Thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra tội giết người từ thực tiễn tỉnh Quảng Ngãi
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong những năm qua, thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Đảng bộ và nhân dân tỉnh Quảng Ngãi đã đạt được nhiều thành tựu to lớn trên nhiều mặt về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, du lịch…góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, nhiều vấn đề tiêu cực trong xã hội cũng nảy sinh, tình hình tội phạm diễn biến phức tạp. Đáng chú ý là tình hình tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người nói chung và tội giết người nói riêng xảy ra trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi tăng về số vụ và người phạm tội ngày càng gia tăng, hậu quả thiệt hại gây ra ngày càng lớn về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản và gây ra dư luận xấu trong xã hội. Việc điều tra, thu thập tài liệu, chứng cứ của các cơ quan tiến hành tố tụng, trong đó có vai trò của VKSND trong giai đoạn điều tra đối với các vụ án này còn nhiều hạn chế. Vì vậy, việc nâng cao chất lượng hiệu quả hoạt động Thực hành quyền công tố đối với loại tội phạm giết người trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi là rất cần thiết.
Hiện nay Đảng và Nhà nước ta đã và đang tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa cải cách tư pháp, nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan tư pháp. Bộ chính trị đã ban hành nhiều chỉ thị, Nghị quyết trong đó có Nghị quyết số 08-NQ/TW, về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, theo đó: “VKS các cấp thực hiện tốt chức năng THQCT và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp. Hoạt động công tố phải được thực hiện ngay từ khi khởi tố vụ án và trong suốt quá trình tố tụng nhằm đảm bảo không bỏ lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội. Nâng cao chất lượng công tố của KSV tại phiên tòa, bảo đảm tranh tụng với luật sư, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác” [4]. Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, đã xác định rõ: “Trước mắt, Viện kiểm sát nhân dân giữ nguyên chức năng như hiện nay là THQCT (…), tăng cường trách nhiệm của công tố trong hoạt động điểu tra” [6]. Các đường lối của Đảng đã được thể chế hóa trong Hiến pháp 2013 và Luật tổ chức VKS nhân dân năm 2002, Luật tổ chức VKSND (sửa đổi, bổ sung năm 2014), về đổi mới tổ chức và hoạt động của VKS phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của VKSND trong tình hình mới.
Theo quy định Hiến pháp năm 2013 [14] và Điều 4 Luật tổ chức VKSND năm 2014 [15] thì VKSND thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình bằng hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, trong đó cần chú trọng “Tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm”.Trong những năm qua công tác công tác thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra các vụ án giết người nói chung và tội giết người nói riêng của VKSND tỉnh Quảng Ngãi đã có sự tiến bộ, góp phần đảm bảo cho hoạt động giải quyết tố giác, tin báo về tội khởi tố vụ án, khởi tố bị can, điều tra, truy tố, xét xử được tuân thủ theo quy định của pháp luật, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm. Bên cạnh những kết quả đạt được, chúng tôi nhận thấy từng lúc, từng nơi các cơ quan tố tụng có nhận thức pháp luật khác nhau, chưa có sự thống nhất trong cách hiểu và áp dụng pháp luật khi giải quyết vụ án, vì giữa lý luận, pháp luật thực định và thực tiễn có sự khác nhau, đặc biệt là các quy định liên quan đến chức năng THQCT của VKS; còn nhiều vụ án phải trả hồ sơ điều tra bổ sung, Tòa án xét xử khác tội danh, khung hình phạt VKS truy tố; Vụ án bị Tòa án cấp trên tuyên hủy án điều tra lại còn xảy ra… đã ảnh hưởng nhiều đến công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm trên địa bàn tỉnh thời gian qua. Vì vậy, việc nghiên cứu, làm rõ thực trạng, qua đó đề ra một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác THQCT đối với tội giết người trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi trong thời gian tới là một yêu cầu có tính cấp bách, có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn.
Với những lý do trên, tác giả chọn đề tài nghiên cứu: “Thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra tội giết người từ thực tiễn tỉnh Quảng Ngãi” làm luận văn Thạc sĩ Luật học.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu những vấn đề lý luận và pháp luật về tội phạm giết người và pháp luật về THQCT trong giai đoạn điều tra tội giết người theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam; đánh giá đúng thực trạng công tác THQCT trong giai đoạn điều tra tội giết người từ thực tiễn tỉnh Quảng Ngãi, từ đó đưa ra giải pháp nhằm nâng cao chất lượng THQCT trong giai đoạn điều tra tội giết người trong thời gian tới phù hợp với thực tiễn tỉnh Quảng Ngãi.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được những mục đích đã nêu trên, luận văn phải nghiên cứu những vấn đề như sau:
– Nghiên cứu nhằm làm rõ một số vấn đề về lý luận, pháp luật về tội phạm giết người và pháp luật về THQCT trong giai đoạn điều tra tội giết người;
– Nghiên cứu thực trạng của công tác THQCT trong giai đoạn điều tra tội giết người trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi từ năm 2013 đến 2017;
– Nghiên cứu và làm rõ nguyên nhân của những hạn chế, vướng mắc trong hoạt động THQCT trong giai đoạn điều tra tội giết người người trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi; từ đó đề xuất những giải pháp và kiến nghị nhằm đảm bảo thực hiện đúng quy định THQCT trong gia đoạn điều tra đối với tội giết người trong thời gian tới.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
Nghiên cứu những vấn đề lý luận, pháp luật về tội phạm giết người và pháp luật về THQCT, thực trạng áp dụng những quy định về THQCT trong giai đoạn điều tra theo BLTTHS năm 2003 vào thực tiễn giải quyết đối với tội giết người trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi.
Khi phân tích có đối chiếu, so sánh quy định của BLTTHS năm 2003 với BLTTHS năm 2015 và chỉ ra những điểm mới, sửa đổi bổ sung đã được khắc phục những quy định pháp luật cũ không phù hợp.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Trong khuôn khổ cho phép, luận án chỉ nghiên cứu về lý luận, pháp luật về tội phạm giết người và pháp luật THQCT và thực tiễn công tác THQCT ở giai đoạn điều tra đối với tội giết người theo quy định BLTTHS năm 2003 trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi trong 05 năm (từ năm 2013 đến năm 2017).
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1. Phương pháp luận
Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng về nhà nước và pháp luật nói chung và tổ chức, hoạt động của VKS nhân dân nói riêng.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện các nội dung nghiên cứu, tác giả sử dụng các phương pháp cụ thể như: phân tích, tổng hợp, so sánh, thống kê để làm sáng tỏ các vấn đề cần nghiên cứu.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
6.1. Ý nghĩa lý luận
Kết quả nghiên cứu của đề tài hy vọng góp phần làm sáng tỏ thêm những vấn đề lý luận cơ bản về THQCT trong giai đoạn điều tra;
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Trên cơ sở khảo sát thực tế, đánh giá, phân tích thực trạng công tác THQCT trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người ở tỉnh Quảng Ngãi, luận văn tìm ra các giải pháp nâng cao chất lượng THQCT đối với các VAHS nói chung và đối với các vụ án giết người nói riêng. Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc học tập và nghiên cứu liên quan đến hoạt động THQCT trong giai đoạn điều tra cũng như đối với các nhà hoạch định chính sách pháp luật và đặc biệt là cán bộ VKSND tỉnh Quảng Ngãi trong công tác thực tiễn.
7. Cơ cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn gồm 03 chương:
Chương 1: Những vấn đề lý luận và pháp luật về tội giết người và về thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người.
Chương 2: Thực trạng thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người tỉnh Quảng Ngãi.
Chương 3: Giải pháp tăng cường công tác thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người.
CHƯƠNG 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ TỘI GIẾT NGƯỜI VÀ VỀ THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA ĐỐI VỚI TỘI GIẾT NGƯỜI
1.1.1. Dấu hiệu pháp lý đặc trưng của tội phạm giết người
Có thể khái niệm tội phạm giết người là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định tại Điều 93 BLHS năm 1999 (Điều 123 BLHS năm 2015) do người có đủ năng lực TNHS và đủ tuổi chịu TNHS thực hiện một cách cố ý xâm phạm quyền được tôn trọng và bảo vệ tính mạng của người khác được Hiến pháp và pháp luật hình sự ghi nhận, bảo vệ.
Trên cơ sở các quy định của pháp luật, có thể khái quát tội giết người có bốn đặc trưng cơ bản sau đây: Về măt khách quan của tội phạm được biểu hiện bao gồm cả hành động hoặc không hành động; hành vi tước đoạt sinh mạng của người khác phải là hành vi trái pháp luật; hành vi trái pháp luật và hậu quả chết người phải có mối quan hệ nhân quả với nhau; hành vi tước đoạt sinh mạng của người khác phải là hành vi được thực hiện do lỗi cố ý (bao gồm cả cố ý trực tiếp và cố ý gián tiếp).
1.1.2. Đặc điểm hình sự của tội phạm giết người
– Đối tượng gây án: Đối tượng tác động của hành vi giết người chỉ có thể là con người đang sống. Vì khách thể của tội giết người là xâm phạm tới quyền được sống của con người nên đối tượng tác động chỉ có thể là những người đang sống.
Tiêu chí để xác định một người phải thấy trước và có thể thấy trước được hậu quả nguy hiểm cho xã hội, cần phải căn cứ vào từng hoàn cảnh cụ thể lúc xảy ra sự việc, một người bình thường cũng có thể thấy trước. Ngoài ra, còn phải căn cứ vào độ tuổi, trình độ nhận thức, trình độ văn hóa, tay nghề…
1.2.1. Lý luận về thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người
* Khái niệm thực hành quyền công tố: Thực hành quyền công tố trong gia đoạn điều tra đối với tội giết người là việc VKS sử dụng tổng hợp các quyền năng pháp lý thuộc nội dung của QCT để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định tại Điều 93 của BLHS 1999 (Điều 123 BLHS năm 2015), xâm phạm đến quyền được tôn trọng và bảo vệ tính mạng của người khác; được thực hiện từ khi KTVA và kết thúc khi VKS quyết định truy tố bị can ra trước Tòa án để xét xử hoặc khi vụ án được đình chỉ điều tra theo đúng quy định của pháp luật; nhằm đảm bảo không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội.
* Nội dung thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra tội giết người
Thứ nhất: Quyết định phát động quyền công tố để mở cuộc điều tra hình sự đối với sự kiện phạm tội giết người (khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự);
Thứ hai: Quyết định việc khởi tố bị can để điều tra đối với người thực hiện hành vi phạm tội giết người (phê chuẩn hoặc không phê chuẩn quyết định khởi tố bị can, trực tiếp ra quyết định khởi tố bị can);
Thứ ba: Quyết định việc có hạn chế hay không quyền tự do, dân chủ của cá nhân người phạm tội giết người (xét phê chuẩn việc bắt, gia hạn tạm giữ, tạm giam);
Thứ tư: Quyết định việc thay đổi hoặc chấm dứt hoạt động tố tụng (đình chỉ điều tra hoặc đình chỉ vụ án giết người làm chấm dứt giai đoạn điều tra; quyết định truy tố bị can ra tòa làm phát sinh giai đoạn tố tụng mới, giai đoạn xét xử vụ án hình sự).
* Đặc điểm của thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người
Thứ nhất, THQCT trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người chỉ do VKS tiến hành.
Thứ hai, hoạt động THQCT trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người chỉ tồn tại trong lĩnh vực TTHS
Thứ ba, QCT chỉ là một dạng quyền năng và được cụ thể hóa trong các quy phạm pháp luật.
Thứ tư, THQCT trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người không chỉ thực hiện việc buộc tội của Nhà nước đối với người phạm tội mà còn không làm oan người vô tội.
Thứ năm, trong số các vụ án hình sự mà VKS THQCT thì tội giết người là một trong các tội có tính chất đặt biệt nghiêm trọng với mức án cao nhất là tử hình
* Đối tượng của thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người
Đối tượng của THQCT nói chung là tội phạm và người phạm tội.
Đối tượng của THQCT trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người là yếu tố mà THQCT tác động tới nhằm thực hiện mục đích truy cứu TNHS và buộc tội những người có hành vi xâm hại tính mạng con người nhằm làm triệt tiêu quyền được sống của người khác.
Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự về tội giết người, trách nhiệm chứng minh tội phạm và người phạm tội thuộc trách nhiệm của Cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến thành tố tụng.
* Phạm vi thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người
Xác định đúng đắn phạm vi THQCT có ý nghĩa quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động này, nhằm chống bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội.
Hiện nay đề cập đến phạm vi THQCT có nhiều ý kiến khác nhau.
Về nguyên tắc chung, khi có tội phạm giết người xảy ra và cơ quan chức năng tiếp nhận thông tin về tội phạm thì xuất hiện QCT.
*Mối quan hệ giữa thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp trong trong giai đoạn điều tra vụ án giết người
Trong thực tiễn, hoạt động THQCT dựa trên kết quả của hoạt động kiểm sát tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự. Các quyết định như khởi tố vụ án, khởi tố bị can; hủy quyết định khởi tố vụ án; quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn; hủy bỏ các quyết định trái pháp luật của CQĐT được củng cố thêm về sự chính xác và bảo đảm tính khách quan khi dựa trên kết quả của hoạt động kiểm sát tuân theo pháp luật, tức là quá trình kiểm tra tính có căn cứ và hợp pháp trong các tình tiết của vụ án để từ đó thực hiện các quyền năng thuộc phạm vi QCT.
1.2.2. Quy định của pháp luật về thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người
Theo quy định của Luật Tổ chức VKSND năm 2002, BLTTHS năm 2003 và quy chế công tác THQCT và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong điều tra các vụ án hình sự năm 2009 của Viện trưởng VKSND tối cao thì nội THQCT ở giai đoạn điều tra tội giết người của VKSND bao gồm:
* Thực hành quyền công tố trong việc giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm và kiến nghị khởi tố tội giết người
* Thực hành quyền công tố trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự
* Thực hành quyền công tố trong giai đoạn truy tố
THỰC TRẠNG THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ
TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA TỘI GIẾT NGƯỜI
2.2.1. Thực hành quyền công tố trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án về tội giết người trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi
* Hoạt động THQCT đối với quyết định khởi tố, quyết định không khởi tố vụ án hình sự về giết người
– Nhận thức việc khởi tố hay không khởi tố vụ án hình sự có vai trò quan trọng vì tạo căn cứ pháp lý cho các giai đoạn tố tụng tiếp theo cũng như hạn chế oan sai, chống bỏ lọt tội phạm, vì vậy VKS Quảng Ngãi luôn triển khai kiểm sát chặt chẽ hoạt động tố tụng của các cơ quan chức năng về tính có căn cứ và hợp pháp của quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự.
– Bên cạnh đó, bộc lộ một số hạn chế, khó khăn, vướng mắc
* THQCT đối với hoạt động khởi tố bị can tội giết người
– Quyết định việc khởi tố bị can hoặc không khởi tố bị can đối với một người về tội giết người có ý nghĩa hết sức quan trọng, vì ảnh hưởng lớn đến sinh mệnh chính trị, danh dự, uy tín và các quyền nhân thân của người bị khởi tố.
– Bên cạnh những thuận lợi, THQCT đối với hoạt động khởi tố bị can tội giết người có những khó khăn
- Hoạt động phê chuẩn, không phê chuẩn lệnh tạm giam, bắt tạm giam; yêu cầu bắt tạm giam bị can về tội giết người
– Áp dụng hoặc không áp dụng biện pháp tạm giam là vấn đề quan trọng trong tố tụng hình sự, bởi vì làm thế nào để bảo đảm bị can, bị cáo không bỏ trốn hoặc cản trở hoạt động điều tra, truy tố, xét xử nhưng cũng không lạm dụng biện pháp tạm giam, dùng tạm giam để thay cho hoạt động điều tra.
– Liên quan đến hoạt động THQCT đối với biện pháp tạm giam bị can về tội giết người, trên thực tế VKSND Quảng Ngãi gặp khó khăn, vướng mắc
* VKS trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra trong trường hợp để kiểm tra, bổ sung tài liệu, chứng cứ khi xét phê chuẩn các quyết định tố tụng nhằm bảo việc buộc tội đối với người có hành vi giết người
Trên thực tế đa số các vụ án giết người đều thuộc trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, chỉ khi KSV trực tiếp làm việc (hoặc tham dự để ĐTV làm việc) thì mới nắm được tâm lý, đánh giá mức độ trung thực người khai, đương nhiên để còn đảm bảo không xảy ra trường hợp Cơ quan điều tra bức cung, nhục hình, dẫn cung… Nhận thức được tầm quan trọng nêu trên, trong quá trình điều tra, khi xét phê chuẩn các quyết định của Cơ quan điều tra về tội giết người, KSV đều trực tiếp hoặc phối hợp Cơ quan điều tra tiến hành ghi lời khai người buộc tội; cần thiết ghi lời khai của nhân chứng, bị hại…
* Bên cạnh các hoạt động THQCT nêu trên, trong giai đoạn điều tra, VKS còn thực hiện rất nhiều hoạt động khác thuộc phạm vi chức năng THQCT như: đề ra yêu cầu điều tra, yêu cầu CQĐT truy nã bị can, hủy bỏ quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ điều tra vụ án, bị can… Những hoạt động này góp phần đảm bảo cho việc điều tra vụ án được tiến hành khách quan, đúng luật định, bảo đảm các quyền cơ bản của công dân, bảo đảm tính hợp pháp của các tài liệu điều tra thu thập được, hạn chế việc bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.
Trong giai đoạn từ năm 2013-2017, trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi các bị can bị khởi tố về tội giết người không có trường hợp phải truy nã, vì vậy không phát sinh quyền năng pháp lý yêu cầu truy nã của VKS; Cơ quan điều tra tạm đình chỉ 02 vụ án hình sự do quá trình điều tra đã hết thời hạn điều tra nhưng không chứng minh được người thực hiện hành vi phạm tội.
– Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình THQCT trong lĩnh vực này của VKS còn những hạn chế, vướng mắc như sau:
+ Một số bản yêu cầu điều tra của KSV còn mang tính chung chung, hình thức.
+ Do vụ án giết người thuộc tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng
2.2.3. Thực hành quyền công tố trong giai đoạn truy tố đối với tội giết người trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi
Trong giai đoạn truy tố, VKS thực hiện hoạt động THQCT với nhiều quyền hạn tương tự như trong giai đoạn điều tra như: Trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra nhằm kiểm tra, bổ sung tài liệu, chứng cứ để quyết định việc truy tố hoặc khi Tòa án yêu cầu điều tra bổ sung mà xét thấy không cần phải trả hồ sơ cho CQĐT; Quyết định khởi tố, thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can trong trường hợp phát hiện vụ án còn có hành vi phạm tội, người phạm tội khác chưa được khởi tố, điều tra; Quyết định việc tách, nhập vụ án, chuyển vụ án để truy tố theo thẩm quyền,… Ngoài ra, VKS thực hiện một số hoạt động THQCT mang tính đặc thù trong giai đoạn này như:
- Hoạt động hỏi cung bị can, lấy lời khai người bị hại, nhân chứng, đối chất…giai đoạn truy tố
* Trả hồ sơ vụ án giết người để điều tra bổ sung
- Ban hành bản cáo trạng truy tố bị can về tội giết người
- Ra quyết đình chỉ vụ án, bị can giai đoạn truy tố về tội giết người
2.3.1. Những ưu điểm đạt được và nguyên nhân
– Chủ trương của Đảng và Nhà nước ta về cải cách tư pháp thể hiện qua các Nghị quyết số 08 – NQ/TW ngày 02/01/2002; Nghị quyết số 49 – NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị kịp thời và phù hợp với tình hình hiện nay; sự lãnh đạo, chỉ đạo của Viện trưởng VKSND tối cao trong việc triển khai thực hiện chủ trương “gắn công tố với hoạt động điều tra” theo tinh thần của cải cách tư pháp là động lực mạnh mẽ thúc đẩy các cán bộ, KSV quyết tâm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác THQCT đối với vụ án giết người nhằm đáp ứng yêu cầu đấu tranh, phòng chống tội phạm trong giai đoạn hiện nay.
– Hệ thống văn bản pháp luật cũng như văn bản hướng dẫn thi hành, các quy chế nghiệp vụ của Ngành kiểm sát từng bước hoàn thiện là hành lang pháp lý cho VKS thực hiện những quyền năng pháp lý được Hiến pháp và pháp luật giao phó, góp phần vào công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm nói chung tội phạm giết người nói riêng.
– Những hoạt động nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn công tác THQCT và kiểm sát hoạt động điều tra của VKSND tối cao nhất là trong thời điểm sửa đổi, bổ sung Luật tổ chức VKSND năm 2014 đã góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận và rút ra những bài học kinh nghiệm về công tác THQCT giúp các cán bộ, KSV có tài liệu để tham khảo, vận dụng quá trình thực hiện nhiệm vụ, tránh oan, sai, bỏ lọt tội phạm.
– Cán bộ, Kiểm sát viên làm công tác THQCT có trình độ, chuyên môn nghiệp vụ, có ý thức nghề nghiệp, tinh thần trách nhiệm, được đào tạo cơ bản, am hiểu pháp luật; nhận thức, đánh giá đúng vai trò, ý nghĩa, tầm quan trọng của nhiệm vụ được phân công, nắm vững chức năng, trách nhiệm của mình theo quy định của pháp luật. Đây là nguyên nhân quan trọng đảm bảo việc THQCT đối với tội giết người thời gian qua.
2.3.2. Những hạn chế, thiếu sót và nguyên nhân
Hoạt động kiểm sát việc lập hồ sơ, thu thập chứng cứ trong một số vụ án giết người của Kiểm sát viên chưa chặt chẽ.
Trong quá trình giải quyết các vụ án giết người, một số Kiểm sát viên do trình độ nhận thức chưa sâu, chưa đúng
Quá trình khởi tố, điều tra một số KSV chưa thực hiện đầy đủ chủ trương gắn công tố với hoạt động điều tra, vì vậy số vụ án phải trả hồ sơ điều tra bổ sung có tỷ lệ tương đối cao.
* Những hạn chế trên xuất phát từ những nguyên nhân sau:
– Nguyên nhân từ lập pháp và công tác hướng dẫn pháp luật chưa hoàn thiện, kịp thời. Điển hình như việc định tội danh sai, truy tố chưa đúng khoản của điều luật…
– Một số KSV chưa nhận thức đầy đủ vai trò, chức năng, nhiệm vụ của VKSND trong THQCT, chưa phân định phạm vi, sự khác biệt và mối quan hệ phối hợp giữa chức năng THQCT và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong quá trình giải quyết vụ án giết người để vận dụng phù hợp. Công tác điều hành, chỉ đạo nghiệp vụ của của Lãnh đạo đôi lúc chưa kịp thời, sâu sát nhất là trong các trường hợp có nhiều quan điểm khác nhau về đánh giá, nhận định chứng cứ giữa các KSV với ĐTV và Thẩm phán ảnh hưởng không ít đến quá trình THQCT vụ án giết người.
CHƯƠNG 3
GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG CÔNG TÁC THỰC HÀNH
QUYỀN CÔNG TỐ TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA ĐỐI VỚI
Từ quá trình tìm hiểu lý luận, quy định pháp luật cũng như thực trạng công tác THQCT của VKS đối với tội giết người ở Quảng Ngãi cho thấy, công tác THQCT của VKSND trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi trong thời gian tới cần đáp ứng được những yêu cầu sau:
Thứ nhất, nâng cao, chất lượng, hiệu quả hoạt động THQCT trong tố tụng hình sự phải đáp ứng được yêu cầu cải cách tư pháp.
Thứ hai, nâng cao hiệu quả hoạt động THQCT phải đáp ứng được đòi hỏi của yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi.
Thứ ba, nâng cao hiệu quả hoạt động THQCT trong gia đoạn điều tra đối với tội giết người phải gắn với bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự.
Thứ tư, nâng cao hiệu quả hoạt động THQCT trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người phải gắn với nâng cao năng lực, trách nhiệm KSV, đồng thời đảm bảo về điều kiện, cơ sở vật chất cho KSV hoàn thành nhiệm vụ được giao.
Thứ năm, nâng cao chất lượng hoạt động THQCT trong giai đoạn điều tra đối với vụ án giết người phải trên cơ sở đánh giá thực tiễn quá trình giải quyết vụ án từ đó đưa ra giải pháp cụ thể mới đảm bảo tính khả thi.
3.2.1. Giải pháp tăng cường công tác hướng dẫn áp dụng quy định về tội giết người và Bộ Luật tố tụng hình sự năm 2015 có liên quan đếnthực hành quyền công tố
3.2.1.1. Công tác hướng dẫn áp dụng BLHS về tội giết người
– Hướng dẫn định tội danh giết người theo hướng kết hợp đánh giá giữa ý thức chủ quan, hành vi khách quan và hậu quả pháp lý
– Hướng dẫn áp dụng tình tiết “phạm tội có tính chất côn đồ”.
3.2.1.2. Tăng cường công tác hướng dẫn áp dụng BLTTHS năm 2015 có liên quan đến THQCT
– Tiếp tục quán triệt những điểm mới, bổ sung của BLTTHS năm 2015 so với BLTTHS năm 2003 liên quan quy định về nội dung THQCT đã được tác giả luận văn nêu ở chương 1.
– Cần nhận thức rằng: Tại Điều 12 Luật tổ chức VKSND năm 2014 quy định VKS THQCT từ khi Cơ quan có thẩm quyền giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố là chưa đầy đủ. Vì vậy tại Điều 159 BLTTHS năm 2015 quy định rõ hơn phạm vi THQCT của VKS từ khi Cơ quan có thẩm quyền điều tra giải quyết nguồn tin về tội phạm cho chính xác hơn.
– Mặc dù BLTTHS năm 2015 chưa đưa vào tổ chức thực hiện, nhưng qua nghiên cứu nhận thấy một số quy định sau cần được liên ngành tố tụng trung ương hướng dẫn, nếu không gây khó khăn quá trình áp dụng
3.2.2. Nhóm giải pháp về công tác tổ chức cán bộ và phân công phân cấp khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người
Về KSV THQCT đối với tội giết người: Theo Luật tổ chức VKSND năm 2014 gồm 04 ngạch (KSV VKSND tối cao, KSV cao cấp, KSV trung cấp, KSV sơ cấp). Mặc dù Luật tổ chức VKSND năm 2014 có nhiều điểm mới và thay đổi căn bản về cơ cấu tổ chức và bộ máy VKSND các cấp theo hướng hợp lý hơn, khoa học hơn. Tuy nhiên trong thực tiễn thi hành Luật tổ chức VKS nhận thấy việc phân công, phân cấp đối với các ngạch KSV khi THQCT đối với tội giết người tại tỉnh Quảng Ngãi vẫn còn nhiều bất cập. Để thực hiện tốt THQCT trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người, tác giả luận văn đề xuất các giải pháp sau:
Một là, do Luật tổ chức VKSND năm 2014 không quy định Ngạch KSV nào được THQCT đối với tội giết người, đồng thời Quy chế THQCT và kiểm sát điều tra cũng không quy định, trong khi đó do tính chất rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng của loại tội phạm này. Và theo quy định của BLTTHS thẩm quyền điều tra loại tội phạm này chỉ do Cơ quan điều tra từ cấp tỉnh trở lên (và Cơ quan điều tra Bộ Công an) điều tra. Vì vậy cần phải sửa đổi, bổ sung Quy chế THQCT và kiểm sát điều tra vụ án hình sự, theo hướng xác định rõ thẩm quyền THQCT và Kiểm sát điều tra đối với tội giết người phải do KSV Trung cấp và KSV Cao cấp thực hiện, theo đó KSV Sơ cấp không thực hiện nhiệm vụ này.
Hai là, Đối với các thông tin về tội phạm, nếu xác định có dấu hiệu của tội phạm giết người như (qua khám ngoài tử thi xác định có tác động ngoại lực, xác nạn nhân bị dìm, treo vật nặng…) VKSND cấp huyện phải báo VKSND tỉnh cử KSV Trung cấp tiến hành tham gia kiểm sát khám nghiệm hiện trường, tử thi để hạn chế các trường hợp xảy ra sai sót quá trình khám nghiệm và phù hợp với thẩm quyền điều tra. Cơ quan điều tra cấp huyện không khởi tố vụ án giết người (ngoại trừ các trường hợp khởi tố vụ án chưa đúng tội danh như Cố ý gây thương tích, sau đó thay đổi quyết định khởi tố bị can về tội giết người).
Ba là,VKSND Tối cao cần có văn bản thống nhất với Bộ Công an về các trường hợp Cơ quan điều tra- Bộ Công an phối hợp với Cơ quan điều tra cấp tỉnh điều tra vụ án giết người, tạo thuận lợi quá trình THQCT đối với loại tội này, vừa đảm bảo hiệu quả trong công tác đấu tranh, truy tìm thủ phạm.
* Về nâng cao năng lực Kiểm sát viên
Một là, Thực hiện tốt công tác bổ nhiệm, bố trí và sử dụng KSV THQCT đối với tội giết người phù hợp.
Hai là, Phát động và thực hiện có hiệu quả phong trào tự học, tự nghiên cứu, tự rèn luyện của đội ngũ KSV, đảm bảo đáp ứng yêu cầu về xây dựng đội ngũ KSV “vững về chính trị, giỏi về nghiệp vụ, tinh thông về pháp luật, công tâm và bản lĩnh, kỷ cương và trách nhiệm ”.
Ba là, thực hiện tốt công tác rèn luyện, phẩm chất đạo đức, lối sống, trình độ, năng lực đội ngũ KSV.
Bốn là, Tăng cường công tác tập huấn cho đội ngũ KSV THQCT đối với tội giết người.
3.2.3. Giải pháp về công tác chỉ đạo, điều hành, chế độ đãi ngộ và trang bị cơ sở vật chất cho Kiểm sát viên thực hành quyền công tố đối với tội giết người
Trong công tác chỉ đạo, điều hành: Lãnh đạo Viện phải tham gia trực tiếp vào những hoạt động THQCT và kiểm sát quan trọng nhằm bảo đảm các quyết định pháp lý được ban hành đúng đắn, hợp pháp và có căn cứ. Ví dụ: trong các vụ án giết người không quả tang, Lãnh đạo VKS phải trực tiếp cùng KSV tham gia kiểm sát khám nghiệm hiện trường; khi phê chuẩn việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong các trường hợp phức tạp, khó khăn trong việc đánh giá chứng cứ thì Lãnh đạo Viện phải trực tiếp xem xét hồ sơ trước khi quyết định phê chuẩn, đối với trường hợp VKS ra quyết định khởi tố vụ án, hủy bỏ quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can… thì lãnh đạo VKS phải trực tiếp xem xét, quyết định. Bên cạnh đó phải tăng cường công tác quản lý cán bộ về mặt đạo đức, lối sống, sinh hoạt, chỉnh đốn ngay từ đầu đối với các biểu hiện sinh hoạt thiếu lành mạnh, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm xảy ra. Ngoài ra, cần tăng cường hoạt động quản lý, chỉ đạo trong các lĩnh vực chuyên môn, bảo đảm nắm chắc, đầy đủ các hoạt động nghiệp vụ diễn ra, chỉ đạo kịp thời để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc.
3.2.4. Giải pháp nâng cao nghiệp vụ thực hành quyền công tố đối với tội giết người
Khi THQCT đối với vụ án giết người, VKSND có trách nhiệm bảo đảm cho pháp luật được thi hành nghiêm chỉnh và thống nhất, không để lọt tội phạm và người phạm tội, đồng thời không làm oan người vô tội. Do vậy, VKSND phải năng cao các biện pháp nghiệp vụ của công tác THQCT vụ án giết người, cụ thể như sau:
– Thực hiện tốt công tác THQCT trong giải quyết các tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố:
Trong quá trình nghiên cứu, quyết định phê chuẩn, không phê chuẩn việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn trước khi khởi tố vụ án giết người, VKS luôn phải kiểm sát chặt chẽ căn cứ, điều kiện áp dụng; phải kiên quyết không phê chuẩn đối với các trường hợp bắt khẩn cấp, gia hạn tạm giữ không đủ căn cứ, tránh việc lạm dụng biện pháp bắt người trong trường hợp khẩn cấp hoặc áp dụng biện pháp tạm giữ tràn lan, tùy tiện.
– Thực hiện tốt hoạt động THQCT giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự:
Khi nhận được quyết định khởi tố vụ án về tội giết người, VKS phải nghiên cứu tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ ban đầu để xác định quyết định khởi tố vụ án là có căn cứ hay không. Nếu quyết định khởi tố vụ án có căn cứ thì VKS thông báo để CQĐT biết để tiếp tục tiến hành hoạt động điều tra. Trường hợp quyết định khởi tố vụ án không có căn cứ thì VKS yêu cầu CQĐT hủy bỏ.
Đối với quyết định không khởi tố vụ án hình sự, KSV phải nắm vững các yếu tố cấu thành tội phạm và quy định tại Điều 157 BLTTHS về các trường hợp không được khởi tố vụ án hình sự, từ đó đối chiếu với nội dung vụ việc.
Khi xác định tội phạm đã khởi tố không đúng với hành vi phạm tội đã xảy ra hoặc còn có hành vi phạm tội khác, VKS ra quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án. Đây cũng là một trong những quyền năng thuộc phạm vi QCT của VKS, nhằm bảo đảm việc khởi tố vụ án hình sự có căn cứ và phù hợp với tình tiết khách quan trong vụ án.
THQCT của VKS đối với hoạt động khởi tố bị can được quy định tại Điều 126 BLTTHS năm 2003 (Điều 179 BLTTHS năm 2015), theo đó, sau khi nhận được quyết định khởi tố bị can về tội giết người cùng hồ sơ, tài liệu kèm theo, VKS phải nghiên cứu, kiểm tra tài liệu chứng cứ để xác định quyết định khởi tố bị can đó có căn cứ hay không, nếu có thì phạm tội gì, theo điều khoản nào của BLHS. Ngoài ra còn phải xác định độ tuổi và tình trạng năng lực trách nhiệm hình sự của người bị khởi tố.
Việc áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam, bắt bị can tạm giam về tội giết người ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự do của con ngươi, vì vậy VKS phải đặc biệt thận trọng khi phê chuẩn, phải xem xét toàn diện về nhân thân, tính chất, mức độ, hậu quả của hành vi phạm tội cũng như các tình tiết khác có liên quan, đặc biệt là căn cứ tạm giam, căn cứ không được tạm giam được quy định BLTTHS.
Đề ra yêu cầu điều tra là nhiệm vụ và cũng là quyền hạn VKS khi THQCT trong tố tụng hình sự. KSV cần xác định việc đề ra yêu cầu điều tra là việc làm bắt buộc và có ý nghĩa quan trọng trong quá trình điều tra, xác định sự thật khách quan của vụ án, do đó KSV phải đề ra yêu cầu điều tra chất lượng và có tính khả thi góp phần giải quyết vụ án chính xác, khách quan và đảm bảo thời hạn tố tụng.
– Thực hiện tốt hoạt động THQCT giai đoạn truy tố:
THQCT của VKS trong giai đoạn truy tố đối với vụ án giết người được thể hiện qua các hoạt động mang tính chất đặc trưng của VKS ở giai đoạn này như: ra quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung hoặc ra quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án, bị can theo quy định pháp luật; quyết định truy tố bị can ra Tòa án để xét xử bằng bản cáo trạng. Để hạn chế trả hồ sơ điều tra bổ sung VKS phải thực hiện tốt chủ trương tăng cường trách nhiệm công tố, gắn công tố với hoạt động điều tra ngay từ đầu, quá trình thu thập chứng cứ.
Trong giai đoạn truy tố, KSV nghiên cứu hồ sơ, nếu có căn cứ định tại Điều 169 BLTTHS năm 2003, Điều 248 BLTTHS năm 2015 thì VKS ra quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án, bị can. Trong trường hợp vụ án chỉ có 01 bị can, VKS ra quyết định đình chỉ vụ án và đình chỉ bị can.Trường hợp vụ án có nhiều bị can, nhưng chỉ có một hoặc một số bị can đủ căn cứ đình chỉ thì VKS ra quyết định đình chỉ vụ án với từng bị can đó. Trường hợp vụ án có nhiều bị can mà tất cả các bị can đều đủ căn cứ đình chỉ thì VKS ra quyết định đình chỉ vụ án và đình chỉ vụ án đối với tất cả bị can.
VKS quyết định truy tố bị can ra Tòa án để xét xử về tội giết người bằng bản cáo trạng. Về nội dung, bản cáo trạng phải đáp ứng yêu cầu quy định tại Điều 243 BLTTHS năm 2015 (bổ sung thêm một số nội dung để hoàn thiện hơn so với Điều 167 BLTTHS năm 2003), về hình thức, bản cáo trạng phải tuân theo quy định của ngành. Đặc biệt bản cáo trạng tuy tố phải đảm bảo tính có căn cứ và việc truy tố đúng tội danh, đúng điểm, khoản, điều luật.
KẾT LUẬN
Trong những năm qua, tình hình tội phạm nói chung, tội phạm giết người nói riêng trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi có nhiều diễn biến phức tạp. Các cơ quan tiến hành tố tụng đã có nhiều cố gắng trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm này, đặc biệt biệt là trong công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động điều tra của VKSND. Tuy nhiên, vấn đề lý luận và thực tiễn của thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội án giết người còn có nhiều quan điểm khác nhau, dẫn đến việc thực hiện hoạt động này của VKSND còn nhiều hạn chế. Trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, tác giả đã đi sâu vào phân tích khái niệm, đặc điểm, thực trạng, quan điểm, giải pháp bảo đảm thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người của VKSND tỉnh Quảng Ngãi nhằm nâng cao hiệu quả của công tác này trong thời gian tới. Bằng việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu để tiếp thu có chọn lọc những kiến thức về tổ chức thực hành quyền công tố, trên cơ sở các quy định pháp luật hiện hành để đánh giá thực trạng hoạt động thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người ở tỉnh Quảng Ngãi trong những năm năm gần đây, luận văn đã tiếp cận và giải quyết một cách có hệ thống và toàn diện các vấn đề. Đã phân tích làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về thực hành quyền công đối với tội giết người của VKSND, qua đó xác định chủ thể, phạm vi, đối tượng, nội dung của hoạt động này. Trong phần phân tích về nội dung của hoạt động thực hành quyền công tố, luận văn cũng đã chỉ rõ được những nội dung cơ bản của hoạt động này, đó là: phê chuẩn các quyết định tố tụng áp dụng biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền con người; xem xét tính có căn cứ khởi tố vụ án, khởi tố bị can các vụ án giết người; quyết định việc truy tố hay không truy tố bị can .. Trên cơ sở làm sáng tỏ vấn những vấn đề về lý luận, luận văn đã phân tích đánh giá diễn biến, tình hình tội phạm giết người, thực trạng của hoạt động thực hành quyền công tố các vụ án giết người, tìm ra những nguyên nhân của kết quả đạt được cũng như nguyên nhân của những tồn tại hạn chế, qua đó để đề xuất các biện pháp bảo đảm hoạt động thực hành quyền công tố trong giai đoạn tra đối với tội giết người của VKSND. Phần quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hành quyền công tố tội giết người, luận văn đã đưa ra các giải pháp bảo đảm có tính thực tiễn và hiệu quả cao đối với hoạt động này.
Có thể nói rằng, tuy chưa phải là đầy đủ và sâu sắc những luận văn đã nghiên cứu, phân tích lý luận và thực tiễn, đưa ra các quan điểm giải pháp, nhằm năng cao hiệu quả của hoạt động THQCT trong giai đoạn điều tra đối với tội giết người. Về mặt thực tiễn, những nội dung nghiên cứu của đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho hoạt động nghiên cứu khoa học, giảng dạy, đào tạo Kiểm sát viên, phục vụ công tác nghiên cứu hoàn thiện pháp luật; nhất là pháp luật hình sự và TTHS; góp phần nâng cao hiệu quả, vai trò VKSND trong hoạt động thực hành quyền công tố đối với các vụ án hình sự nói chung, các vụ án giết người nói riêng. Những kết quả đã đạt được trong luận văn là sự nỗ lực, cố gắng của bản thân tác giả; sự giúp đỡ nghiêm túc và tinh thần đầy trách nhiệm của các thầy cô, các nhà khoa học, bạn bè và các đồng nghiệp trong ngành Kiểm sát và đặc biệt là sự giúp đỡ tận tình của cô giáo hướng dẫn khoa học luận văn này. Tuy nhiên, do điều kiện nghiên cứu của một luận văn thạc sĩ và khả năng của bản thân tác giả nên luận văn không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót nhất định. Tác giả luận văn rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các nhà khoa học các thầy cô và đồng nghiệp để tác giả tiếp tục nghiên cứu đề tài này trong quá trình nghiên cứu khoa học và thực tiễn công tác./.
E:\DỮ LIỆU COP CỦA CHỊ YẾN\LUAN VAN VIEN HAN LAM\VIEN HAN LAM DOT 7\HINH SU\NGUYEN THANH THIEN
