Phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh thông qua dạy học xác suất và thống kê ở tiểu học

1. Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong thời đại “bùng nổ thông tin”, thông tin thống kê có thể nói đang “bủa vây” chúng ta từ nhiều hướng và ngày càng trở nên “tràn ngập” trong cuộc sống của mỗi công dân. Mỗi chúng ta, hằng ngày luôn đối mặt với sự xuất hiện trên các phương tiện truyền thông những bài viết, những bài đánh giá, phân tích trên mọi lĩnh vực của cuộc sống liên quan đến số liệu, đồ thị thống kê. Để tiếp nhận và xử lí lượng thông tin khổng lồ đó, mỗi công dân nhất thiết phải có khả năng lập luận, phân tích để rút ra những kết luận thống kê hữu ích phục vụ cho nhu cầu công việc của bản thân hoặc cộng đồng. Không những thế, thống kê ngày càng quan trọng hơn trong thực tiễn, quen thuộc, thường nhật trong đời sống hằng ngày của mỗi người, trở thành một nhu cầu tự nhiên của con người. Vào đầu thế kỷ XX, nhà khoa học người Anh H.G. Well đã dự báo rằng: “Trong một tương lai không xa, kiến thức thống kê và tư duy thống kê sẽ trở thành yếu tố không thể thiếu trong học vấn phổ thông của mỗi công dân, giống như là khả năng biết đọc, biết viết vậy.”

Chương trình giáo dục phổ thông 2018, xác định mục tiêu giáo dục: “Chương trình giáo dục phổ thông cụ thể hoá mục tiêu giáo dục phổ thông, giúp học sinh làm chủ kiến thức phổ thông, biết vận dụng hiệu quả kiến thức, kĩ năng đã học vào đời sống và tự học suốt đời, có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, biết xây dựng và phát triển hài hoà các mối quan hệ xã hội, có cá tính, nhân cách và đời sống tâm hồn phong phú, nhờ đó có được cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước và nhân loại.”. Mục tiêu trên đã nhấn mạnh và đề cao sự vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn một cách hiệu quả. Như vậy, trong quá trình dạy học ở trường tiểu học, thống kê không chỉ có mục đích trang bị kiến thức mà còn có nhiệm vụ quan trọng là phát triển năng lực, năng lực trí tuệ nhằm giúp học sinh có cái nhìn tổng quan và giải quyết các vấn đề trong thực tiễn một cách tốt nhất.

Việc phát triển khả năng lập luận để rút ra các kết luận thống kê là một trong những điều cần thiết cho con người để vận dụng để giải quyết những vấn đề trong cuộc sống. Điều này đã được các nước tiên tiến trên thế giới hướng tới từ rất sớm. Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay, việc học quá chú trọng đến việc hình thành hệ thống tri thức thông qua việc thầy hướng dẫn, trò kết luận, cho nên học sinh vẫn chưa được chú trọng đến việc rèn luyện khả năng lập luận, phân tích để rút ra các kết luận chung, đặc biệt là đối với học sinh cấp Tiểu học. Điều đó ảnh hưởng không nhỏ đến sự hình thành khả năng lập luận, sự chủ động, sự tự tin giải quyết các vấn đề trong học tập, trong cuộc sống của cá nhân, gia đình và cộng đồng. Vì tất cả những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh thông qua dạy học xác suất và thống kê ở tiểu học” làm đề tài nghiên cứu của mình.

2. Mục đích nghiên cứu

Đề xuất một số biện pháp nhằm phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh tiểu học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở tiểu học.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Quá trình dạy học toán và nhiệm vụ phát triển các năng lực phẩm chất cho học sinh tiểu học.

3.2. Phạm vi nghiên cứu

Đề xuất biện pháp sư phạm để phát triển năng lực tiền suy luận thống kê trong dạy học môn Toán cho học sinh tiểu học.

4. Giả thiết khoa học

Nếu đề xuất được các biện pháp sư phạm và vận dụng vào quá trình dạy học toán thì không những phát triển được năng lực tiền suy luận thống kê mà còn góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở trường tiểu học.

5. Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu được đề ra như sau:

– Nghiên cứu cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài: suy luận, suy luận thống kê, khả năng tiền suy luận thống kê, một số phương pháp dạy học phát triển khả năng tiền suy luận thống kê,…

– Khảo sát thực trạng việc dạy học phát triển năng lực tư duy, tiền suy luận thống kê cho học sinh tiểu học.

– Nghiên cứu nội dung, cấu trúc chương trình, sách giáo khoa môn Toán, đặc biệt là chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

– Đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm phát triển năng lực tiền suy luận thống kê trong toán học cho học sinh tiểu học.

– Tiến hành thực nghiệm sư phạm tại trường tiểu học để đánh giá tính hiệu quả, khả thi của các biện pháp đã đề xuất trong việc phát triển năng lực tiền suy luận thống kê trong toán học cho học sinh tiểu học.

6. Phương pháp nghiên cứu

6.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận

6.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

6.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm

7. Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, tài liệu tham khảo, luận văn được bố cục thành 5 chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu

Chương 3: Thực trạng dạy học phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh tiểu học

Chương 4: Biện pháp phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh tiểu học

Chương 5: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.2. Nhiệm vụ dạy học môn Toán trong các trường tiểu học

Môn Toán ở trường tiểu học có những nhiệm vụ cụ thể như sau: cung cấp những kiến thức cơ bản ban đầu về các mạch kiến thức toán học; hình thành các kĩ năng thực hành tính, đo lường, giải bài toán có nhiều ứng dụng thiết thực trong cuộc sống; bước đầu góp phần phát triển năng lực toán học cho học sinh.

1.3. Xu hướng đổi mới dạy học môn Toán hiện nay

Chương trình tổng thể Ban hành theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 nêu rõ “Giáo dục toán học hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và năng lực toán học với các thành tố cốt lõi: năng lực tư duy và lập luận toán học, năng lực mô hình học toán học, năng lực giải quyết vấn đề toán học, năng lực giao tiếp toán học, năng lực sử dụng các công cụ và phương tiện học toán; phát triển kiến thức, kĩ năng tạo cơ hội học sinh được trải nghiệm, áp dụng vào đời sống thực tiễn.”

Và để đáp ứng được mục tiêu nêu trên, trong quá trình dạy học cần có những thay đổi, sử dụng các phương pháp dạy học tích cực hơn để phát huy năng lực, kích thích sự sáng tạo và linh hoạt khi vận dụng kiến thức vào thực tế của học sinh.

1.4. Kết luận Chương 1

Như vậy trong chương này, chúng tôi đã đề cập đến những vấn đề trong và ngoài nước nhận định về dạy học yếu tố thống kê và vai trò của phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh. Ngoài ra, chúng tôi còn đưa ra một số định hướng chính trong đổi mới phương pháp dạy học toán ở tiểu học và nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học tại các trường tiểu học trong giai đoạn hiện nay, cũng như đưa ra một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực thường được sử dụng trong dạy học môn Toán ở tiểu học để đáp ứng chương trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực như hiện nay. Những vấn đề này sẽ là cơ sở để chúng tôi tiến hành tìm hiểu những vấn đề tiếp theo của luận văn và đề ra những biện pháp phù hợp nhằm giúp học sinh phát triển được năng lực tiền suy luận thống kê.

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1. Đặc điểm học sinh tiểu học tác động đến quá trình dạy học

2.1.1. Đặc điểm hoạt động nhận thức của học sinh tiểu học

2.1.2. Đặc điểm nhân cách của học sinh tiểu học

2.2. Cấu trúc nội dung yếu tố thống kê trong chương trình môn Toán hiện hành

– Lớp 3: 3 bài/ 1 năm

– Lớp 4: 7 bài/ 1 năm

– Lớp 5: 2 bài/ 1 năm

Ở lớp 1, lớp 2, yếu tố thống kê được tích hợp trong các mạch kiến thức Số học, Đại lượng và đo đại lượng, yêu tố Hình học, giải bài toán có lời văn. Vì vậy, chuẩn kiến thức, kĩ năng đối với yếu tố thống kê cũng nằm ẩn tàng trong chuẩn kiến thức, kĩ năng của các mạch kiến thức đó. Đối với lớp 3, lớp 4, lớp 5 thì được yêu cầu tường minh hơn.

2.3. Cấu trúc nội dung và yêu cầu cần đạt của nội dung xác suất và thống kê trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018

2.3.1. Mục tiêu dạy học môn Toán ở tiểu học trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018

2.3.2. Nội dung và yêu cầu cần đạt của xác suất và thống kê trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018

2.4. Năng lực, năng lực toán học

2.4.1. Khái niệm năng lực

2.4.2. Khái niệm năng lực toán học

2.4.3. Các thành tố của năng lực toán học

2.5. Năng lực suy luận thống kê

Năng lực của con người được hình thành từ ít nhất ba yếu tố: tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm bản thân. Năng lực của con người được phân thành năng lực chung và năng lực chuyên biệt. Năng lực suy luận thống kê là sự tích hợp các năng lực suy luận thống kê, tác động một cách tự nhiên lên các nội dung thống kê trong bối cảnh thực tiễn liên quan, đến dữ liệu thống kê để giải quyết những vấn đề mà bối cảnh đó đặt ra.

2.6. Năng lực tiền suy luận thống kê của học sinh tiểu học

2.6.1. Năng lực tiền suy luận thống kê

2.6.1.1. Tiền suy luận thống kê

– “Tiền” có nghĩa là “phía trước, là trước tiên.

– Suy luận là lập luận, đưa ra những lí lẽ để giải quyết vấn đề

– Tiền suy luận có nghĩa là những lập luận, lí lẽ trước tiên được đưa ra để giải thích, giải quyết cho một vấn đề thêm chặt chẽ, rõ ràng và thuyết phục.

– Tiền suy luận thống kê là những lập luận, lí lẽ trước tiên được đưa ra để giải thích, giải quyết cho các vấn đề liên quan đến yếu tố thống kê trong chương trình môn Toán.

2.6.1.2. Năng lực tiền suy luận thống kê

– Năng lực tiền suy luận thống kê là khả năng thực một hệ thống các thao tác, các hành động phức hợp của hoạt động tiền suy luận, là kĩ năng vận dụng vốn tri thức, những cái đã có trong tiềm thức của học sinh nhằm rút ra các kết luận thống kê trong hoạt động tiền suy luận.

2.6.2. Mô hình phát triển năng lực tiền suy luận thống kê

2.6.3. Biểu hiện năng lực tiền suy luận thống kê trong học sinh tiểu học

Năng lực tiền suy luận thống kê của học sinh được phân chia thành ba nhóm thành tố năng lực như sau:

– Nhóm năng lực tiền SLTK từ hoạt động thu thập và mô tả dữ liệu trong một số tình huống đơn giản để đưa ra các bằng chứng cho kết luận thống kê.

– Nhóm năng lực TSLTK từ hoạt động đưa ra các kết luận từ số liệu thống kê

– Nhóm năng lực TSLTK từ hoạt động đưa ra các kết luận từ số liệu thống kê

2.7. Khung đánh giá năng lực tiền suy luận thống kê của học sinh tiểu học

Dựa trên Thông tư số 22 của Bộ giáo dục và Đào tạo về sửa đổi, bổ sung một số điều của quy định đánh giá học sinh tiểu học ban hành kèm theo thông tư số 30/2014/tt-bgdđt ngày 28 tháng 8 năm 2014 của bộ trưởng bộ giáo dục và đào tạo, chúng tôi thực hiện đánh giá các năng lực theo 3 mức: tốt, đạt, cần cố gắng.

Để đánh giá năng lực tiền suy luận thống kê của học sinh tiểu học chúng ta có thể quan sát mức độ hoàn thành các bài tập, các phiếu học tập của học sinh, quá trình tham gia các hoạt động học tập để đánh giá năng lực của các em hoặc dựa vào các sản phẩm hoạt động của các em sau tiết học.

2.8. Kết luận Chương 2

Năng lực tiền suy luận thống kê đang là vấn đề thời sự đang được nhiều nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu. Chương 2 đã làm rõ được nội hàm các khái niệm về năng lực tiền suy luận thống kê của học sinh tiểu học, làm rõ được mục tiêu, nội dung và yêu cầu cần đạt của yếu tố thống kê trong chương trình môn Toán ở tiểu học. Dựa vào mô hình phát triển năng lực tiền suy luận thống kê, chúng tôi đề xuất 4 nhóm năng lực tiền suy luận thống kê.

Đồng thời, chúng tôi cũng đã đưa ra khung đánh giá năng lực tiền thống kê dựa trên 3 mức Tốt, Đạt và Cần cố gắng. Trên cơ sở đó, giáo viên có thể đánh giá chính xác năng lực của học sinh trong quá trình học tập.

Qua những cơ sở đã nêu ta có thể thấy được rõ hơn việc phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh là điều hết sức cần thiết và quan trọng.

CHƯƠNG 3

THỰC TRẠNG DẠY HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TIỀN SUY LUẬN THỐNG KÊ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC

3.1. Mục đích khảo sát

– Tìm hiểu thực trạng dạy học ở trường tiểu học theo hướng phát triển năng lực tiền suy luận thống kê.

– Khảo sát, đánh giá năng lực tiền suy luận thống kê của học sinh tiểu học trong dạy học toán. (Phải có phiếu khảo sát học sinh)

– Tìm hiểu những biểu hiện của năng lực tiền suy luận thống kê của học sinh tiểu học, trên cơ sở đó khẳng định lại những thành tố mà chúng tôi đề xuất là có căn cứ.

– Kết quả khảo sát, đánh giá thu được là cơ sở để đề xuất các giải pháp sư phạm nhằm phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh thông qua dạy học môn Toán. Từ đó góp phần nâng cao hiệu quả đổi mới phương pháp dạy học ở trường tiểu học.

3.2. Đối tượng khảo sát

Tôi sử dụng phương pháp quan sát, phỏng vấn trực tiếp, dự giờ, sử dụng phiếu hỏi đối với 100 giáo viên tiểu học, dạy tại các trường Tiểu học Trần Văn Dư, trường Tiểu học Trần Đại Nghĩa trên địa bàn phường Hòa Xuân, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng.

3.3. Nội dung khảo sát

Tìm hiểu chương trình sách giáo khoa về yếu tố thống kê; thực trạng của việc dạy học yếu tố thống kê; dạy học phát triển năng lực tiền suy luận thống kê của HS; xin ý kiến đánh giá của các giáo viên về các dạng hoạt động tìm hiểu và phương pháp vận dụng giảng dạy các yếu tố thống kê.

3.4. Tổ chức khảo sát

Để thu được những thông tin trung thực và khách quan, chúng tôi tiến hành khảo sát, phỏng vấn, dự giờ, sử dụng phiếu trả lời đối với một số giáo viên Đồng thời chúng tôi nghiên cứu các tài liệu có liên quan và sử dụng phương pháp tổng kết kinh nghiệm để phân tích đánh giá thực trạng của việc giảng dạy phát triển năng lực tiền suy luận thống kê trong các trường tiểu học.

3.5. Phân tích kết quả khảo sát

3.5.1. Về sách giáo khoa toán ở tiểu học

Các yếu tố thống kê được đưa vào trong chương trình tiểu học ở dạng sơ khai nhưng đó lại chính là những kiến thức cơ bản của toán thống kê, là tiền đề cho các em tiếp tục ở cấp học sau cũng như áp dụng trong cuộc sống.

Hơn nữa, thông tư 30 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành về đánh giá học sinh tiểu học, đã nói không với xếp loại học sinh. Chính vì vậy, với những bài học có nội dung phân loại học sinh giỏi, học sinh khá, học sinh trung bình lại đi ngược với nội dung thông tư, điều này làm cho tất cả các giáo viên đều bối rối và gặp nhiều khó khăn trong quá trình giảng dạy, hướng dẫn các em giải các bài toán như vậy. Hơn nữa, thời lượng dành cho yếu tố thống kê ở tiểu học khá khiêm tốn, chỉ 12 tiết trên toàn bộ 840 tiết toàn cấp học. Ngoài ra, trong các bài kiểm tra định kỳ hay cuối kì yếu tố thống kê dường như bị lãng quên, không được đề cập đến nhiều nên phần nào làm cho giáo viên và học sinh lơ là với mạch kiến thức quan trọng này. Do đó, chất lượng dạy và học yếu tố thống kê chưa mang lại hiệu quả như các nhà giáo dục mong đợi. Trong khi đó, đây là một lĩnh vực có nhiều lợi thế, dễ dàng giúp học sinh tiếp cận và được phát huy nhiều năng lực của bản thân.

3.5.2. Nhận thức của giáo viên về phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh

Qua bảng hỏi điều tra 100 giáo viên tiểu học ở hai Trường Tiểu học Trần Văn Dư và Tiểu học Trần Đại Nghĩa trên địa bàn phường Hòa Xuân, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng, chúng tôi thu được một số kết quả như sau:

– Giáo viên chưa nắm rõ như thế nào là suy luận thống kê và làm thế nào để luyện tập cho học sinh khả năng lập luận, phân tích để đi đến những kết luận thống kê.

– Giáo viên chưa xem trọng yếu tố thống kê, họ cho rằng nên bỏ mạch kiến thức này ra khỏi chương trình toán ở tiểu học với lí giải là giảm tải bớt nội dung kiến thức. Hơn nữa, yếu tố thống kê trong trường tiểu học rất hiếm khi được đưa vào những bài kiểm tra thường xuyên và định kì của học sinh nên đa số giáo viên dạy qua loa, không thực sự hứng thú với việc dạy học mạch kiến thức này. Vì vậy, họ không đầu tư tìm hiểu, chuẩn bị nội dung, hình thức tổ chức để giúp học sinh tìm hiểu bài một cách có hứng thú, chỉ truyền tải y nguyên những gì có trong sách giáo khoa nên cả giáo viên và học sinh đều cảm thấy nhàm chán và không hứng thú.

Kết quả điều tra thể hiện trong các bảng trả lời cho thấy giáo viên chủ yếu sử dụng phương pháp thuyết trình, giảng giải theo các câu hỏi gợi ý trong sách giáo khoa rồi hướng dẫn học sinh trả lời các câu hỏi đó để kết luận bài toán hoặc cung cấp các dạng mẫu rồi luyện tập, cho học sinh áp dụng theo để tính toán.

3.6. Kết luận Chương 3

Qua khảo sát có thể thấy rằng, giáo viên còn ít tập trung vào phát triển năng lực suy luận cho học sinh, đa số các thầy cô mong muốn HS giải được những bài tập mang tính quy trình. Việc rèn luyện các năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh về vấn đề thu thập và mô tả dữ liệu còn rất nhiều hạn chế.

Bên cạnh đó, các phương pháp dạy học được sử dụng nhằm phát triển năng lực tiền suy luận cho học sinh về yếu tố thống kê còn chưa được chú trọng.

Học sinh còn ít chủ động, ít tích cực trong việc học các yếu tố thống kê, bởi yếu tố này là một trong những mạch kiến thức hầu như ít được đề cập đến trong các bài kiểm tra, ít được giáo viên đầu tư giảng dạy dẫn đến việc HS không chủ động trong việc tìm tòi, học tập để rèn luyện bản thân, phát triển năng suy luận. Đa số còn phụ thuộc vào giáo viên, chủ yếu nghe giảng, ghi bài, trả lời câu hỏi đơn giản, gặp khó khăn trong các câu hỏi và bài tập đòi hỏi suy luận, rút ra ý nghĩa, mục đích chính của nội dung bài tập.

Những năng lực suy luận thống kê cần trang bị cho học sinh chưa được chú ý đến, năng lực suy luận thống kê của các em còn thấp. Hạn chế này do nhiều nguyên nhân nhưng trong đó nguyên nhân từ phía giáo viên chưa thực sự xem trọng mạch kiến thức yếu tố thống kê, còn qua loa đại khái khi dạy mạch kiến thức này cho học sinh. Mặt khác, giáo viên còn chưa được trang bị tốt cơ sở lí luận về năng lực suy luận thống kê nên chưa thể dạy học yếu tố thống kê cho học sinh theo hướng tiếp cận năng lực.

CHƯƠNG 4

BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

TIỀN SUY LUẬN THỐNG KÊ CHO TIỂU HỌC

­4.1. Nguyên tắc đề xuất biện pháp

Để thiết kế các biện pháp sư phạm phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho tiểu học, tôi căn cứ vào một số nguyên tắc sau:

– Thứ nhất, hệ thống các biện pháp đảm bảo nội dung chương trình thống kê giảng dạy và tuân theo các nguyên tắc dạy học.

– Thứ hai, hệ thống các biện pháp phải tác động tích cực đến nhiệm vụ phát triển các năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh.

– Thứ ba, hệ thống các biện pháp sư phạm phải có tính khả thi, có thể vận dụng vào quá trình dạy học nói chung và dạy học thống kê nói riêng.

– Thứ tư, hệ thống biện pháp sư phạm được thiết kế trên nền tảng các tiếp cận dạy học thống kê nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy học thống kê trong trường tiểu học.

– Thứ năm, các biện pháp sư phạm phải hướng học sinh vào học tập các hoạt động thống kê để từng bước tiếp cận và lĩnh hội tri thức thống kê, góp phần hình thành nên con người mới lao động sáng tạo và hiệu quả cao trong thực tiễn cuộc sống.

4.2. Các biện pháp phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho tiểu học

4.2.1. Biện pháp 1: Tổ chức cho học sinh tập luyện nâng cao năng lực tiền suy luận thống kê từ hoạt động thu thập và mô tả dữ liệu thống kê

4.2.1.1. Mục đích biện pháp

Nhằm bồi dưỡng và phát triển nhóm năng lực tiền suy luận thống kê từ hoạt động thu thập và mô tả dữ liệu trong một số tình huống đơn giản.

4.2.1.2. Cơ sở khoa học của biện pháp

4.2.1.3. Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp

Để tập luyện nâng cao năng lực tiền suy luận thống kê từ hoạt động thu thập và mô tả dữ liệu, giáo viên phải tập luyện cho học sinh những hoạt động sau:

– Xác định dấu hiệu nghiên cứu.

– Công tác chuẩn bị thu thập số liệu như giấy, bút, biểu mẫu ghi chép, nhân lực và thời điểm đi thu thập.

– Tập luyện cách phỏng vấn, quan sát để thu thập số liệu.

– Tập luyện cho học sinh cách ghi số liệu vào bảng biểu, sắp xếp số liệu như thế nào để làm nổi bật dấu hiệu nghiên cứu.

– Từ hoạt động thu thập số liệu, bước đầu hình thành cho học sinh biểu tượng về lấy mẫu đại diện.

Sau đây là một ví dụ mà giáo viên thiết kế để học sinh tham gia vào hoạt động thu thập và mô tả số liệu điều tra.

Ví dụ: Hãy sắp xếp chiều cao của các bạn trong tổ của em vào một bảng biểu.

Với nhiệm vụ này, học sinh phải xác định được:

– Dấu hiệu: Chiều cao trung bình của các bạn trong tổ.

– Chuẩn bị dụng cụ để đo chiều cao, cách đo chiều cao, thiết kế bảng biểu để ghi chép.

– Cách ghi chép chiều cao của các bạn vào bảng biểu.

– Tổ chức các hoạt động thu thập lấy số liệu và trình bày số liệu vào bảng biểu.

Sau khi thu thập được số liệu thô, các em phải cùng nhau sắp xếp số liệu để làm nổi bật dấu hiệu nghiên cứu. Các thao tác đó sẽ giúp các em có những suy luận về dãy số liệu, biết trình bày số liệu vào một bảng biểu thích hợp.

4.2.2. Biện pháp 2: Phát triển năng lực đọc hiểu bảng biểu và biểu đồ thống kê làm tiền đề cho suy luận thống kê

4.2.2.1. Mục đích biện pháp

Nhằm khắc phục được năng lực tự học, tự giải quyết vấn đề của HS và giúp HS biết cách đọc để hiểu được nội dung, ý nghĩa của các dữ liệu thống kê.

4.2.2.2. Cơ sở khoa học của biện pháp

4.2.2.3. Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp

Để phát triển năng lực đọc hiểu bảng biểu, biểu đồ thống kê cho học sinh chúng tôi cho rằng cần phải luyện tập cho các em các thành tố sau:

– Đọc hiểu thông tin thống kê từ bảng biểu

Ví dụ: Bảng số liệu thống kê cho biết kết quả trồng cây của khối lớp Năm trong một ngày vào đầu năm học:

Nhìn vào bảng trên hãy trả lời các câu hỏi sau:

a. Lớp 5/2 trồng được tất cả bao nhiêu cây?

b. Em hãy so sánh kết quả trồng cây của lớp 5/1 và lớp 5/4

c. Nhìn vào số liệu thống kê trong bảng trên em có nhận xét gì không?

Câu hỏi a. yêu cầu các em phải đọc dữ liệu từ bảng biểu.

Câu hỏi b. đòi hỏi các em phải có năng lực hiểu biết ở mức độ cao hơn để có thể vừa đọc hiểu được bảng biểu vừa so sánh, đối chiếu để rút ra kết luận.

Câu hỏi c. đòi hỏi các em hiểu được bảng biểu thống kê sâu sắc hơn, quan sát tinh tế hơn để nhận biết một dãy số liệu tăng dần và một dãy số liệu giảm dần.

– Đọc hiểu thông tin từ biểu đồ thống kê

* Ví dụ minh họa

Phát triển năng lực đọc hiểu bảng biểu, biểu đồ thống kê cho học sinh góp phần giúp học sinh rèn luyện cho mình tốt hơn năng lực tiền suy luận thống kê.

4.2.3. Biện pháp 3: Tổ chức cho học sinh tiểu học thực hành tiền suy luận thống kê để nắm được ý nghĩa của các số liệu thống kê

4.2.3.1. Mục đích biện pháp

Biện pháp này sẽ tác động tích cực đến nhóm năng lực tiền suy luận thống kê từ hoạt động dùng lí lẽ để lập luận, giải thích cho kết luận của mình. Đồng thời, nắm được rõ hơn về ý nghĩa của các số liệu thống kê, tránh được những trường hợp học vẹt, lắng nghe và cố gắng ghi nhớ những gì giáo viên truyền đạt.

4.2.3.2. Cơ sở khoa học của biện pháp

4.2.3.3. Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp

Để tổ chức cho học sinh tiểu học thực hành suy luận để nắm được ý nghĩa của các số liệu thống kê, chúng ta cần tổ chức cho các em thực hiện các hoạt động sau đây.

– Tìm hiểu bối cảnh xuất hiện của số liệu thống kê.

– Tập luyện cho học sinh đưa ra những lí giải, nhận xét từ những số liệu thống kê để chứng tỏ khả năng lập luận của bản thân về một sự kiện một hiện hiện tượng nào đó trong tự nhiên.

– Tập luyện cho học sinh sắp xếp số liệu, so sánh các số liệu trong dãy. Thao tác này giúp học sinh phát triển tốt hơn năng lực suy luận thống kê của mình.

4.2.4. Biện pháp 4: Tăng cường khai thác các bài toán thống kê có nội dung thực tiễn liên quan đến suy luận thống kê phù hợp với cuộc sống của tiểu học

4.2.4.1. Mục đích biện pháp

Tác động tích cực đến nhóm năng lực vận dụng suy luận thông kê vào thực tiễn cuộc sống.

4.2.4.2. Cơ sở khoa học của biện pháp

4.2.4.3. Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp

Trước hết chúng tôi cho rằng, bài toán thống kê có nội dung thực tiễn là bài toán mà trong nội dung của nó (giả thiết và kết luận) có liên quan đến số liệu thống kê trong thực tiễn. Để khai thác các bài toán thống kê có nội dung thực tiễn liên quan đến suy luận thống kê, phù hợp với chương trình học của học sinh, giáo viên cần chú ý:

– Khai thác các tình huống thống kê trong thực tiễn để giúp học sinh kiến tạo nên các khái niệm, công thức thống kê mới.

– Khai thác các số liệu thống kê trong thực tiễn, phù hợp với lứa tuổi của học sinh nhằm đem lại niềm vui, hứng thú và khuyến khích học sinh tham gia hào hứng vào hoạt động học tập thống kê.

– Cố gắng khai thác các bài toán từ thực tiễn liên quan đến thống kê làm ví dụ minh hoạ, luyện tập cho học sinh phát triển năng lực suy luận thống kê.

Rõ ràng với bài toán có nội dung thực tiễn có liên quan đến số liệu thống kê như trên sẽ làm cho các em hào hứng hơn với học tập yếu tố thống kê. Nếu giáo viên thường xuyên khai thác các bài toán như vậy sẽ giúp khả năng lập luận, suy luận thống kê của các em được nâng lên một cách rõ rệt.

4.2.5. Biện pháp 5: Tổ chức cho học sinh tiểu học thực hành mô hình hóa số liệu thống kê dưới dạng bảng biểu, biểu đồ thống kê để lí giải và rút ra kết luận có ý nghĩa thống kê.

4.2.5.1. Mục đích biện pháp

Biện pháp này tác động tích cực đến nhóm năng lực tiền suy luận thống kê từ hoạt động đưa ra các kết luận từ số liệu thống kê. Nhằm giúp GV và HS giải quyết được vấn đề học sinh thụ động trong tiết học, biết lựa chọn biểu đồ phù hợp, biểu diễn dưới dạng bảng biểu với số liệu thống kê đã cho, nắm được ý nghĩa thực sự của số liệu thống kê.

4.2.5.2. Cơ sở khoa học của biện pháp

4.2.5.3. Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp

– Tập luyện cho học sinh mô hình hóa số liệu thống kê dưới dạng bảng biểu.

– Mô hình hóa số liệu bằng biểu đồ thống kê

Để tập luyện cho học sinh rút ra kết luận cũng như phát hiện ra xu hướng của hiện tượng nghiên cứu, chúng ta phải:

– Tập luyện cho học sinh đưa ra các lí giải và kết luận hợp lý từ bảng biểu hay biểu đồ thống kê.

– Tập luyện cho học sinh suy luận tìm mối quan hệ và phát hiện ra xu hướng của hiện tượng thông qua bảng biểu diễn dữ liệu thống kê.

– Tập luyện cho học sinh suy luận tìm mối quan hệ và phát hiện ra xu hướng của hiện tượng thông qua đồ thị thống kê.

– Tập luyện cho học sinh đưa ra quyết định hành động từ các mô hình hoá dữ liệu thống kê.

Tóm lại, khi các số liệu thống kê tràn ngập trên mọi lĩnh vực của cuộc sống, các nhà thuyết trình, những người lãnh đạo trên mọi lĩnh vực kinh tế xã hội đều sử dụng đồ thị, biểu đồ để trình bày số liệu thống kê hay một ý tưởng kinh doanh nào đó nhằm lôi cuốn người nghe hoặc nhấn mạnh một vấn đề có chủ định. Vì vậy, mọi công dân trong xã hội luôn luôn phải tập làm quen với những lập luận, lí giải từ biểu đồ thống kê và rút ra những kết luận có ý nghĩa phục vụ cho nhu cầu bản thân cũng như doanh nghiệp.

4.2.6. Biện pháp 6: Xây dựng môi trường học tập nuôi dưỡng và phát triển năng lực tiền suy luận thống kê

4.2.6.1. Mục đích biện pháp

Biện pháp sư phạm này tác động tích cực đến toàn bộ các nhóm kỹ năng và các nhóm năng lực suy luận thống kê.

4.2.6.2. Cơ sở khoa học của biện pháp

4.2.6.3. Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp

Chúng tôi cho rằng, để xây dựng môi trường học tập nhằm phát triển năng lực suy luận thống kê, chúng ta phải thực hiện một số nhiệm vụ sau:

– Tập trung phát triển một số khái niệm thống kê quan trọng.

– Tăng cường khai thác dữ liệu từ thực tiễn phù hợp với từng lứa tuổi, tâm sinh lí của học sinh.

– Tăng cường khai thác công nghệ hỗ trợ giảng dạy phát triển năng lực suy luận thống kê.

– Tăng cường tổ chức các hoạt động học tập nhằm phát triển năng lực suy luận thống kê cho học sinh.

Để tổ chức hoạt động học tập trong một lớp học nhằm tạo môi trường dạy học phát triển năng lực suy luận thống kê, giáo viên có thể tổ chức thực hiện theo các cách thức sau:

– Cách thứ nhất, giáo viên thiết kế những tập dữ liệu thống kê thực tế mang dụng ý sư phạm để toàn thể học sinh trong lớp học tham gia vào việc đưa ra phỏng đoán về một vấn đề hoặc phân tích, so sánh, giải thích về một tập dữ liệu.

– Cách thứ hai, giáo viên thiết kế các hoạt động dựa vào việc học tập hợp tác đối với một nhóm nhỏ hai hay một vài học sinh, trong đó các em được cung cấp các câu hỏi để thảo luận hay một vấn đề cần giải quyết.

– Xây dựng hệ thống bài tập thuận lợi cho việc phát triển năng lực suy luận thống kê cho học sinh.

– Sử dụng các phương pháp đánh giá thay thế khác nhau.

4.3. Kết luận Chương 4

Trên cơ sở tiếp cận dạy học thống kê, chúng tôi xây dựng 6 biện pháp sư phạm nhằm tác động vào từng nhóm năng lực góp phần phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh tiểu học

Trong mỗi biện pháp sư phạm chúng tôi đều phân tích mục đích, cơ sở khoa học, vai trò của biện pháp, cách thực hiện và ví dụ minh họa.

CHƯƠNG 5

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

5.1. Mục đích, yêu cầu thực nghiệm sư phạm

5.1.1. Mục đích

– Đánh giá tính khả thi của 6 biện pháp sư phạm đã đề xuất.

– Kiểm tra, đánh giá tính hiệu quả trong việc phát triển năng lực tiền suy luận thống kê của HS thông qua sử dụng các biện pháp sư phạm vào tiến trình dạy học.

5.1.2. Yêu cầu thực nghiệm sư phạm

– Thiết kế giáo án dạy học một nội dung Toán thống kê bằng cách vận dụng một số biện pháp sư phạm đã đề xuất một cách phù hợp.

– Chọn địa bàn, đối tượng để tổ chức thực nghiệm sư phạm.

– Tiến hành thực nghiệm sư phạm.

– Đo lường, phân tích kết quả theo phương pháp thống kê toán học để rút ra kết luận.

5.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm

5.2.1. Một số căn cứ lựa chọn nội dung thực nghiệm sư phạm

Thứ nhất, nội dung thực nghiệm phù hợp với nội dung các yếu tố thống kê trong chương trình toán tiểu học.

Thứ hai, nội dung thực nghiệm phải tác động tích cực đến các hoạt động kiến tạo tri thức thống kê và đem lại hiệu quả cao trong công việc phát triển năng lực suy luận thống kê cho học sinh.

Thứ ba, nội dung thực nghiệm phải đảm bảo tính vừa sức, sát với thực tiễn.

Thứ tư, nội dung thực nghiệm phải chứng tỏ tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp dạy học.

5.2.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm

Chúng tôi soạn giáo án dạy thực nghiệm thuộc phạm vi kiến thức: Làm quen với số liệu thống kê qua bài: Giới thiệu biểu đồ hình quạt (SGK Toán 5/ 101); Ôn tập về biểu đồ (SGK Toán 5/ 173). Các tiết dạy bao gồm lý thuyết và thực hành. Mỗi tiết 35 phút theo quy định của trường tiểu học.

Sau khi dạy thực nghiệm chúng tôi tiến hành một bài kiểm tra để đánh giá tính hiệu quả của biện pháp trong việc phát triển năng lực suy luận thống kê cho HS.

5.3. Tổ chức thực nghiệm sư phạm

Chúng tôi đã tiến hành thực nghiệm tại lớp 5/4 gồm 40 học sinh trường Tiểu học Trần Văn Dư quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng thời gian: học kì 2, năm học 2019 – 2020.

5.4. Phân tích kết quả thực nghiệm

5.4.1. Đánh giá ban đầu về thực nghiệm

5.4.2. Phân tích định tính

5.5. Kết quả thực nghiệm

Sau khi trao đổi, nói chuyện trực tiếp với các giáo viên, chúng tôi rút ra được những kinh nghiệm quý báu trong quá trình giảng dạy.

Đa số GV tán thành với những biện pháp mà chúng tôi đưa ra, cũng như tính hiệu quả và tính khả thi của các biện pháp đó.

5.6. Kết luận Chương 5

Ở chương này, chúng tôi đã tiến hành thực nghiệm tại trường tiểu học Trần Văn Dư, thành phố Đà Nẵng qua việc trao đổi, tham khảo ý kiến của các giáo viên có kinh nghiệm dạy toán ở khối lớp 5. Đây chính là cơ hội để chúng tôi có thêm những kinh nghiệm quý báu trong quá trình nghiên cứu của mình. Đồng thời, chính nhờ quá trình thực nghiệm này sẽ đưa đề tài của chúng tôi đến gần hơn với các GV ở trường TH, làm tăng hiệu quả quá trình giảng dạy cũng như phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh tiểu học.

KẾT LUẬN

Qua quá trình nghiên cứu và phân tích đề tài luận văn “Phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh thông qua dạy học xác suất và thống kê ở tiểu học” đã đạt được một số kết quả sau đây:

1. Về lí luận:

– Đã hệ thống hóa, làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận liên quan đến lý thuyết tiền suy luận thống kê cho học sinh tiểu học.

– Hệ thống hóa một số ý kiến, quan điểm của các tác giả, nhóm tác giả trong và ngoài nước về suy luận thống kê.

– Nêu ra mục tiêu, nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học toán hiện nay theo chương trình phổ thông 2018.

2. Về thực tiễn:

– Luận văn đã phần nào làm sáng tỏ thực trạng về dạy học các yếu tố thống kê trong trường tiểu học, giáo viên và học sinh còn chưa thực sự sáng tạo và hứng thú khi tìm hiểu nội dung bài học. Học sinh chưa được rèn luyện các năng lực tiền suy luận thống kê trong chương trình môn toán tiểu học.

– Đưa ra một số biện pháp nhằm góp phần phát triển năng lực tiền suy luận thống kê cho học sinh, giúp học sinh hứng thú, tự tin và vận dụng được kiến thức vào thực tiễn.

– Tổ chức thực nghiệm sư phạm và kết quả khảo sát một phần nào đó đã góp phần vào tính khả thi của các hoạt động đã thiết kế.

LIỆN HỆ:

SĐT+ZALO: 0935568275

E:\DỮ LIỆU COP CỦA CHỊ YẾN\DAI HOC DA NANG\GIAO DUC TIEU HOC\PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG THỐNG KÊ LỚP 3\DONG