Kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi từ thực tiễn quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng
1. Tính cấp thiết của đề tài
Người dưới 18 tuổi (người chưa thành niên) là người chưa phát triển đầy đủ cả về thể chất lẫn tinh thần. Do vậy, khi tham gia tố tụng hình sự đòi hỏi họ phải luôn được bảo vệ. Ở Việt Nam cũng như hầu hết các quốc gia trên thế giới, người dưới 18 tuổi khi tham gia tố tụng hình sự luôn được điều chỉnh bởi các quy định đặc biệt hơn người đã thành niên nhằm mục đích hỗ trợ họ thực hiện các quyền và nghĩa vụ một cách tốt nhất, không bị ảnh hưởng bởi sự hạn chế về năng lực nhận thức và điều khiển hành vi của họ. Đối với những bị can là người chưa thành niên ở các nước có nền tư pháp tiến bộ quy định của Bộ luật hình sự cũng như tố tụng hình sự đều hướng tới việc bảo vệ lợi ích tốt nhất cho họ và chủ yếu nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội.
So với Bộ luật hình sự năm 1999 và Bộ luật tố tụng năm 2003 thì Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã thay thuật ngữ “người chưa thành niên“ bằng “người dưới 18 tuổi“ nhằm bảo đảm hoàn thiện hơn về mặt kỹ thuật lập pháp, bên cạnh đó trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 các chế định điều chỉnh sự tham gia của người dưới 18 tuổi với các tư cách tố tụng khác nhau là như nhau không phân biệt là bị can, bị cáo hay người bị hại, người làm chứng… đây là sự tiến bộ, nhân đạo của Bộ luật trên cơ sở các quy định của luật pháp quốc tế. Tuy nhiên, với hàng loạt các chế định pháp luật nhằm bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội mới có sự thay đổi việc nhận thức cặn kẽ và áp dụng một cách chính xác trên thực tiễn đời sống pháp lý vẫn còn có những thách thức, bất cập, hạn chế đòi hỏi phải được nghiên cứu, giải thích và tổng kết một cách cụ thể, thấu đáo.
Cải cách tổ chức và nâng cao chất lượng hoạt động của Viện kiểm sát trong giai đoạn hiện nay là một yêu cầu đặt ra mà Đảng đã chỉ ra tại Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị “Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới” đó là: “Viện kiểm sát nhân dân các cấp thực hiện tốt chức năng công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp” [4] và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” xác định: “…tăng cường nhiệm vụ của công tố trong hoạt động điều tra…” [6]. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Đảng ta cũng xác định: “Viện kiểm sát được tổ chức phù hợp với hệ thống tổ chức toà án, bảo đảm tốt hơn các điều kiện để Viện kiểm sát nhân dân thực hiện hiệu quả chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp; tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra…” [15]. Những chủ trương trên đã được thể chế hóa trong Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi) và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 với hai chức năng của VKSND đó là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Như vậy, nâng cao chất lượng kiểm sát hoạt động tư pháp trong đó có việc nâng cao chất lượng hoạt động kiểm sát điều tra vụ án hình sự, đặc biệt là những vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi là thực hiện chủ chương, đường lối của Đảng và Nhà nước nhằm góp phần ổn định xã hội, phát triển kinh tế và bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa.
Thực tiễn những năm qua cho thấy, VKS không ngừng nâng cao chất lượng thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp trong vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi. Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được, hoạt động của VKS vẫn còn có những hạn chế như: Vẫn còn tình trạng bắt, tạm giam, tạm giữ người dưới 18 tuổi chưa đúng; việc tạm giam người dưới 18 tuổi còn được áp dụng tương đối phổ biến,… nhưng chưa được phát hiện một cách nhanh chóng, kịp thời để có những kháng nghị, kiến nghị thích hợp. Bên cạnh đó thực tiễn vẫn còn những bất cập như đội ngũ cán bộ tư pháp như Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán chưa được đào tạo chuyên sâu về tâm lý học, về khả năng giao tiếp, làm việc với người dưới 18 tuổi… Đây là những thách thức đòi hỏi phải có những nghiên cứu để hoàn thiện hơn thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi nói chung và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong điều tra vụ án có bị can dưới 18 tuổi nói riêng.
Từ các cơ sở lý luận và thực tiễn trên, học viên lựa chọn đề tài “Kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi từ thực tiễn quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng” làm luận văn thạc sĩ là cấp thiết.
2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu, làm rõ những vấn đề lý luận và quy định của pháp luật tố tụng hình sự về kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi và khảo sát thực trạng áp dụng các quy định này trong quá trình kiểm sát điều tra, luận văn đưa ra hệ thống giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả công tác kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
– Hệ thống, làm rõ những vấn đề lý luận về kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi.
– Phân tích, làm rõ quy định của pháp luật TTHS và các văn bản pháp luật liên quan về kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi.
– Làm rõ thực tiễn áp dụng pháp luật TTHS và các văn bản pháp luật liên quan trong công tác kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi, xác định những hạn chế và nguyên nhân của hạn chế trong công tác này trên địa bàn quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng.
– Đưa ra giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả công tác kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
– Luận văn nghiên cứu là những vấn đề lý luận cơ bản thuộc chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân trong điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi
– Luận văn nghiên cứu các hoạt động, phương thức kiểm sát điều tra nhằm phát hiện vi phạm, biện pháp xử lý khi phát hiện vi phạm đối với các vụ án có bị can dưới 18 tuổi của Viện kiểm sát
4.2. Phạm vi nghiên cứu
– Về không gian và vấn đề nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận, quy định của pháp luật TTHS, các văn bản pháp luật liên quan đến công tác kiểm sát điều tra của Viện kiểm sát và thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật trong việc kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi phạm tội trên địa bàn quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng.
– Về thời gian: Luận văn chỉ khảo sát số liệu thực tiễn trong phạm vi từ năm 2012 đến năm 2018.
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
5.1. Cơ sở lý luận
Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về xây dựng nhà nước pháp quyền, về chính sách nhân đạo đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, về vấn đề cải cách tư pháp, về công tác đấu tranh phòng chống tội phạm và các tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Tác giả sử dụng hệ thống phương pháp phổ biến hiện nay trong nghiên cứu khoa học như: phân tích, tổng hợp, thống kê, tham khảo ý kiến chuyên gia để làm cách thức tiếp cận đề tài. Các biện pháp này quan hệ biện chứng hỗ trợ nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ để làm sáng tỏ mục tiêu của đề tài.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
6.1. Ý nghĩa lý luận
Các kết quả của luận văn có ý nghĩa nhất định về mặt khoa học góp phần xây dựng một cách nhìn toàn diện về hoạt động của VKS trong kiểm sát điều tra các VAHS có bị can dưới 18 tuổi, thể hiện vai trò quan trọng của VKS trong công tác đấu tranh phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Ngoài việc nghiên cứu về mặt lý luận và thực tiễn, luận văn còn nêu ra một số giải pháp nâng cao hiệu quả cho công tác kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi nên các kết quả nghiên cứu của luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu, học tập cũng như làm tài liệu cho các cán bộ Kiểm sát trong hoạt động nghiệp vụ của mình.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Một số vấn đề lý luận về kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi
Chương 2: Quy định của pháp luật và thực tiễn thi hành kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi trên địa bàn quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng
Chương 3: Giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả kiểm sát điều tra các vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SÁT ĐIỀU TRA
VỤ ÁN HÌNH SỰ CÓ BỊ CAN DƯỚI 18 TUỔI
1.1. Khái niệm, đặc điểm của kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi
1.1.1. Một số khái niệm
* Vụ việc mang tính hình sự: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội do cá nhân hoặc pháp nhân thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý xâm các khách thể mà Bộ luật hình sự bảo vệ [29] nên khi một vụ việc xảy ra mà phát hiện trong đó có chứa đựng hậu quả hoặc hành vi được mô tả trong cấu thành tội phạm thì vụ việc đó trở thành vụ việc mang tính hình sự.
* Vụ án hình sự: Khái niệm vụ án hình sự được đề cập trong từ điển Luật học (năm 1999, nhà xuất bản Từ điển Bách khoa) như sau: Vụ án hình sự là vụ án có dấu hiệu là tội phạm đã được quy định trong Bộ luật hình sự đã được cơ quan điều tra ra lệnh khởi tố về hình sự để tiến hành điều tra, truy tố, xét xử theo các trình tự, thủ tục đã được quy định ở Bộ luật hình sự tố tụng [35].
Pháp luật hiện hành không quy định khái niệm thế nào là vụ án hình sự nhưng căn cứ vào những quy định của BLTTHS năm 2015 thì có thể hiểu vụ án hình sự là vụ việc mang tính hình sự được các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng quyết định khởi tố vụ án bằng văn bản để tiến hành điều tra.
* Hoạt động điều tra: Khi có vụ việc mang tính hình sự xảy ra các cơ quan tố tụng có thẩm quyền có trách nhiệm áp dụng các biện pháp do luật định để tìm kiếm, thu thập, bảo quản, đánh giá, sử dụng các chứng cứ nhằm xác định có hay không có hành vi phạm tội, cá nhân hay pháp nhân đã thực hiện hành vi phạm tội,… hoạt động tố tụng này nhằm đưa ra được kết luận chính xác nhằm đề nghị VKS truy tố các đối tượng ra trước Tòa án để xét xử gọi là hoạt động điều tra.
* Giai đoạn điều tra: Quá trình giải quyết vụ án hình sự hay còn gọi là quá trình tố tụng hình sự từ khi có tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố đến khi có bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực pháp luật phải trải qua nhiều giai đoạn tố tụng hình sự khác nhau. Mặc dù còn có nhiều quan điểm khác nhau về các giai đoạn của tố tụng hình sự, nhưng chúng tôi đồng tình với quan điểm cho rằng tố tụng hình sự có bốn giai đoạn là: Khởi tố, Điều tra, Truy tố và Xét xử. Trong đó giai đoạn điều tra có thể hiểu theo hai nghĩa:
– Giai đoạn điều tra theo nghĩa hẹp được hiểu là một giai đoạn của tố tụng hình sự, giai đoạn này có thời điểm bắt đầu từ ngay sau khi cơ quan tiến hành tố tụng hình sự có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự và kết thúc bằng việc cơ quan có thẩm quyền ban hành bản kết luận điều tra và chuyển hồ sơ đến Viện kiểm sát đề nghị VKS truy tố bị can ra trước Tòa án để xét xử hoặc kết thúc khi có quyết định đình chỉ vụ án hình sự của cơ quan có thẩm quyền.
– Giai đoạn điều tra theo nghĩa rộng được hiểu là một giai đoạn của tố tụng hình sự bao gồm giai đoạn khởi tố và giai đoạn điều tra theo nghĩa hẹp nêu trên. Trong đó giai đoạn khởi tố bắt đầu từ khi có tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố (có nguồn tin) và kết thúc khi có quyết định khởi tố vụ án của cơ quan có thẩm quyền hoặc có quyết định đình chỉ việc giải quyết nguồn tin.
Với những nhận thức trên đây thì giai đoạn điều tra mà luận văn sẽ nghiên cứu và đề cập dưới đây là giai đoạn điều tra theo nghĩa rộng được bắt đầu kể từ khi có tin báo, tố giác tội phạm và kiến nghị khởi tố và kết thúc khi cơ quan có thẩm quyền tố tụng kết thúc điều tra chuyển hồ sơ đến Viện kiểm sát để đề nghị truy tố hoặc kết thúc khi có quyết định đình chỉ vụ án của cơ quan có thẩm quyền.
* Bị can: Bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự [28]. Quyền và nghĩa vụ của bị can là pháp nhân được thực hiện thông qua người đại diện theo pháp luật. BLTTHS đưa ra khái niệm về bị can tại Điều 60.
* Cách xác định tuổi của bị can: Tuổi của bị can được tính theo cách tính tuổi của người bị buộc tội được quy định tại Điều 417 BLTTHS và Điều 6 Thông tư liên tịch số 06/2018/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH ngày 21 tháng 12 năm 2018 về phối hợp thực hiện một số quy định của BLTTHS về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi đó là: do cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện theo quy định của pháp luật. Việc xác định tuổi của bị can căn cứ vào một trong các giấy tờ, tài liệu về nhân thân như giấy chứng sinh, giấy khai sinh, chứng minh nhân dân, thẻ căn cước công dân, sổ hộ khẩu hoặc hộ chiếu.
– Trường hợp đã áp dụng các biện pháp hợp pháp mà vẫn không xác định được chính xác thì ngày, tháng, năm sinh của họ được xác định:
+ Trường hợp xác định được tháng nhưng không xác định được ngày thì lấy ngày cuối cùng của tháng đó làm ngày sinh.
+ Trường hợp xác định được quý nhưng không xác định được ngày, tháng thì lấy ngày cuối cùng của tháng cuối cùng trong quý đó làm ngày, tháng sinh.
+ Trường hợp xác định được nửa của năm nhưng không xác định được ngày, tháng thì lấy ngày cuối cùng của tháng cuối cùng trong nửa năm đó làm ngày, tháng sinh.
+ Trường hợp xác định được năm nhưng không xác định được ngày, tháng thì lấy ngày cuối cùng của tháng cuối cùng trong năm đó làm ngày, tháng sinh.
– Trường hợp không xác định được năm sinh thì phải tiến hành giám định để xác định tuổi. Trường hợp kết quả giám định tuổi chỉ xác định được khoảng độ tuổi của người bị buộc tội, người bị hại thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng lấy tuổi thấp nhất trong khoảng độ tuổi đã xác định được để xác định tuổi của họ.
* Bị can dưới 18 tuổi: Là người bị khởi tố về hình sự mà tuổi của họ được xác định hoặc tính theo quy định tại Điều 417 BLTTHS mà chưa đủ 18 tuổi.
* Khái niệm kiểm sát điều tra vụ án hình sự:
Kiểm sát hoạt động tư pháp được hiểu là hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp, được thực hiện ngay từ khi tiếp nhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình giải quyết vụ án hình sự; trong việc giải quyết vụ án hành chính, vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động; việc thi hành án, việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp; các hoạt động tư pháp khác theo quy định của pháp luật [27].
Điều 15 Luật tổ chức Viện KSND năm 2014 và Điều 166 BLTTHS năm 2015 tiếp tục cụ thể hóa nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân khi kiểm sát điều tra vụ án hình sự: Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố, điều tra và lập hồ sơ vụ án của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; Kiểm sát hoạt động tố tụng hình sự của người tham gia tố tụng; yêu cầu, kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xử lý nghiêm minh người tham gia tố tụng vi phạm pháp luật; Giải quyết tranh chấp về thẩm quyền điều tra; Yêu cầu Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra cung cấp tài liệu liên quan để kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố, điều tra khi cần thiết; Kiến nghị, yêu cầu Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra khắc phục vi phạm trong việc khởi tố, điều tra; Yêu cầu Thủ trưởng Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra thay đổi Điều tra viên, cán bộ điều tra, xử lý nghiêm minh Điều tra viên, cán bộ điều tra vi phạm pháp luật trong hoạt động tố tụng; Kiến nghị cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng biện pháp phòng ngừa tội phạm và vi phạm pháp luật; Thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn khác trong kiểm sát điều tra vụ án hình sự theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự.
Như vậy, có thể đưa ra khái niệm: Kiểm sát điều tra vụ án hình sự là hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của Cơ quan điều tra, Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, của người tiến hành tố tụng, kiểm sát việc chấp hành pháp luật của người tham gia tố tụng trong hoạt động điều tra vụ án hình sự.
* Khái niệm kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi
Kiểm sát điều tra các vụ án hình sự là hoạt động của VKSND kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật tố tụng hình sự phát sinh trong giai đoạn điều tra, nhằm đảm bảo cho quá trình điều tra vụ án được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật, bảo đảm việc điều tra phải khách quan, toàn diện, đầy đủ, chính xác; những vi phạm pháp luật trong quá trình điều tra phải được phát hiện, khắc phục kịp thời và xử lý nghiêm minh.
Trên cơ sở các khái niệm đã đề cập trên đây, có thể đưa ra khái niệm kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi như sau: “Kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi là chức năng của Viện kiểm sát nhân dân để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của Cơ quan điều tra, Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, của người tiến hành tố tụng kể từ thời điểm có nguồn tin về tội phạm đến khi có kết luận điều tra và hồ sơ được chuyển đến Viện kiểm sát để đề nghị truy tố đối với bị can là người từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi”.
* Mối quan hệ giữa kiểm sát điều tra vụ án hình sự và thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
Thực hành quyền công tố là hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự để thực hiện việc buộc tội của Nhà nước đối với người phạm tội, được thực hiện ngay từ khi giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự đây là chức năng của VKS có quan hệ mật thiết, gắn bó hữu cơ và tác động qua lại với chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp trong đó có kiểm sát điều tra các vụ án hình sự, thực hiện chức năng này làm tiền đề cho thực hiện chức năng kia và ngược lại. Mối quan hệ đó được thể hiện ở các phương diện sau:
– Để thực hiện tốt quyền công tố, có nghĩa là bảo đảm việc phê chuẩn hoặc không phê chuẩn việc áp dụng, thay đổi, huỷ bỏ các biện pháp ngăn chặn; phê chuẩn hoặc không phê chuẩn các quyết định tố tụng khác của CQĐT được chính xác, đúng pháp luật, đòi hỏi phải kiểm sát chặt chẽ tính có căn cứ và tính hợp pháp của các biện pháp cưỡng chế TTHS mà CQĐT quyết định áp dụng. Trên cơ sở kết quả của hoạt động kiểm sát thấy rằng, quyết định áp dụng các biện pháp cưỡng chế TTHS có căn cứ và hợp pháp thì VKS sẽ quyết định phê chuẩn để thi hành, ngược lại nếu xét thấy quyết định áp dụng biện pháp cưỡng chế về TTHS của CQĐT không có căn cứ và không hợp pháp, VKS sẽ quyết định không phê chuẩn hoặc quyết định huỷ bỏ quyết định tố tụng trái pháp luật của CQĐT, đồng thời yêu cầu CQĐT chấm dứt ngay các hoạt động tố tụng.
– Công tác kiểm sát điều tra vụ án hình sự chặt chẽ sẽ làm tiền đề cho hoạt động THQCT được thực hiện một cách chính xác. Đồng thời, trong giai đoạn điều tra khi hoạt động THQCT của VKS được thực hiện cũng sẽ làm tiền đề phát sinh hoạt động kiểm sát. Ví dụ, khi VKS phê chuẩn lệnh bắt bị can để tạm giam của CQĐT thì làm phát sinh hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc bắt bị can để tạm giam của CQĐT nhằm bảo đảm việc bắt bị can phải có lệnh và quyết định phê chuẩn của VKS, đồng thời bảo đảm thời hạn tạm giam đúng theo quy định của pháp luật.
Hai lĩnh vực này song song tồn tại từ khi khởi tố cho đến khi kết thúc việc điều tra, giữa chúng tuy độc lập về chức năng, nhưng có tác động qua lại lẫn nhau. Nếu làm tốt nhiệm vụ THQCT sẽ hỗ trợ đắc lực cho kiểm sát điều tra VAHS thực hiện vai trò của mình, như tạo điều kiện cho kiểm sát điều tra VAHS tiếp cận các biện pháp điều tra nhằm duy trì pháp luật, phát hiện, khắc phục vi phạm pháp luật về tố tụng; làm tốt nhiệm vụ kiểm sát điều tra VAHS sẽ giúp cho công tác THQCT phát huy khả năng quyết định quá trình tố tụng, như bảo đảm việc khởi tố, yêu cầu khởi tố, quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn, huỷ các quyết định trái pháp luật của CQĐT một cách có căn cứ, đúng pháp luật. Như vậy, hoạt động THQCT và KSĐT tuy hai nhưng là một, hai hoạt động này phải được tiến hành song song và hỗ trợ lẫn nhau nhằm không để bất kỳ người nào bị bắt giữ, khởi tố trái pháp luật, không để lọt tội và không làm oan người vô tội, đảm bảo cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội phải đúng pháp luật và có căn cứ, việc điều tra được tiến hành một cách khách quan, toàn diện, chính xác và đúng pháp luật; ngăn ngừa mọi hoạt động xâm phạm đến quyền nhân thân của công dân; những vi phạm pháp luật trong quá trình điều tra được phát hiện và khắc phục kịp thời.
1.1.2. Đặc điểm của kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi
Bản chất hoạt động kiểm sát điều tra VAHS là kiểm tra tính có căn cứ và tính hợp pháp các hoạt động tố tụng hình sự được thực hiện bởi CQĐT và các cơ quan khác được giao tiến hành một số hoạt động điều tra VAHS nhằm bảo đảm việc điều tra đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội nên nó có một số đặc điểm sau:
– Về phạm vi của kiểm sát điều tra VAHS nói chung và phạm vi của kiểm sát điều tra VAHS có bị can dưới 18 tuổi nói riêng được xác định bắt đầu từ khi có tội phạm xảy ra hoặc phát hiện được dấu hiệu của tội phạm cho tới khi vụ án được kết thúc điều tra bằng bản kết luận điều tra của cơ quan có thẩm quyền chuyển cho VKS đề nghị truy tố hoặc khi CQĐT ra quyết định đình chỉ điều tra vụ án hoặc khi vụ việc mang tính hình sự được đình chỉ việc giải quyết nguồn tin, vụ án hình sự được đình chỉ điều tra.
– Chủ thể tiến hành kiểm sát điều tra VAHS có bị can dưới 18 tuổi là Viện Kiểm sát nhân dân bao gồm Viện trưởng, Phó Viện trưởng, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên VKSND các cấp. Kiểm sát viên, Kiểm tra viên khi được phân công kiểm sát việc giải quyết nguồn tin, kiểm sát điều tra VAHS có bị can dưới 18 tuổi.
– Nội dung của kiểm sát điều tra VAHS có bị can dưới 18 tuổi của VKSND là giám sát trực tiếp và điều chỉnh mọi hoạt động tố tụng của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và các chủ thể khác có liên quan trong quá trình điều tra các VAHS trên cơ sở các quyền yêu cầu các cơ quan có thẩm quyều cung cấp hồ sơ, trực tiếp xác minh tin báo, xác minh vi phạm… Cụ thể trong quá trình kiểm sát điều tra VAHS có bị can dưới 18 tuổi cần phải thực hiện đúng nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm theo quy định tại các Điều 41, 42, 43, quy định khác của BLTTHS về điều tra, Quy chế tạm thời Công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát việc khởi tố, điều tra và truy tố ban hành kèm theo Quyết định số 03/QĐ-VKSTC ngày 29 tháng 12 năm 2017 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các quy định pháp luật khác có liên quan.
– Hậu quả pháp lý của hoạt động kiểm sát điều tra VAHS có bị can dưới 18 tuổi đó là khi Viện kiểm sát phát hiện vi phạm thì tùy theo tính chất, mức độ của vi phạm mà Viện kiểm sát ban hành kiến nghị hoặc kháng nghị.
– Đối tượng của kiểm sát điều tra VAHS có bị can dưới 18 tuổi là các hành vi, quyết định của các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng và các chủ thể khác có liên quan trong quá trình điều tra VAHS có bị can từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi. Trong đó, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng là cơ quan điều tra và Cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như: Hải quan, Kiểm Lâm, Bộ đội biên phòng, Cảnh sát biển, Kiểm ngư, các cơ quan không phải cơ quan điều tra trong lực lượng Công an nhân dân và Quân đội nhân dân khi thực hiện nhiệm vụ mà phát hiện tội phạm
1.2. Ý nghĩa của việc quy định về kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi
1.2.1. Ý nghĩa chính trị
Quá trình thực hiện chức năng kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi của VKSND không chỉ góp phần đảm bảo nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa, đảm bảo cho quá trình tố tụng hình sự được thực hiện một cách đúng luật, đúng trình tự theo quy định, mà còn góp phần đảm bảo quyền con người, đặc biệt quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong tố tụng hình sự.
1.2.2. Ý nghĩa pháp lý
Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự là một nguyên tắc cơ bản của Bộ luật tố tụng hình sự (Điều 20 BLTTHS). Quá trình Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi quyết định việc buộc tội, phát hiện vi phạm pháp luật nhằm bảo đảm mọi hành vi phạm tội, người phạm tội, vi phạm pháp luật đều phải được phát hiện và xử lý kịp thời, nghiêm minh, đồng thời có tác động tích cực đến chất lượng hoạt động điều tra, truy tố của các cơ quan tiến hành tố tụng, bảo đảm cho việc xác định sự thật khách quan của vụ án, không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội.
1.2.3. Ý nghĩa xã hội
Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong điều tra vụ án hình sự có bị can là người dưới 18 tuổi có một ý nghĩa xã hội hết sức sâu sắc và được thể hiện trên các phương diện khác nhau:
Thứ nhất, việc thực hiện chức năng này của VKSND thể hiện tính nhân đạo xã hội chủ nghĩa, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho bị can dưới 18 tuổi, kịp thời áp dụng các biện pháp ngăn chặn phù hợp đối với họ, căn cứ vào tuổi, mức độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của người dưới 18 tuổi; điều kiện sinh sống và giáo dục; có hay không có người đủ 18 tuổi trở lên xúi giục; nguyên nhân, điều kiện, hoàn cảnh phạm tội cũng như thái độ khai báo thành khẩn, ăn năn, hối cải để xử lý khoan hồng.
Thứ hai, việc thực hiện chức năng kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi của VKSND thể hiện tính dân chủ, đảm bảo quyền trình bày ý kiến của người dưới 18 tuổi, giúp họ chủ động trong quá trình điều tra, nhìn nhận sai lầm của bản thân để tích cực sửa đổi.
Tiểu kết Chương 1
Từ việc nghiên cứu về một số vấn đề lý luận về kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi, Luận văn đã tiếp cận các quy định của pháp luật để làm rõ những khái niệm về vụ việc mang tính hình sự, vụ án hình sự, hoạt động điều tra, giai đoạn điều tra, bị can, bị can dưới 18 tuổi, kiểm sát điều tra vụ án hình sự. Trên cơ sở các khái niệm trên, tác giả đã đưa ra khái niệm về kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi như sau: Kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi là chức năng của Viện kiểm sát nhân dân để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của Cơ quan điều tra, Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, của người tiến hành tố tụng kể từ thời điểm có nguồn tin về tội phạm đến khi có kết luận điều tra và hồ sơ được chuyển đến Viện kiểm sát để đề nghị truy tố đối với bị can là người từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi. Những khái niệm này sẽ làm nền tảng, tiền đề để phục vụ cho việc nghiên cứu thực trạng pháp luật về kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi trong Chương 2.
Bản chất hoạt động kiểm sát điều tra vụ án hình sự là kiểm tra tính có căn cứ và tính hợp pháp các hoạt động tố tụng hình sự được thực hiện bởi Cơ quan điều tra và các cơ quan khác được giao tiến hành một số hoạt động điều tra vụ án hình sự nhằm bảo đảm việc điều tra đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội nên kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi ngoài những đặc điểm chung của kiểm sát điều tra vụ án hình sự, còn có những đặc điểm riêng về phạm vi, nội dung, đối tượng kiểm sát, chủ thể tiến hành và hậu quả pháp lý được thể hiện trong Bộ luật tố tụng hình sự và các văn bản pháp luật khác liên quan đến hoạt động, chức năng của Viện kiểm sát nhân dân.
Thông qua việc nghiên cứu các quy định của pháp luật về kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi và mối quan hệ giữa hoạt động thực hành quyền công tố với hoạt động kiểm sát hoạt động tư pháp trong giai đoạn điều tra của Viện kiểm sát nhân dân, Chương 1 của Luận văn cũng khẳng định những ý nghĩa quan trọng về mặt chính trị, ý nghĩa pháp lý và ý nghĩa xã hội của việc kiểm sát điều tra vụ án hình sự có bị can dưới 18 tuổi.
E:\DỮ LIỆU COP CỦA CHỊ YẾN\LUAN VAN VIEN HAN LAM\VIEN HAN LAM DOT 9\HINH SU\NGUYEN THI THANH THUY
