội – nhân khẩuhọccủanhân thân ngườiphạmtộiXPSH là cơ sở đểlàm rõ quá trình hình thànhđặcđiểmtiêucựccủa ngườiphạmtộidướisựtácđộngcủahoàn cảnh gia đình, nơi cư trú, trìnhđộhọc vấn,
địa vị xãhội, giới tính, lứatuổi…
2.1.5.2. Cácđặc điểm về đạo đức – tâm lý học
Khác với đặc điểm xã hội – nhân khẩu học chỉ thể hiện các đặc điểm bên ngoài của con người thì đặc điểm đạo đức – tâm lý học thể hiện các đặc điểm bên trong như đạo đức, tâm lýcủaconngườigiúp đánh giá sâusắchơnvềbảnchất nhân thânngườiphạm tội XPSH. Những đặc điểm này của con người tự chúng không làm phát sinh tội phạm cụ thểmà phải tương tác với các yếu tố tiêu cực khác thuộc môi trường sống hay còn gọi là các yếu tố tình huống phạm tội thì mới làm cho con người thực hiện tội cụ thể.
Đặcđiểmvềđạođức–tâm lý là cácđặcđiểmtiêucựcbên trong con người,đóng vai trò quan trọng trongsựhình thànhđộngcơ, mục đích thực hiện hành vi phạm
tội.Đốivớiđặcđiểmđạođức–tâm lý của nhân thân người phạm tội XPSH mang đặc trưng riêng biệt, liên quanđếnđộngcơ vụlợi, xâm phạmđến quyền sở hữu đượcpháp luật bảovệ.
Cácđặcđiểmđạođức- tâm lý của nhân thân người phạm tội XPSH bao gồm cácđặcđiểmbên trongcủangườiphạm tội, vì vậy,đểlàm rõđặcđiểmnày cần phải phân chia thành nhiềuđặcđiểmcụthểsau: Quanđiểm,tháiđộ,nhận thứcđốivớicác giátrị; nhu cầu,lợiích;độngcơ,mụcđích phạm tội; tôn giáo, tín ngưỡng; khí chất, quan
hệ, thái độ đối vớicác cộng đồng xãhội…
– Quanđiểm,tháiđộ,nhận thứcđốivớicác giátrịxãhộicủangườiphạm tội XPSHthểhiện ở các đặc điểm về quan điểm, thái độ, nhận thức với các giá trị đạo đức xãhộitứcquanđiểm,tháiđộcủangườiphạmtộiđốivớicác giátrịxã hội, tài sản,
quyềnsở hữu, giátrịvềlaođộng… Theođó,ngườiphạmtộiXPSH có quan điểm, nhận thức sai lệchvềcác giátrịvềvậtchất và quyềnsở hữuvậtchất, muốnhưởng thụmà không muốn laođộng,chạy theolợiíchvậtchất vàsẵnsàng làmđủmọicáchđểcólợiíchvậtchấtdẫnđếnchiếm đoạt, hủy hoại tài sản vật chất của người khác. Người phạmtộiXPSH thể hiện ở quan điểm, thái độ thờ ơ đối với gia đình, cộng đồng xã hội, thiếu trách nhiệmvớicác loại hoạtđộngxãhộicơ bản,vớitổquốc,đốivớinghĩavụ
45
củacông dân,vớilaođộng,vớimọingườivàvớichínhbảnthân, thường xuyên tham gia vàotệnạnxã hội, nhậu nhẹt… Chính quanđiểm,tháiđộcủangườiphạm tội XPSHđócho phép lý giải vì saomộtngườiphạmtộiXPSH, và vì saohọcó quan điểm, tháiđộkhácvớingườibình thường.Đồngthời còn cho phép đánh giá quanđiểm,tháiđộ,
nhận thức riêngcủangười đó đối với phápluật… Thông thường, người phạm tội XPSH không có hiểu biết pháp luật, có tháiđộthờ ơ, coi thường pháp luật,dẫnđến hành vi vi phạm pháp luật, ảnhhưởngxấuđến lợiích của cộng đồng, xã hội.
– Nhữngđặcđiểmcủanhân thânngườiphạmtộigắnvớinhu cầu,lợiích làđặcđiểmđặctrưngđốivớinhân thânngườiphạmtộiXPSH;ngườiphạmtộithực hiện hành vi phạmtộiXPSHđểthỏa mãn nhu cầu,lợiíchvậtchất mà phần lớn xuất phát từsự thiếu thốnvề vậtchất như thiếu tiền tiêu xài,sử dụngma túy…
Nhu cầu, lợi ích của người phạm tội XPSH tác động đến động cơ và mục đích phạm tội.Đối vớinhân thân người phạm tội có nhu cầu, lợi ích lệch lạc, vụ lợilà nguyên nhân trực tiếp đến động cơ, mục đích phạm tội XPSH. Mỗi loại tội phạm khác nhau thì người phạm tội cũng xuất phát từ đặc điểm nhu cầu, sở thích, thói quen khác nhau.
NgườiphạmtộiXPSH thường có nhu cầu,sở thíchvậtchất không chính đáng, phầnlớndongộnhận,đềcao nhucầuvậtchất hoặc thiếu thốn,phụthuộc và nhu cầu vậtchấtđểtrang trải cuộc sống…bằng mọi thủ đoạn, động cơ để có tiền hưởng thụ, sử
dụngrượubia, chất kích thích, sử dụng ma túy,cờ bạc…
-Độngcơ vàmụcđích phạmtộicủangườiphạmtộiXPSHđượcquyếtđịnh bởi các nhucầuvàlợiích của họ. Phần lớncác tội phạm đượcthực hiện do các động cơ vụlợi[103, tr.149],điểnhình là tội phạm XPSH. Động cơ phạm tội là động lực bên trong conngườithúcđẩyhọphạm tội.Mụcđích phạmtộilàmụctiêuđượcđặtra và quyếtđịnh ý chí của người phạm tội, hướngý chí đó đến việcthực hiện tội phạm.
Việc nghiêncứuđộngcơ,mụcđích phạmtộiXPSHcủangườiphạmtộicho phép đánh giáđượcnguyên nhân nào thúcđẩy,quyếtđịnhthực hiệntộiphạm XPSH, xácđịnhtính chất,mứcđộnguy hiểm cho xãhộicủahành vi phạm tội, xuất pháttừ
nhu cầu,lợiíchnào… Từđó,tìm ra những biện pháp tácđộngtíchcựcnhằm loạitrừđộngcơ phạm tội, ngăncảnmụcđíchtộiphạm,hạnchếđếnmứcthấp nhấthậuquảmàngườiphạm tội XPSH có thể gây ra cho xã hội.
46
– Cácđặcđiểmvềkhí chất, tính cách là cácđặcđiểmvềkhí chất, tính cách của conngườitừng vùng miền cóảnhhưởngđếnhành vi phạm tội. Nhữngngườicó khíchất nóng nảy,hệthần kinh không bình thường, không kiểm soátđượcsuy nghĩ, hành
độngcủamình… trướcnhững tình huốngcụthểthực hiện hành vi phạm tội.Đốivới các tội XPSH, điều đó không phải là ngoạilệ.
Trong nhómtộiXPSH,đặcđiểmkhí chất nóng nảy,hệthần kinh không bình thường thường thực hiện hành vi phạmtộiTộichiếmgiữtrái phép tài sản, Tội sử dụng trái phép tài sản,Tộihủyhoại hoặccốýlàm hư hỏng tài sản,Tộithiếu trách nhiệm gây thiệthạiđếntàisảncủaNhànước,cơ quan,tổchức, doanh nghiệp,Tộivôýgây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản.
Ngoài ra, còn phảikểđếntrườnghợpđốitượngthường xuyênsửdụngrượubia, chất kích thích…dẫnđếntinh thần không tỉnh táo, không kiểmsoát đượchành vi, nhận thức,dễbịkích động… Trườnghợpnàyđốitượngthườngdễdàng bị lôi kéo thực hiện hành vi phạm tội XPSH.
2.1.5.3. Các đặc điểm pháp lý hình sự
Phân tíchđặcđiểmpháp lý hìnhsựcủanhân thânngườiphạmtộiXPSH cóýnghĩa quan trọng để xác định tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm và hành vi phạm tội,từđólà cơ sở để định tội, định khung, quyết định hình phạt đượchợplý, chính xác hơn và quan trọng nhất là làm sáng tỏ nguyên nhân, điều kiện pháp sinh tội phạm XPSH từcácđặcđiểmnàyđểđưara các biện pháp phòng ngừađốivớitừngđặcđiểmtheo nhóm, hành vi cụ thể hoặc nhóm hành vi phạm tội cho phù hợp vàđạt hiệu quả.
Đốivớinhữngngườibình thường khác thìđặcđiểmnhân thâncủahọkhông cónhữngdấuhiệu này. Vì vậy,đặcđiểmpháp lý hìnhsựlà căncứđểphân biệt giữa nhân thânngười phạm tội nói chung và XPSH nói riêngvớinhân thânngườibình thường (không phải làngười phạm tội). Đặc điểm pháp lý hìnhsự củanhân thân ngườiphạmtộiXPSH bao gồm: Phạmtộilầnđầuhay tái phạm; tính chất,mứcđộnguy hiểm của hành vi phạm tội; phạm tội một mình hayđồngphạm.
Đốivớiđặcđiểmtộiphạm XPSH phạmtộilầnđầuhay tái phạm, tái phạm nguy hiểmảnhhưởngrấtlớnđếnmứcđộ,tính chất nguy hiểmcủahành vi phạm tội. Những ngườiphạm tội XPSH lần đầu thì thường sự chuẩn bị công cụ phương tiện, phương thức
47
thủđoạnsẽkhông tinh vi hơn,dễphát hiện hơn nhữngngườiphạmtộiđãtái phạm nhiềulầnbởivìhọđãcó kinh nghiệmđểđốiphóvớicơ quanbảovệpháp luật, kinh nghiệmvềxóadấuvếtphạm tội, lênkếhoạch phạm tội, tâm lý vững vàng hơnsẽgây khó khăn cho cơ quan CSĐT trong việc điều tra, khám phávớithủ đoạn tinh vi này.
Trong nhóm nhân thânngườiphạmtộiXPSH,đặcbiệt là nhómtộivụ lợicó tính chiếmđoạt(từĐiều168đếnĐiều176) thì đặc điểm tái phạm, tái phạm nguy hiểm sẽnguy hiểm hơn sovớinhómtộivụlợikhông có tính chất chiếmđoạtvà các tội không vụlợi, không có tính chiếmđoạt,bởivìđốitượngphạmtộiXPSH khi chấp hành án phạt tù cósựgặpgỡ,mởrộngsựquen biếtvớicácbịcáo khác, traođổikinh nghiệm vềthủ đoạn phạmtội, móc nối khi ra tù.
Chính vì vậy, phân tíchđặcđiểmnày cóýnghĩa quan trọngđốivớicơ quan tưpháp trong việc xácđịnhtỷlệtái phạmcủatộiphạm nói chung và nhóm tội XPSH nói riêngđểđánh giáđượctổngthểnhững sơ hở, thiếu sót của cơ quan tư pháp, sự quản l ý củacơ quan chức năng trong công tác giáo dục,cảitạongườiphạmtộitái hòa nhập cộng đồng.
Đốivớiđặcđiểmvềtính chất,mứcđộnguy hiểmcủahành vi phạm tội XPSH làcăncứđểxácđịnhtính chất,mứcđộtiêucựccủa nhân thân người phạm tội thông qua hành vi phạmtộiXPSH,từđóđểphân loại nhân thânngườiphạmtộiXPSH vàđềra các biện pháp phòng ngừa, giáodục cải tạo đượchiệuquảhơn.
Đểxácđịnhtính chất,mứcđộnguy hiểmcủahành vi phạmtộiXPSH căncứtrực tiếp vào quyếtđịnhhình phạt nhưtộiít nghiêm trọng, nghiêm trọng,rấtnghiêm trọng,đặcbiệt nghiêm trọng hoặc thông qua các hình thức gián tiếpđểxácđịnhhành vi phạmtộivà chuyển biến tâm lýcủangườiphạm tội:Hậuquả, thiệt hại,thủđoạn, côngcụ,phương tiện thực hiện hành vi phạm tội; tính chấtmứcđộlỗi;độngcơ mụcđích thực hiện hành vi;mứcđộhậuquảtáchạido hành vi gây ra;đặcđiểmnhân thân ngườithực hiện hành vi và hoàn cảnh chínhtrịxã hội, thời gianđịađiểmthực hiện
hànhvi…
Đốivớiđặcđiểmphạmtộimộtmình hayđồngphạm cũng để xác định tính chất, mứcđộnguy hiểmcủanhân thânngườiphạmtộiXPSH. Phạmtộimột mình là trường hợptộiphạmđượcthực hiệnbởimộtngườicó đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đạt
48
độtuổi theo quyđịnhcủaBộluật Hìnhsự.Đồngphạm là trườnghợpcó hai người trở lêncốýcùng thực hiệnmộttộiphạm.Đồngphạmtộiphạm XPSHđượcthực hiệntừhaingườitrở lên bao giờ tính chất,mứcđộcũng nguy hiểm hơn sovớiphạmtộimột mình; tăngkhảnăngđạtmụcđích và cóthểgây rahậuquảnghiêm trọng cho nạn nhân,từđócóthểxácđịnhnhân thânngườiphạmtộiXPSH có xuhướngtính chất, mức độ nguy hiểm tiêu cực hoặc có chiều hướng tích cực hơn.
2.2. Những hiệntượngxãhộitiêucựctácđộngđếnquá trình hình thành nhân thân người phạm tội xâm phạmsở hữu
D:\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT 1\NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU TỪ THỰC TIỄN CÁC TỈNH, THÀNH MIỀN ĐÔNG NAM BỘ
Nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu từ 2 thực tiễn các tỉnh thành Nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu từ 2 thực tiễn các tỉnh thành Nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu từ 2 thực tiễn các tỉnh thành Nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu từ 2 thực tiễn các tỉnh thành Nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu từ 2 thực tiễn các tỉnh thành
