Quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh tại các trường trung học phổ thông thành phố Đà Nẵng
MỞĐẦU
1. Lý do chọnđềtài
Hiện nay, dotốcđộphát triểncủaxãhộihếtsứcnhanh chóngvớinhững biếnđổi liêntụcvàsựtăng khốilượngtri thứcmộtcách nhanh chóng,đặcbiệt trong các lĩnhvực
thông tin truyền thông, công nghệvậtliệu,điệntửtựđộng…,phương pháp tiếpcậnnội dungdầntrởnênlạchậu.Đểchuẩnbịchothếhệtrẻđốimặtvàđứngvữngtrướcnhững thách thứccủađờisống, vai tròcủagiáodụcngày càngtrởnên quan trọng.
Nền giáo dụcnướcta cũng đang trong tiến trìnhđổi mớicănbản, toàn diện giáo dụcvàđàotạo. Nếu nhưtrướcđâygiáodục chú trọng mục tiêu giáo dục toàn diện cho học sinh và giúp học sinh hình thành hệthống kiến thức, kỹnăng, tháiđộthì ngày nay,điềuđóvẫncòn đúng, còncầnnhưng chưađủ.
Đổimớicăn bản, toàn diện giáo vàđàotạolàmộtyêucầutấtyếutrongsựnghiệpđổimớiGiáodụcvàĐàotạoởnướcta hiện nay.VấnđềnàyđãđượcHội nghịlần thứ8 Ban Chấphành Trung ươngĐảng Cộng sản Việt Nam (khóa XI)đãthông qua Nghịquyết số29/NQ-TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 cũngđãchỉrõ“Tiếptụcđổimớimạnh mẽvàđồngbộcácyếutốcơbảncủagiáo dục,đàotạotheohướngcoi trọng phát triển phẩm chất, nănglựccủangườihọc. Tiếptụcđổimớimạnhmẽphương phápdạyvà học theohướnghiệnđại;phát huy tích cực,chủđộng,sángtạovàvậndụng kiến thức,kỹnăngngườihọc; khắc phụclốitruyềnthụvà ápđặtmộtchiều, ghinhớmáy móc. Tập trungdạycách học, cách nghĩ, khuyến khíchtựhọc,tạocơsởđểhọcsinhtựcậpnhật vàđổimớitri thức,kỹnăng, phát triển năng lực. Chuyểntừhọcchủyếutrênlớpsang tổchức hình thứchọctậpđa dạng, chúýcác hoạtđộngxã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học.Đẩymạnhứngdụng công nghệ thông tin và truyền thông trongdạyvàhọc”.
Đểđảmbảochấtlượngvà hiệuquảgiáodụccác trường THPTcầnthực hiện tốt nhiệmvụquản lý chấtlượngdạyhọctrong Nhà trường. Trongđógiáo viên làmộttrong những nhânlựcquyếtđịnhđếnchấtlượnghoạtđộngdạyhọc.
Môn Sinhhọccấptrunghọcphổthông, cóvịtrí và vai trò quan trọng, là một trong những môn khoahọcthực nghiệm mang tính thựctếcao,gầngũivớihọcsinh vàđượcáp dụng nhiều trong các lĩnhvựccủađờisống xãhộinhưsảnxuất, môi trường, y học…Môn sinhhọcđãtrởthànhmộttrong những môn thibắtbuộc khốicủakhối B(từB00 – B08) trongkỳthi xét tuyểnđạihọc.
2
Thựctế,trong những năm qua ngành GiáodụcvàĐàotạothànhphốĐàNẵngđãcó nhiềucốgắng trong việc nâng cao chấtlượnggiáo dục,đặcbiệtvớibộmôn Sinh học, kếtquảhọctậpcủahọcsinhđạtđiểmkhá, giỏi cũngdầnđượcnâng lên đángkể,nhiều họcsinhđạtgiải trong cáckỳthihọcsinh giỏicấpThành phố. Tuy nhiên, việc tiếp cận vàđổimớihoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọcvẫncòn có nhữnghạnchế,vẫncòn nhiều giáo viên giảngdạytheo phương pháp truyền thống như: truyềnthụkiến thứcmộtchiều mà chưa chú trọngđếnviệc áp dụng các phương phápdạyhọctíchcựcnhằmhướngđến phát triển phẩm chất và nănglựcngườihọc. Dođó,tiếthọcdiễn rađơnđiệu,gây nhàm chán,họcsinh không hứng thú, ít có cơhộithảo luận,đểtựtìm tòi và chiếm lĩnh kiến thức. Vìvậyđãảnhhưởngkhôngnhỏđếnchấtlượnggiáo dục,vềphẩm chất và năng lựccủahọcsinh.
Trong những nămgầnđâycông tác quản lý hoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọctheođịnhhướngphát triển phẩm chất và nănglựchọcsinhđượccác trường quan tâm. Tuy nhiên,vẫncòn nhiều trường làm quản lý theo theo thói quen cũ, chưachủđộngsáng tạo, linh hoạt trongtổchức và quản lýdạyhọctheođịnhhướngphát triển phẩmchất vànănglựcngườihọc.
Từnhững lý do nêu trên, tôi chọnđềtài:“Quảnlý hoạtđộngdạyhọcmôn Sinh họctheohướngphát triển phẩm chất và nănglựchọcsinhtạicác trường trung học phổthông thànhphốĐàNẵng.”đểnghiên cứu nhằm góp phần nâng cao chấtlượng hoạtđộng dạy học môn Sinh học tạicáctrường trung học phổthông thành phốĐàNẵng.
2.Mụcđích nghiêncứu
Trên cơsởnghiêncứulý luận và thực tiễn quản lý hoạtđộngdạyhọcmôn Sinh họctheohướngphát triển phẩm chất và nănglựchọcsinhởtrường THPT,đềtàiđềxuất các biện pháp quảnlý hoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọctheohướngphát triển phẩm chất và nănglựchọcsinhtạicác trườngTHPT thànhphốĐàNẵng nhằm góp phần nâng cao chấtlượngdạyhọcởcác nhà trường.
3.Đốitượngvà phạm vi nghiên cứu 3.1. Kháchthểnghiêncứu
Hoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọctạicác trườngtrunghọcphổthông. 3.2.Đốitượngnghiêncứu
3
Quản lý hoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọctheohướngphát triển phẩm chất vànănglựchọcsinhtạicác trườngtrunghọcphổthông thànhphốĐàNẵng.
3.3. Phạm vi nghiêncứu
Đềtài khảo sát thực trạng, quản lý hoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọctheo hướng phát triển phẩm chất và nănglựchọcsinhởcác trường trunghọcphổthông thànhphốĐàNẵng, trong thời gian 3 nămhọc2019-2020, 2020-2021 và 2021-2022.
Đềtàiđềxuất biện pháp cho Hiệutrưởng cáctrường THPT, thực hiện trong giaiđoạn 2022–2025
4.Giảthuyết khoahọc
Công tác quản lý hoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọctheohướngphát triển phẩm chất và nănglựchọcsinhtạicác trường trunghọcphổthông thànhphốĐàNẵng còn bất cập.Mộttrong những nguyên nhânđólà cánbộquản lý triển khai, hiện thực các công vănhướngdẫnnhiệmvụnămhọcvà quản lý phương pháp, hình thứctổchứcdạyhọc, kiểm tra đánh giá theohướngphát huy tính tíchcựcchưa sát lý luận quản lý giáo dục và thực tiễnchỉđạocủacơ quan quản lý giáodục.Nếuthực hiện các biện pháp quản lýtácđộngđồngbộđếncác thànhtốcấutrúccủahoạtđộngdạyhọcthìsẽnâng caođược hiệuquảhoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọcđápứngvớiyêucầuđổimớigiáodụchiện naytạicác trường trunghọcphổthông thànhphốĐàNẵng.
5. Nhiệmvụnghiêncứu
5.1. Nghiên cứucơsởlý luận vềquản lý hoạtđộng dạy học môn Sinh học theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinhởtrường trung học phổthông.
5.2. Khảo sát, đánh giáthực trạng quản lý hoạtđộng dạy học môn Sinh học theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinhởcáctrường trung học phổthông thành phốĐàNẵng.
5.3.Đềxuất các biện pháp quản lý hoạtđộng dạy học môn Sinh họctheohướng phát triển phẩm chất và nănglực học sinhởcáctrường trung học phổthông thành phốĐàNẵng.
6. Phương pháp nghiêncứu
6.1. Nhóm phương pháp nghiêncứulý luận
Đềtài sửdụngcác phương pháp phân tích,tổng hợp, hệthống hóa lý thuyếtđểxây dựngcơsởlý luận vềquản lý hoạtđộng dạy học môn Sinh họctheohướng phát
4
triển phẩm chất và nănglực học sinhởcáctrường trung học phổthông thành phốĐàNẵng.
6.2. Nhóm phương pháp nghiêncứuthực tiễn
Bao gồm:Phương pháp quan sát, phương phápđiềutra bằng phiếu hỏi. Các phương pháp nhằm thu thập thông tin thực tiễnđểxây dựng cơsởthựctiễn chođềtài.
6.3. Phương pháp thống kê toánhọc
Sửdụng các phương pháp thống kê toánhọcđểphân tích tổng hợp,xửlý các kết quảđiềutra khảo sát.
7.Cấutrúc luận văn
-Mởđầu:Đềcậpnhữngvấnđềchungcủacấutrúcđềcương. – Nộidung chínhcủaluận văngồm3 chương:
Chương 1. Cơsởlý luậnvềquản lý hoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọctheo hướngphát triển phẩm chất và nănglựchọcsinhởtrường trunghọcphổthông.
Chương 2. Thực trạng quản lý hoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọctheo hướng phát triển phẩm chất và nănglựchọcsinhởcác trường trunghọcphổthông thành phốĐàNẵng.
Chương 3. Biện pháp quản lý hoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọctheo hướng phát triển phẩm chất và nănglựchọcsinhởcác trường trunghọcphổthông thành phốĐàNẵng.
– Kết luận và khuyến nghị- Phụlục
– Tài liệu tham khảo
5
NỘIDUNG CHƯƠNG 1
CƠSỞLÝ LUẬNVỀQUẢN LÝ HOẠTĐỘNGDẠYHỌCMÔN SINH HỌCTHEOHƯỚNGPHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT VÀ NĂNGLỰC
HỌCSINHTẠICÁC TRƯỜNG TRUNGHỌCPHỔTHÔNG
1.1. Tổng quanvấnđềnghiêncứu
1.1.1. Những nghiêncứuởnướcngoài
1.1.2. Những nghiêncứuởtrongnước
7
1.2. Các khái niệm chínhcủađềtài
1.2.1. Quản lý
Theo tácgiảLê Quang Sơn:“Quảnlý là quá trình thực hiện các công việc xây dựng kếhoạch hànhđộng(baogồmcảxácđịnhmụctiêucụthể,chếđịnhkếhoạch, quyđịnh tiêu chuẩn đánh giá vàthểchếhóa),sắpxếptổchức(bốtrítổchức, phốihợpnhânsự,phân
công công việc,điềuphối nguồnlựctài chính vàkỹthuật,…),chỉđạo,điềuhành, kiểm soát và đánh giákếtquả,sửachữa sai sót (nếu có)đểbảođảmhoàn thànhmụctiêu của tổchứcđãđềra”[25, tr.2].
Theo tác giảTrần Kiểm:“Quản lý là nhữngtácđộng của chủthểquản lý trong việchuyđộng phát huy, kết hợp, sửdụng,điều chỉnh,điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực)trong và ngoàinước (chủyếu là nội lực) một cách tốiưu nhằmđạt mụcđíchcủa tổchức với hiệu quảcao nhất”[16, tr.22].
Theo tác giảNguyễn Quốc Chí–Nguyễn ThịMỹLộcđịnhnghĩavềquản lý là“Quátrình tácđộng có chủhướng, có chủđíchcủa chủthểquảnlý(người quảnlý)đến khách thể(người bịquản lý)–trong một tổchức–nhằm làm cho tổchức vận hành vàđạtđược mụcđíchcủamình”[8, tr.30].
Theo tác giảĐặng Quốc Bảo:“Quản lý là mộtquá trình tácđộng gâyảnhhưởng của chủthểquản lý lên khách thểquản lý nhằmđạt mụctiêu chung”[3, tr.176].
Theo tác giảNguyễn NgọcQuang“Quản lý là sựbảođảm hoạtđộng của hệthống trongđiều kiện có biếnđổi liên tục của hệthốngvà môitrường, là chuyển hệthốngđến trạng thái mới thíchứng với hoàn cảnh mới”[22, tr.32].
Còn theoĐặngVũHoạt và Hà ThếNgữ:“Quản lý là mộtquá trìnhđịnhhướng, quá trình có mục tiêu, quản lý có hệthống là quá trình tácđộngđến hệthống nhằmđạtđược những mục tiêu nhấtđịnh. Những mụctiêu nàyđặctrưng chotrạng thái mới của hệthống màngười quản lý mong muốn”[14, tr.225].
Từnhững khái niệm vềquản lý trên, tác giảhiểu rằng:“Quản lý là quá trình tácđộngcóđịnhhướng, có mụcđích, cótổchức và có kếhoạch của chủthểquảnlýđếnđốitượng quản lý nhằm giữcho sựvận hành của tổchứcđượcổnđịnh và làm cho nóphát triển tới mụctiêuđãđềra với hiệu quảcao nhất”.Còn“Quản lý hoạtđộng dạy học theođịnhhướng phát triển phẩm chấtvà nănglực học sinhởtrường THPT là quá trình tácđộng củangười cán bộquản lý tới hoạtđộng dạy họcđểviệc dạy học không chỉlàquá trình truyền thụtri thức mà là quá trình tácđộngđểphát triển phẩm chấtvà năng
8
lực học sinh THPT, sau quá trình dạy học, học sinh biết vận dụng tri thức, kỹnăng, tháiđộđãhọc vào giải quyếtđược các nhiệm vụtrong thực tiễn”.
1.2.2. Quản lý giáodục
Quản lý giáo dục có nhiều cách diễnđạtkhác nhau nhưngđều nêu lên bản chất của Quản lý giáo dụclà quá trình tácđộng cóýthức của chủthểquản lý tới khách thểquản lý và các thành tốtham gia vào hoạtđộng giáo dục nhằm thực hiệnđược mục tiêu giáo dục trong mộtmôitrường luôn biếnđộng.
Theo tácgiảĐặngQuốc Bảo: Quản lý giáodụctheo nghĩa tổng quan là hoạtđộngđiềuhành, phốihợpcáclựclượngxãhộinhằmđẩymạnh công tácđàotạothếhệtrẻtheo yêucầuphát triển xã hội. Ngày nay,vớisứmệnh phát triển giáodụcthường xuyên, công tác giáodụckhôngchỉgiớihạnởthếhệtrẻmà chomọingười; tuy nhiên trọng tâm vẫn là giáodụcthếhệtrẻcho nên quản lý giáodụcđượchiểu làsựđiềuhànhcủahệthống giáodụcquốc dân, các trường tronghệthống giáodụcquốcdân”[5].
Theo tácgiảNguyễn Ngọc Quang: Quản lý giáodụctheo nghĩa tổng quát là hoạtđộngđiềuhành, phốihợpcáclựclượngxãhộinhằmđẩymạnh công tácđàotạothếhệtrẻtheo yêucầuphát triển xãhội”[22].
Theo tác giảTrần Kiểm, khái niệm Quản lý giáo dụcđối với cấpvĩ mô:“Quản lýgiáo dụcđược hiểu là hệthống nhữngtácđộng tựgiác, cóýthức, có mụcđích, cókếhoạch, có hệthống, hợp quy luật của chủthểquảnlýđến tập thểGV, công nhân viên, tập thểHS, cha mẹhọc sinh và các lựclượng xã hội trong và ngoài nhàtrường nhằm thực hiện có chấtlượng và hiệu quảmục tiêu giáo dục củanhàtrường”[17].
Từnhữngđịnhnghĩa trên cóthểdiễnđạt mộtcách khái quát như sau:Quản lý giáo dụcchính là quá trình tácđộngcóđịnhhướng, có mụcđíchcủa nhà quản lý trong việc vận dụng nhữngnguyên lý, phương pháp chungnhất của kếhoạch nhằmđạtđược những mụctiêuđãđềra. Nhữngtácđộng này có tính chất khoa họcđếnnhàtrường làm cho nhàtrường tổchức các hoạtđộng giáo dục một cách khoa học, có kếhoạch trong công việc dạy và học theo mụctiêuđàotạo chung.
1.2.3. Hoạtđộngdạyhọctheohướngphát triển phẩm chất và nănglựccủahọcsinh
1.2.3.1. Hoạtđộngdạyhọc
Theo tácgiảPhan TrọngNgọ:“Hoạtđộngdạylàsựtổchức,hướngdẫntốiưu quá
9
trìnhhọcsinh lĩnhhộitri thức, hình thành và phát triển năng lực, nhân cách. Vai tròchủđạocủahoạtđộngdạylàtổchức,hướngdẫnviệchọctậpcủahọcsinh, giúphọcsinh nắmbắtkiến thứcđồngthời hình thànhkỹnăng, tháiđộ.Hoạtđộngdạycó hai chức năng là truyềnđạtkiến thức,địnhhướngquá trìnhnắmbắtkiến thức theonộidung chương trình quyđịnhbằng phương pháp phùhợp”[19, tr.36].
Theo Trần Kiểm (2004), Nguyễn Quốc Chí và NguyễnThịMỹLộc(2010) thì HĐDH làmộthệthống toànvẹnbaogồmcác thànhtốcơ bản:mụctiêu,nộidung, phương tiện, hình thứctổchức, phương pháp dạy, phương pháp học. Các thànhtốnày tương tácvớinhau thực hiện nhiệmvụtổchứcdạyhọcnhằm nâng cao chấtlượnggiáodụctrongmộtbốicảnh nhấtđịnh.Nếucósựtácđộngvềquản lý hiệuquảvào từng thànhtốvàmốiquanhệchungsẽlàcơsởvà làđiềukiệnđểtăng thêm hiệuquảcủaHĐDH, nâng cao chấtlượnggiáo dục. Mối quanhệgiữa các thànhtốcấutrúccủaHĐDHđượcphản ánh trong quá trìnhdạyhọc, với vai tròđiềukhiểncủathầy và hoạtđộngcủatrò, thực chất làsựthểhiện toànbộhoạtđộng cóchủđịnh,cókếhoạchcủathầy và trò, giúp trònắmvững kiến thứcvềtựnhiên – xã hội mộtcách cóhệthống, quađóhình thành kĩ năng, kĩ xảo, thói quen, hànhđộng[18].
Như vậy, HĐDH làmộthoạtđộngkép,gồmhoạtđộngdạycủaGV và hoạtđộng họccủangườihọc. Trongđó,hoạtđộngcủagiáo viên làmộtkhâu quan trọng,giữvai tròchủ còn hoạtđộnghọccủaHSgiữvai tròchủđộng,tựgiác, tích cực,độclập, sáng tạo. Hai hoạtđộngnàyđềunhằmhướngtớimụctiêu hình thành và phát triển phẩm chất, nănglựccủangườihọc.
Tóm lại“HĐDH làhệthống những hànhđộngphối hợp, tương tác giữa GV và HS, trongđó,dướitácđộngchủđạocủaGV, HStựgiác, tích cực,chủđộnglĩnhhộihệthống tri thức khoa học,kỹnăng,kỹxảo, phát triển phẩm chất và nănglực”.
1.2.3.2 Hoạtđộngdạytheohướngphát triển phẩm chất và nănglựchọcsinh
Dạyhọcđịnhhướngphát triển phẩm chất và nănglựcthực hiệnmụctiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng nănglựcvậndụng tri thức trong những tình huống thực tiễn, nhằm chuẩnbịcho conngườinănglựcgiải quyết các tình huống củacuộc sống nghề nghiệp.Dạyhọctheohướngphát triển phẩm chất và nănglựcchútrọngđếnngườihọcvớitư cáchchủthểcủaquá trình nhận thức.Họcsinh làm trung tâm, còn giáo viêngiữvai trò làngườihướngdẫn. Hình thái giáodụcnày cóthểáp dụng cho nhiều lĩnhvựcvàbốicảnh. Chính vì vậy,dạyhọchướngphát triển phẩm chất và
10
nănglựcgắnliềnvớinhucầucủathịtrường laođộngvà xã hội,đápứngyêucầucủa cấphọctrên.
Theo tácgiảNguyễn Thu Hà,dạyhọc hướngphát triển nănglựclàdạyhọcchútrọng vào chấtlượngđầuracủaquá trìnhdạyhọc, trongđónhằm nhấn mạnhngườihọc cầnđạtđượccácmứcnănglựcnhưthếnào sau khikếtthúcmộtchương trình giáodục
[12, tr.56-64].
Như vậy, HĐDH theođịnhhướngphát triển nănglựcHS,tứcđịnhhướngkếtquảđầu ra (kếtquảđánh giá nănglựccủaHS thông qua rèn luyện vàhọctập) nhằmđảmbảochất lượngđầuracủaviệcdạyhọc, thực hiệnmụctiêu phát triển giáodụctoàn diện, chú trọng nănglựcvậndụng tri thức nhằm hình thành, chuẩnbịcho HS nănglựcgiải quyết những tình huống trong thực tiễn. Cácyếutố,điềukiệncủaHĐDH theođịnhhướngphát triển nănglựcđềutậptrung vào việc môtảchấtlượngđầura, cóthểcoi là“sảnphẩm cuốicùng”của HĐDH. Việc quản lý chấtlượngdạyhọcchuyểntừviệcđiềukhiển“đầuvào”sangđiều khiển“đầura”,tứclàkếtquảđánh giá nănglựccủaHS.
1.2.4 Quản lý hoạtđộngdạyhọctheohướngphát triển phẩm chất và nănglựcnăng lựccủahọcsinh.
Quản lý dạy họctheohướng phát triển phẩm chấtvà năng lực HS là sựtácđộng của chủthểquản lý tới quá trình dạy học nhằmđảm bảodạy học không chỉdừngởmục tiêu hình thành kiến thức, kỹnăng, tháiđộtích cựcởngười học mà còn nhằmđạt mục tiêu cao hơn là phát triển nănglựcchongười họcđểgiải quyết các tình huống thực tiễn của cuộc sống và nghềnghiệp.
Theo tác giảLê ThịThu Thanh, PhạmPhương Tâm có bài viết“Quản lý hoạtđộng dạy họctheođịnhhướng phát triểnnănglực họcsinh trong nhàtrường phổthông”, Tạp chí Giáo dục, số492 (Kỳ2-12/2020), tr 46-50. Quảnlý HĐDH theohướngphát triển phẩm chất và nănglựcHSđềcậpđếnquản lý cácyếutốcơbảnsau:
Quản lý GVgiữvai tròchủđạotrong quá trình quản lý HĐDH. Thông qua quản lýviệcsửdụng các phương pháp, phương tiệndạyhọcthíchhợpvà thông qua chính nhân cách củaGV, quản lý việc GVchỉđạovà trực tiếp tácđộnglên quá trìnhcảibiến nănglựccủa HS. Quản lý vai tròchủđạocủaGVthểhiệnởviệc quản lýtổchứcđiềukhiển hoạtđộng họctập, bao gồm: quản lý việcđềramụcđích, yêucầunhận thức,họctậpcủaHS; quản lý
11
việc xây dựngkếhoạch hoạtđộngcủaGV cùngvớidựkiếnkếhoạch hoạtđộngcủaHS. Quản lý HSgiữvai trò trung tâm, làđốitượngcủaquá trình quản lý HĐDH. Quản lý
hoạtđộngdo HS thực hiện baogồmquản lý hai chức năng thống nhất là quản lý chức năng lĩnhhộivà quản lý chức năngtựđiềukhiển. Trongđó,quản lýtựđiềukhiển cóýnghĩa quan trọng nhằm thực hiện tínhtựgiác, tích cực,chủđộngsángtạotrongmọihoạtđộnglĩnh hội tri thức, hình thành kĩ năng, kĩxảocủaHS nhằmmụctiêuđápứngnhững yêucầucủaxã hội.
Quản lý môi trườngdạyhọcởđâykhôngchỉlà quản lý cácđòihỏicủaxãhộiđặtra cho nhà trường, trongđócó quá trình quản lý HĐDH; cũng khôngchỉquản lý cácđiềukiện vật chất, tinh thần; cácyếutốbên trong, bên ngoài GV và HSảnhhưởngđếnhoạtđộngdạyvàhọcmà quản lý môi trườngdạyhọcđượchiểu là quản lý môi trường hoạtđộng,là quản lýyếutốkếtnốigiữa GV – HS. Cácyếutốnày luônởtrong trạng thái“động”,tương tác tích cựcvớinhau,trởnên cóýnghĩa hơnđốivớiHSlẫnGV và hoạtđộngcủahọ(cơsởvậtchất,
thiếtbị,phương tiệndạyhọc…).Như vậy, quản lý HĐDH theođịnhhướngphát triển năng lựccủaHStứclà tiếpcậncác chức năng quản lýđểquản lý hoạtđộngdạycủathầy,họcđộnghọccủatrò và cácđiềukiện tácđộngđếnHĐDH theohướngphát triển nănglựcHS,đápứngyêucầuđổimớigiáodụchiện nay. Hiệu quảquản lý chấtlượng dạy học theođịnh hướng phát triển phẩm chất và năng lựcngười học của hiệutrưởng là một trong những yếu tốcốt lõi quyếtđịnh thương hiệu của nhàtrường phổthông[26].
1.3. Lý luậnvềhoạtđộngdạyhọcmôn Sinhhọctheohướngphát triển phẩm chất và nănglựchọcsinhởtrường THPT
1.3.1 .Mụctiêudạyhọcmôn Sinhhọctheohướngphát triển phẩm chất và năng lựccủahọcsinh.
Theo“chươngtrình giáodụcphổthông môn Sinhhọckèm theo thông tưsố32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018”củaBộtrưởngBộgiáodụcvàĐàotạo. Mụctiêu dạyhọcmôn SinhhọccấpTHPTcụthểnhư sau:
1.3.1.1. Yêucầucầnđạtvềphẩm chất
– Yêunước: cảm nhậnđược vẻđẹp của thiên nhiên; yêu thiên nhiên, tựhào vềthiên nhiên củaquê hương,đấtnước; tôn trọng các quy luật của thiên nhiên, trân trọng, giữgìn và bảo vệthiên nhiên,ứng xửvới thiên nhiên phù hợp với yêu cầu phát triển bền
12
vững;đồng thời hình thành và phát triểnđượccác nănglực tựchủvà tựhọc, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấnđềvà sáng tạo.
– Nhân ái: bằng kiến thức sinhhọcthấm nhuần và giải thíchđượcgiátrịquanhệyêu thương, đoànkếtvớingườikhác trong gia đình, cộngđồngxã hội: hiểuđượcgiátrịcủađạođứcsinh học.
– Ngoài ra HSsẽđượcgiáo dục, rèn luyện cácđứctính như chăm chỉ, trung thực tronghọctập, trong tìm tòi, khám phá khoa học, tháiđộvà trách nhiệm đúngđắntrong bảovệmôi trường, phát triểnbềnvững quốc gia, toàn cầu…Tấtcảnhững phẩm chấtđóđượcgiáodụctheo cách tíchhợpxuyên suốt cácchủđềnộidung môn Sinh học.
1.3.1.2. Yêucầucầnđạtvềnănglực
Góp phần phát triển phát triển các nănglựcchungcủahọcsinh THPT: nănglựctựchủvàtựhọc, nănglựcgiao tiếp vàhợptác, nănglựcgiải quyếtvấnđềvà sángtạovàphát triển nănglựcđặcthùcủamôn SinhhọccấpTHPT.Cụthể:
– Nănglựcnhận thức Sinhhọcđượcthểhiện qua trình bày, phân tíchđượccác kiến thức sinhhọccốtlõi và các thànhtựucông nghệ sinhhọctrong các lĩnh vực.Cụthểnhư: Nhận biết,kểtên, phát biểu, nêuđượccácđốitượng, khái niệm, quy luật, quátrình sống, trình bàyđượccácđặcđiểm,vai tròcủacácđốitượngvà các quá trình sống
bằng các hình thức biểuđạtnhư ngônngữnói, viết, công thức, sơđồ,biểuđồ… Phân loạiđượccácđốitượng, hiệntượngsống theo các tiêu chí khác nhau. Phân tíchđược cácđặcđiểmcủamộtđốitượng,sựvật, quá trình theomộtlogic nhấtđịnh, so sánh, lựa chọnđượccácđốitượng, khái niệm, các cơ chế, quá trình sốngdựatheo các tiêu chínhấtđịnh.Giải thíchđượcmốiquanhệgiữa cácsựvậtvà hiệntượng(nguyên nhân–kếtquả,cấutạo–chức năng,…). Nhận ra và chỉnhsửađượcnhữngđiểmsai;đưarađượcnhững nhậnđịnhcó tính phê phán liên quantớichủđềtrong thảo luận. Tìmđược từkhóa,sửdụngđượcthuậtngữkhoa học,kếtnốiđượcthông tin theo logic cóýnghĩa, lậpđượcdànýkhiđọcvà trình bày các vănbảnkhoa học;sửdụngđượccác hình thức ngôn ngữbiểuđạtkhác nhau.
– Nănglựctìm hiểuthếgiới thểhiện qua quy trình tìm hiểuthếgiới sống.Cụthểnhư sau:Đềxuấtvấnđềliên quanđếnthếgiới sống:đặtrađượccác câuhỏiliên quanđếnvấnđề;phân tíchđượcbốicảnhđểđềxuấtvấnđề;dùng ngônngữcủamình
13
biểuđạtđượcvấnđềđãđềxuất.Đưara phán đoán và xây dựnggiảthuyết: phân tíchđượcvấnđềđểnêuđượcphán đoán; xây dựng và phát biểuđượcgiảthuyết nghiên cứu.Lậpkếhoạch thực hiện: xây dựngđượckhung logicnộidung nghiên cứu; lựa chọnđượcphương pháp thíchhợp(quan sát, thực nghiệm,điềutra, phỏng vấn,hồicứu tư liệu,…);lậpđượckếhoạch triển khai hoạtđộngnghiên cứu. Thực hiệnkếhoạch: thu thập, lưugiữđượcdữliệutừkếtquảtổng quan, thực nghiệm,điềutra;đánh giáđược kếtquảdựatrên phân tích,xửlý cácdữliệu bằng các thamsốthống kêđơngiản; so sánhđượckếtquảvớigiảthuyết, giải thích, rút rakếtluận vàđiềuchỉnh (nếu cần);đềxuấtđượcýkiến khuyến nghịvậndụngkếtquảnghiên cứu, hoặcvấnđềnghiên cứu tiếp. Viết, trình bày báo cáo và thảo luận:sửdụngđượcngôn ngữ, hìnhvẽ,sơđồ,biểu bảngđểbiểuđạtquá trình vàkếtquảnghiên cứu; viếtđượcbáo cáo nghiên cứu; hợp tácđượcvớiđốitác bằng tháiđộlắng nghe tíchcựcvà tôn trọng quanđiểm,ýkiến đánh giá dongườikhácđưarađểtiếp thu tíchcựcvà giải trình, phản biện,bảovệkếtquảnghiêncứumộtcách thuyết phục.
– Nănglựcvậndụng kiến thức, kĩ năngđãhọcthểhiện quakhảnăngVậndụngđượckiến thức, kĩ năngđãhọcđểgiải thích, đánh giá hiệntượngthườnggặptrongtựnhiên và trongđờisống; có tháiđộvà hành viứngxửthích hợp.Cụthểnhư sau: Giải thích thực tiễn: giải thích, đánh giáđượcnhững hiệntượngthườnggặptrongtựnhiên và trongđờisống, tácđộngcủachúngđếnphát triểnbềnvững; giải thích, đánh giá, phản biệnđượcmộtsốmô hình công nghệởmứcđộphù hợp. Có hành vi, tháiđộthích hợp:
đềxuất, thực hiệnđượcmộtsốgiải phápđểbảovệsứckhỏebảnthân, gia đình và cộngđồng;bảovệthiên nhiên, môi trường, thíchứngvớibiếnđổikhí hậu,đápứngyêu cầu phát triểnbềnvững[6].
1.3.2.Nộidungdạyhọcmôn Sinhhọctheohướngphát triển phẩm chất và năng lựccủahọcsinh
Theo“chươngtrình giáodụcphổthông môn Sinhhọckèm theo thông tưsố32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018”củaBộtrưởngBộgiáodụcvàĐàotạo.Nộidung dạyhọcmôn SinhhọccấpTHPTcụthểnhư sau:
1.3.2.1.Nộidung giáodụccốtlõi
Môn Sinhhọcbao quát cáccấpđộtổchức sống, gồm: phântử,tếbào, cơ thể, quần thể, quần xã -hệsinh thái, sinh quyển. Kiến thứcvềmỗicấpđộtổchức sống bao gồm:
14
cấutrúc, chức năng;mốiquanhệgiữacấutrúc, chức năng và môi trường sống.Từkiến thứcvềcáccấpđộtổchức sống, chương trình mônhọckhái quát thành cácđặctính chungcủathếgiới sống như: traođổichất và chuyển hóa năng lượng, sinh trưởng vàphát triển, sinh sản,cảmứng, di truyền, biếndịvà tiến hóa. Thông qua cácchủđềnội dung, chương trình mônhọctrình bày các thànhtựucông nghệ sinhhọctrong chăn nuôi, trồng trọt,xửlýônhiễm môi trường, nông nghiệp và thực phẩm sạch; trong y -dược học[6].
Nộidung chươngdạyhọcmôn sinhhọccấpTHPT theohướngphát triển phẩm chất và nănglựcchohọcsinh baogồm
* Khối 10:Họcxong chương trình Sinhhọclớp10,họcsinh củngcố,hệthống hoáđượccác kiến thức, kĩ năngđãhọcởgiaiđoạngiáodụccơ bản,đặcbiệttừmôn Khoahọctựnhiên. Thông qua cácchủđềsinhhọchiệnđạinhư sinhhọctếbào, sinh họcvi sinhvậtvà virus, sinhhọcvà phát triểnbềnvững, sinhhọctrong tương lai, công nghệtếbào, công nghệ enzyme, công nghệ vi sinh vật,…họcsinhvừađượctrangbịcách nhìn tổng quanvềthếgiới sống, làm cơsởcho việc tìm hiểu các cơ chế, quá trình, quy luật hoạtđộngcủacácđốitượngsống thuộc cáccấpđộtếbào, cơthểvà trên cơ thể; vừacó hiểu biết khái quátvềsinh học, công nghệ sinhhọcvà vai tròcủasinhhọcđối vớiconngười[6].Nộidungcụthể:
– Giới thiệu khái quát chương trình môn Sinh học; – Sinhhọcvàsựphát triểnbềnvững;
– Các phương pháp nghiêncứuvàhọctậpmôn Sinh học;
– Giới thiệu chungvềcáccấpđộtổchứccủathếgiới sống; – Sinhhọctếbào;
– Sinhhọcvi sinhvậtvà virus;
* Khối 11:Họcxong chương trình Sinhhọc11,họcsinh phân tíchđượccácđặc tínhcủachungcủatổchức sốngcấpđộcơ thể, trongđóphần sinhhọccơthểđộngvật chú trọng cơthểngười,từđóhọcsinhđượcthực hànhứngdụng liên quanđếntrồng trọt, chăn nuôi, y học,bảovệsứckhoẻ. Sinhhọc11đượctrình bày theo các quá trình sốngcấpđộcơthểtươngđồngởthựcvậtvàđộngvật,ởmỗiquá trình sống trình bày khái quát nhữngđặcđiểmchung chocấpđộcơ thể, sauđóđi sâu nghiêncứunhữngđiểmđặctrưngởcơthểthựcvậtvà cơthểđộngvật[6].Nộidungcụthể:
15
– Sinhhọctếbào; – Sinhhọccơ thể;
* Khối 12:Họcxong chương trình Sinhhọclớp12,họcsinh phân tíchđượccácđặctính cơbảncủatổchức sống: di truyền, biếndị,tiến hoá, quanhệvớimôi trường. Cácchủđềnày giúphọcsinh phân tích sâu hơnvềsinhhọccáccấpđộtrên cơ thể: quần thể, quần xã -hệsinh thái; Sinh quyển và khái niệmvềloài, cơchếhình thành đa dạng sinh học;từđótìm hiểu sâu hơnvềcơsởsinhhọccủacác giải pháp công nghệ như công nghệ gene, kiểm soát sinh học, sinh thái nhân văn[6].Nộidungcụthể:
– Sinhhọctếbào; – Di truyền học;
– Tiến hoá;
– Sinh tháihọcvà môi trường
1.3.2.2. Chuyênđềhọctập
Bên cạnhnộidung giáodụccốtlõi, trongmỗinăm học, nhữnghọcsinh có thiên hướnghoặc hứng thúvớisinhhọcvà công nghệ sinhhọcđượcchọnhọcmộtsốchuyênđềhọctập.
Hệthống các chuyênđềhọctậpmôn Sinhhọcchủyếuđượcphát triểntừnộidung cácchủđềsinhhọcứngvớichương trìnhmỗilớp10, 11, 12. Các chuyênđềnhằmmởrộng, nâng cao kiến thức, rèn luyện kĩ năng thực hành, tìm hiểu ngành nghềđểtrực tiếpđịnhhướng, làm cơsởcho các quy trình kĩ thuật, công nghệ thuộc các ngành nghề liên quanđếnsinh học.Nộidung các chuyênđềhướngđếncác lĩnhvựccủanềncông nghiệp 4.0 như: công nghệ sinhhọctrong nông nghiệp, y -dược,chếbiến thực phẩm,bảovệmôi trường, nănglượngtái tạo,… Các lĩnhvựccông nghệ nàyứngdụng theo cách tích hợpcác thànhtựukhôngchỉcủasinhhọcmà còncủacác khoahọcliên ngành (giải trình tựgene,bảnđồgene, liệu pháp gene,…), trongđócông nghệ thông tin có vai tròđặcbiệt quan trọng[6].
1.3.3 . Phương pháp và hình thứcdạyhọcmôn Sinhhọctheohướngphát triển 1.3.4
1.3.5 phẩm chất và nănglựcnănglựccủahọcsinh
16
1.3.3.1. Phương phápdạyhọcmôn Sinhhọctheohướngphát triển phẩm chất vànănglựcnănglựccủahọcsinh.
Phương phápdạy học là cách thức hoạtđộng của giáo viên và học sinh trong nhữngđiều kiện dạy họcxácđịnh nhằmđạt mụcđíchdạy học. Có nhiềuphương phápdạy học khác nhauđược sửdụng trong dạy học Sinh họcởtrường THPT. Mỗiphương phápdạy họccóđặcđiểm, thếmạnh và hạn chếkhác nhau, do vậy cần phải vận dụng kết hợp chúng với nhau.
Các phương phápdạy học truyền thốngnhư thuyết trình, hỏiđáp,…cầnđược sửdụngtheohướng phát huy tính tích cực và hứng thú học tập của học sinh, ví dụnhư:
giảng giải nêu vấnđề, hỏiđápnêuvấnđề; truyềnđạt kết hợp với bảnđồ, hìnhảnh trực quan, video clip,… Tuy nhiên, cần giảmđến mức tốiđa các phương phápdạy học nặng vềthuyết trình một chiều, ít (hoặc không có) sựtham gia hoạtđộng của học sinh.
Một sốphương phápdạy họcthườngđược sửdụng nhiều trong dạy học Sinh học THPT và có nhiềuưuthếphát triểnnănglực cho học sinh.
– Giải quyết vấnđề
Phương phápdạy học giải quyết vấnđề(problem solving method), hay dạy học dựa trên vấnđề(problem based learning), hoặc dạy họcđặt và giải quyết vấnđề(problem posing and solving) là phương pháp, trongđógiáo viênđặtratrước học sinh một (hay hệthống) vấnđềnhận thức, chuyển học sinh vào tình huống có vấnđề,sauđógiáo viên phối hợp cùng học sinh (hoặchướng dẫn,điều khiển học sinh) giải quyết vấnđề,điđến những kết luận cần thiết của nội dung học tập.Đâylà phương phápđược xem xét nhiều vềmặt tính chất hoạtđộng của HS và GV.
– Khảosát,điều tra
Phương pháp khảo sát,điềutra là phương pháp trongđó,căncứvào vấnđềđượcđặt ra và dựavào cơsởcác giảthuyết, học sinh tiến hành thu thập thông tin từnhiều nguồn và bằng nhiềucách khác nhau. Sauđó,tiến hành phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quátđểxácđịnh các giảthuyếtđúng, rút ra cáckết luận, nêu các giải pháp hoặcđềxuất các kiến nghị.
Phương pháp khảo sát,điều tra có nhiều tác dụng tốt trong dạy học phát triển học sinh. Tuy nhiên, phù hợp với quy luật nhận thức, việc vận dụngphương pháp nàyphảiđitừthấp lên cao, từchưa hoàn chỉnhđến hoàn chỉnh. Banđầu, chỉyêu cầu học sinh
17
độc lập thực hiện từnggiaiđoạn (ví dụchỉyêu cầu học sinh thu thập sốliệu và dữkiện thích hợp), sauđónâng cao dần bằng cách yêu cầu các em thực hiện hầu hếtcácbước và tiến tới thực hiệnđộc lập.
– Thảo luận
Thảo luậnlà phương pháphọc sinh mạnđàm, traođổi với nhau xoay quanh một vấnđềđượcđặtradưới dạng câu hỏi, bài tập, hay nhiệm vụnhận thức… Trong phương pháp này, học sinh giữvai trò tích cực, chủđộng tham gia thảo luận; giáo viên giữvai trò nêu vấnđề, gợi ý, kiến thiết và tổng kết.Phương phápthảo luận trong dạy học là một dạng củaphương pháphợp tác. Các hoạtđộng của mỗi cá nhân trong lớpđược tổchức phối hợp theo chiềuđứng (thầy – trò) và theo chiều ngang (trò – trò)đểđạt mục tiêu chung. Phương phápthảo luận ngoài việcgiúp đánh giáđược kiến thức,kĩ năng, phương pháp làm việc của học sinh, còn giúp hiểuđượctháiđộcủa học sinh.
Phương phápthảo luận trong dạy học Sinh họcđược tiến hành theo một sốhình thức chủyếu sau: Thảo luận nhóm, Thảo luận theo cặp hoặc Thảo luận chung toàn lớp.
– Tranh luận
Trong bài học Sinh học có một sốvấnđềcó thểlàm xuất hiện hai (hoặc nhiều) cách giải quyết khác nhau. Giáo viên có thểnêu ra các khảnănggiải quyết,sauđóđặt câu hỏi chung cho toàn lớp và lấyýkiến (bằngcáchđưatay)đểphân loại sốem theo cách này, sốem theo cách khác. Sauđó,giáo viênđặt câu hỏi “Tại sao em chọn cách này mà không chọncách khác?”đểhọc sinh theo cách khác nhau tranh luận với nhau. Trong quá trình tranh luận, giáo viên nên có sựgợiýhướng các em vào chủđềchính, không đi quá xa,hoặc uốn nắn, sửa chữa kịp thời cácýkiến thiếu chính xác. Kết quảcuối cùng cần có sựkhẳngđịnh củagiáo viên trên cơsởgiải thích rõ ràng và lý lẽthuyết phục, kết hợp với tổng kếtýkiến của họcsinh. (Lưu ý: cóthểcó cách giải quyết vấnđềđược nhiều emủng hộhơn, nhưng chưa phải là cách đúngnhất).
– Báo cáo
Phương pháp báo cáo là phương pháp mà trongđó,họcsinhdưới sựhướng dẫn của giáo viên, thu thập, phân tích, tổng hợp sốliệu,tưliệu… trình bày thành báo cáo, sauđóthuyết trìnhtrước nhóm hay toàn lớp.
– Phương phápdựán
18
Dạy học dựán là một hình thức dạy học hoặc mộtphương phápdạy học phức hợp, trongđódưới sựhướng dẫn củagiáo viên,người học tiếp thu kiến thức và hình thành kĩ năng thông quaviệc giải quyết một bài tập tình huống (dựán) có thậttrongđời sống, theo sát chương trìnhhọc, có sựkết hợp giữa lý thuyết với thực hành và tạo ra các sản phẩm cụthể.Người học tham gia vào hầu hết các khâu trong quá trình thực hiện dựán:
từviệcxácđịnh mụcđích,lập kếhoạch,đến việc thực hiện, kiểmtra,điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quảthực hiện. Làm việcnhómđược xem là hình thứccơbản của dạy học dựán
– Phương phápthực hành
Phương pháp thực hành trongdạyhọcmôn SinhhọcđòihỏiHS phải trực tiếp tácđộngđếnđốitượngcủathếgiới sống,đểtìm hiểu hình thái, hoạtđộng,đặcđiểmcấu tạo, chức năng sinh lý, các cơ chế, quy luật hoạtđộngcủacác cơ quan,bộphận. Do đó, mẫuvật, dụngcụ,máy móc, phòng thực hànhvớicác thiếtbịdạyhọcrấtquan trọng. Công tác thực hành thườngđượctổchức theo nhómđểtăngcườngsựhợptác,hỗtrợlẫnnhau, tiết kiệm thời gianđồngthời giảmsựmẫuvật, dụngcụ,Hóa chất. Tuy nhiên,đểhoạtđộngthực hành hiệuquảthìcầnquản lý nhóm tốt, phân công nhiệmvụrõ ràng, cụthể, các thành viên phải tíchcựchoàn thành công việc chungcủanhóm. Phương pháp thực hành cóthểđượctổchức ngay tronglớphọchoặcởphòng thực hànhbộmôn hoặcởsân trường, ngoài môi trườngtựnhiên,ởnhà,…
Theo“chươngtrình giáo dục phổthông môn Sinh học kèm theo thông tưsố32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018”của Bộtrưởng Bộgiáo dụcvàĐàotạo.Địnhhướng phương pháp hình thành, phát triển các phẩm chấtnhư sau:
*Vềđịnhhướngphương pháp hình thành, phát triển năng các phẩm chấtchủyếuvànănglựcchung
– Phương pháp hình thành, phát triển các phẩm chất chủyếu: Thông qua việc tổchức cho học sinh tham gia các hoạtđộng thực hành, dã ngoại, thảo luận, làm việc nhóm,
thực hiện dựán nghiên cứu,…môn Sinhhọc giáo dục cho học sinh tình yêu thiên nhiên, niềm tựhào vềsựđadạng và phong phú của tài nguyên sinh vật Việt Nam, trách nhiệm công dân trong việc giữgìn, phát huy và bảo tồn sựđadạng, phong phú của tài nguyên
19
thiên nhiên; rèn luyện cho họcsinh cácđứctính chămchỉ, trung thực trong học tập vànghiên cứu khoa học.
– Phương pháp hình thành, phát triển các nănglực chung: Môn Sinh học có nhiềuưuthếhình thành và phát triểncác nănglựcchungđãquyđịnhtrong Chương trìnhtổng thể. Phát triểncác nănglựcđócũng chính làđểnâng cao chấtlượng giáo dục sinh học.
+ Nănglực tựchủvà tựhọc: Trong dạy học môn Sinh học,nănglực tựchủđược hình thành và phát triển thông qua các hoạtđộng thực hành, làm dựán, thiết kếcác hoạtđộng thực nghiệm trong phòng thực hành , ngoài thựcđịa,đặc biệt trong tổchức tìm hiểu thếgiới sống.Địnhhướng tựchủ, tích cực, chủđộngtrong phương phápdạy học mà môn Sinh học chú trọnglà cơhội giúp học sinh hình thành và phát triểnnănglực tựhọc.
+ Nănglực giao tiếp và hợp tác: Trong môn Sinh học, việc tìm kiếm,traođổi thông tin trong quá trình quan sát, xây dựng giảthuyết khoa học, lập và thực hiện kếhoạch kiểm chứng giảthuyết, thu thập và xửlý dữkiện, tổng hợp kết quảvà trình bày báo cáo kết quảnghiên cứu giúp học sinh phát triển các kĩ năng giaotiếp và hợptác.Đặc biệt, khi thực hiện các bài thực hành, các dựán nghiên cứu, các hoạtđộng trải nghiệm theo nhóm, mỗi thành viên có trách nhiệm thực hiện các phần việckhác nhau, traođổi thông tin, trình bày, chia sẻýtưởng với nhauđểhoàn thành nhiệm vụchung.Đólà những cơhội mà môn Sinh học tạorađểphát triểnnănglực giao tiếp và hợp tácởhọc sinh.
+ Nănglực giải quyết vấnđềvà sáng tạo: Giải quyết vấnđềvà sáng tạo là hoạtđộngđặc thù trong quá trình tìm hiểu và khám phá thếgiới sống, vì vậy, phát triểnnănglực này là một trong những nội dung giáo dục cốt lõi của môn Sinh học.Nănglực chung nàyđược hình thành, phát triển trong quá trình tổchức cho học sinhđềxuất vấnđề, nêu giảthuyết, lập kếhoạch, thực hiện kếhoạch tìm hiểu các hiệntượng đa dạng của thếgiới sống gầngũivới cuộc sống hằng ngày.
*Vềđịnhhướngphương pháp hình thành, phát triển nănglựcsinh học:
-Đốivớithành phần nănglựcnhận thức sinh học, giáo viêntạochohọcsinh cơ hội huyđộngnhững hiểu biết, kinh nghiệmsẵncóđểtham gia hình thành kiến thức mới. Chúýtổchức các hoạtđộng,trongđóhọcsinh cóthểdiễnđạthiểu biết bằng cách riêng, so sánh, phân loại,hệthống hóa kiến thức;vậndụng kiến thứcđãđượchọcđểgiải thích
20
cácsựvật, hiệntượnghay giải quyếtvấnđềđơngiản; quađó,kếtnốiđượckiến thức mớivớihệthống kiến thức.
-Đốivớithành phần nănglựctìm hiểuthếgiới sống, giáo viêntạođiềukiệnđểhọc sinhđưara câu hỏi,vấnđềcầntìm hiểu;tạochohọcsinh cơhộitham gia quá trình hình thành kiến thức mới,đềxuất và kiểm tra,giảthuyết; thu thập bằng chứng, phân tích,xửlýđểrút rakếtluận, đánh giákếtquảthuđược.Dựavàomộtsốphương phápdạyhọc như: thực nghiệm,điềutra,dạyhọcgiải quyếtvấnđề,dạyhọcdựán,… giáo viên cóthểtổchức chohọcsinhtựtìm các bằng chứngđểkiểm tra cácgiảthuyết qua việc thực hiện thí nghiệm, hoặc tìm kiếm, thu thập thông tin qua sách, Internet,điềutra, phân tích,xửlý thông tinđểkiểm tradựđoán,…
-Đốivớithành phần nănglựcvậndụng kiến thức, kĩ năngđãhọcvềsinh học, học sinhđượctạocơhộiđềxuất hoặc tiếpcậnvớicác tình huống thực tiễn, tìm kiếm, giải thích, trình bày thông tin,lậpluận vàđưara giải pháp trên cơsởkiến thức, kĩ năng sinh họcđãhọc;họcsinhcầnđượcquan tâm rèn luyện các kĩ năng: phát hiệnvấnđề,lậpkếhoạch nghiên cứu, giải quyếtvấnđề(thu thập, trình bày thông tin,xửlý thông tinđểrút rakếtluận), đánh giákếtquảgiải quyếtvấnđề,nêu giải pháp khắc phục hoặccảitiến. Cầnquan tâmsửdụng các bàitậpđòihỏitư duy phản biện, sángtạo(câuhỏimở,cónhiều cách giải,gắnkếtvớisựphảnhồitrong quá trình học)[7]
1.3.3.2 Hình thứcdạyhọcmôn Sinhhọctheohướngphát triển phẩm chất và năng lựcnănglựccủahọcsinh.
Các hình thứcdạyhọctrong môn Sinhhọcrấtđa dạng, như:
– Dạy học trên lớp
– Dạy học ngoài trời
– Thực tế, thựcđịa; tham quan, khảosátđịaphương, sưutầm, hệthống hóa, trình bày, giới thiệu, triển lãm;
– Seminar, thảo luận; – Tựhọc
Các hình thứcdạyhọcnày cóthểsửdụng linh hoạtvớicác dạngdạyhọccá nhân, dạy họctheo nhóm,dạyhọctheo lớp;
21
Mỗihình thức thíchhợpvớimộthoặcmộtsốphương phápdạyhọc,đồngthời cóthếmạnh vàhạnchếriêng nêncầnđượckếthợpvớinhau trong quá trìnhdạyhọc. Tuy nhiên, phùhợpvớidạyhọcphát triển nănglựccầntăngcườngtốiđa các hình thứctổchứcdạyhọcđềcao hoạtđộngchủđộng,tích cực, sángtạocủahọcsinh.
Trong nhiều trường hợp, giáo viêncầngợiý,hướngdẫnhọcsinh tìm cácýtưởngtổchứchọctập, yêucầucác em phát triển thành các hoạtđộngnhận thứccụthểvà thực hiện,từđóphát triển các phẩm chất và năng lực.
F:\TÀI LIỆU NĂM 2023/ QUẢN LÝ GIÁO DỤC
Quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh tại các trường trung học phổ thông thành phố Đà Nẵng
