Tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4
1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu
Kiến thức trong môn Khoa học rất đa dạng, phong phú và hấp dẫn nhưng ở mức cơ bản, đơn giản, gần gũi với học sinh thuộc về các lĩnh vực như Vật Lý, Hóa học, Sinh học. Chính vì vậy, tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong môn khoa học sẽ làm cho học sinh có thêm nhiều kiến thức hay, bổ ích; giúp các em thêm yêu khoa học, yêu thiên nhiên, đất nước, yêu quý động vật, cỏ cây; có thái độ, hành vi đúng đắn trước thiên nhiên, con người; rèn luyện những kỹ năng sống cần thiết và có khả năng vận dụng các kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống. Các hoạt động trải nghiệm có thể tổ chức ở toàn bộ chương trình môn Khoa học 4 chứ không giới hạn ở một chương hay một bài cụ thể. Nhận thức được vai trò của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm và sự cần thiết của việc hướng dẫn học sinh tham gia vào hoạt động trải nghiệm trong môn Khoa học nên chúng tôi quyết định chọn đề tài: “Tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4 ” nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn Khoa học ở Tiểu học.
Đề xuất nội dung, quy trình và xây dựng kế hoạch dạy học trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4 cho HS tiểu học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn học trong trường tiểu học.
Trong dạy học môn Khoa học lớp 4, nếu tiến hành cho học sinh học tập dựa vào hoạt động trải nghiệm theo nội dung và quy trình phù hợp, trong đó, học sinh tích cực trải nghiệm, vận dụng tối đa vốn kinh nghiệm hiện có của bản thân, kết hợp với các giác quan vào hoạt động học tập thì sẽ nâng cao kết quả học tập của học sinh.
4.1. Hệ thống hóa cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc tổ chức dạy học môn Khoa học lớp 4 dựa vào hoạt động trải nghiệm.
4.2. Xác định nội dung, quy trình và thiết kế các kế hoạch dạy học môn Khoa học lớp 4 dựa vào hoạt động trải nghiệm.
4.3. Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng tính khả thi của nội dung, quy trình và các hoạt động dạy học môn Khoa học lớp 4 dựa vào hoạt động trải nghiệm do đề tài đề xuất.
5. Khách thể, đối tượng, phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4 cho HS tiểu học.
5.2. Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu và xây dựng quy trình tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4.
6.1. Các phương pháp nghiên cứu lí luận
6.2. Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
– Phương pháp quan sát sư phạm
– Phương pháp đàm thoại.
– Phương pháp điều tra Anket
– Phương pháp thực nghiệm sư phạm
6.3. Các phương pháp xử lí thông tin
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được chia thành 4 chương:
Chương 1: Tổng quan và cơ sở lý luận của việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4.
Chương 2: Thực trạng tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn khoa học lớp 4.
Chương 3: Xây dựng quy trình, nội dung và thiết kế các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4.
Chương 4: Thực nghiệm sư phạm.
CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN , CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG CỦA VIỆC TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 4
1.1. Lịch sử của vấn đề nghiên cứu
1.2. Cơ sở lí luận
1.2.1. Một số khái niệm liên quan
1.2.1.1 Trải nghiệm
1.2.1.2. Hoạt động trải nghiệm
1.2.1.3. Hoạt động trải nghiệm trong dạy học
1.2.2. Bản chất, đặc điểm và hình thức của hoạt động trải nghiệm trong dạy học
1.2.2.1. Bản chất của hoạt động trải nghiệm trong dạy học
1.2.2.2. Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm trong dạy học
a. Nội dung hoạt động trải nghiệm
b. Hình thức học qua hoạt động trải nghiệm rất đa dạng
c. Học qua trải nghiệm là quá trình học tích cực và hiệu quả
d. Học qua trải nghiệm đòi hỏi khả năng phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường
e. Học qua trải nghiệm giúp lĩnh hội những kinh nghiệm mà các hình thức học tập khác không thực hiện được
1.2.2.3. Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm
a. Hình thức câu lạc bộ
b. Hình thức trò chơi
c. Hình thức diễn đàn
d. Hình thức tham quan, dã ngoại
e. Hình thức hội thi / cuộc thi
g. Hình thức tổ chức sự kiện
h. Hình thức hoạt động giao lưu
i. Hình thức hoạt động chiến dịch
k. Hình thức hoạt động nhân đạo
l. Hình thức sân khấu tương tác
1.2.3. Đặc điểm dạy học môn Khoa học lớp 4
a. Nội dung môn khoa học lớp 4
Chủ đề: Con người và sức khỏe
Chủ đề: Vật chất và năng lượng
Chủ đề: Thực vật và động vật
b. Phương pháp và hình thức tổ chức dạy học môn khoa học lớp 4
Ta có thể thấy mọi phương pháp và hình thức tổ chức dạy học trong môn Khoa học 4 đều hướng tới việc tổ chức cho HS hoạt động, tìm hiểu, trải nghiệm để tự mình phát hiện ra tri thức mới.
c. Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động trải nghiệm trong dạy học Khoa học lớp 4
* Đội ngũ giáo viên
GV là người trực tiếp giảng dạy, giáo dục HS thực hiện chương trình giáo dục. GV cũng là người trực tiếp lựa chọn, xác định nội dung tổ chức trải nghiệm trong dạy học các môn học ở nói chung và dạy học môn Khoa học lớp 4 nói riêng. Do đó, GV phải là người có nhận thức đầy đủ về vai trò của việc tổ chức, cách thức tiến hành các hoạt động học tập hay lựa chọn phương pháp để đảm bảo cho giờ học đạt hiệu quả cao nhất.
* Học sinh có kĩ năng tìm tòi, khám phá tri thức mới
Để tiếp thu được nội dung bài học một cách có hiệu quả và nhanh chóng thì HS phải có hứng thú tham gia, say mê tìm hiểu, khám phá, trao đổi với các bạn để phát hiện ra nội dung tri thức trong bài.
c) Điều kiên cơ sở vật chất
Điều kiện cơ sở vật chất thuận lợi, an toàn cho HS trải nghiệm thực tế sẽ mang lại hiệu quả tốt để các em tìm hiểu các sự vật, hiện tượng trong quá trình học tập.
1.3. Tiểu kết Chương 1
Đối với hoạt động trải nghiệm dạy học: đây là một phương pháp dạy học phát huy được tối đa tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, vận dụng được tối đa kinh nghiệm và các giác quan của HS trong quá trình học tập để tiếp thu tri thức mới.
1.3. Khái quát chung về khảo sát thực trạng
1.3.1. Mục đích khảo sát thực trạng
Việc vận dụng để tổ chức các hoạt động trải nghiệm có hiệu quả vẫn là một khó khăn còn tồn tại trong các nhà trường xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Một trong những nguyên nhân đó là: phần lớn giáo viên đều hứng thú với các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm nhưng chưa vận dụng được một cách triệt để và tối đa và linh hoạt trong dạy học, dẫn đến chất lượng dạy và học chưa thật sự cao. Bên cạnh đó, để có một tiết dạy hiệu quả còn phải dựa vào trang thiết bị của nhà trường, sự chuẩn bị của giáo viên cho từng hoạt động, giúp học sinh tiếp thu được kiến thức nhanh chóng và hiệu quả.
Từ thực trạng trên đã đặt ra một yêu cầu bức thiết cho các môn học khác ở trường tiểu học nói chung và môn Khoa học nói riêng phải có những biện pháp đổi mới nhằm phát huy những thế mạnh bộ môn và khắc phục những hạn chế để chất lượng giáo dục được nâng cao.
1.3.2. Đối tượng khảo sát thực trạng
Chúng tôi tiến hành sử dụng phiếu điều tra đối với 50 GV đã và đang dạy môn Khoa học lớp 4 ở 4 trường tiểu học trên địa bàn thành phố Đà Nẵng đó là:
Trường tiểu học Lê Lai
Trường tiểu học Nguyễn Duy Trinh
Trường tiểu học Phạm Hồng Thái
Trường Hermann Gmeiner
1.3.3. Nội dung khảo sát thực trạng
– Thực trạng dạy học môn Khoa học lớp 4 hiện nay
– Thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học ở lớp 4
– Mức độ hứng thú của học sinh khi giáo viên tổ chức các hoạt động trải nghiệm
– Thực trạng nhận thức, quan niệm của giáo viên về hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học 4
1.3.4. Phương pháp khảo sát
Phương pháp quan sát
Phương pháp trò chuyện
Phương pháp sử dụng phiếu điều tra
Phương pháp xử lí thông tin
1.4. Kết quả khảo sát
1.4.1. Các quan niệm của giáo viên về tổ hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học 4
a. Quan niệm của GV về hoạt động trải nghiệm
Chúng tôi đã đưa ra 4 nội dung để tìm hiểu quan niệm của GV về hoạt động trải nghiệm (Câu 1-Phụ lục1). Trong số những GV được hỏi thì có tới 56% thầy cô hiểu đúng về bản chất các hoạt động trải nghiệm là. Chỉ có 44% thầy cô hiểu chưa đúng, đầy đủ về bản chất các hoạt động trải nghiệm.
b. Quan niệm của GV về sự cần thiết của hoạt động trải nghiệm.
Để tìm hiểu sự cần thiết của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm chúng tôi đã đưa ra 4 mức độ để tìm hiểu (Câu 2 – Phụ lục).
c. Quan niệm về vai trò, ý nghĩa của việc tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong chương trình môn Khoa học ở trường tiểu học
Để biết được vai trò, ý nghĩa của việc tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong chương trình môn Khoa học lớp 4, chúng tôi đã đưa ra 4 quan niệm ( Câu 3 – Phụ lục1).
d. Quan niệm về năng lực sẽ được hình thành cho học sinh thông qua HĐTN trong dạy học môn Khoa học
Để làm rõ nét hơn quan niệm về năng lực sẽ được hình thành cho học sinh thông qua HĐTN trong dạy học môn Khoa học, chúng tôi đã tiến hành khảo sát với 6 nội dung dưới đây (Câu 4 – Phụ lục1).
e. Quan niệm về vai trò của HĐTN trong việc hình thành kĩ năng sống cho HS
Để biết được vai trò của HĐTN trong HĐTN trong việc hình thành kĩ năng sống cho HS, chúng tôi đã đưa ra 4 quan niệm ( Câu 9 – Phụ lục1).
1.4.2. Thực trạng tổ chức các HĐTN trongdạy học môn Khoa học 4 ở tiểu học
a. Thực trạng về mức độ sử dụng các PPDH trong dạy học môn Khoa học
Để làm rõ nét hơn việc khai thác và sử dụng các phương pháp dạy học trong môn Khoa học, chúng tôi đã tiến hành khảo sát với 10 phương pháp dưới đây. Nội dung phiếu điều tra:( Câu 5 – Phụ lục1).
b. Mức độ tổ chức hoạt động trải nghiệm
Chúng tôi nhận thấy rằng các hoạt động trải nhiệm vẫn chưa được tổ chức thường xuyên trong dạy học môn Khoa học lớp 4 ở các trường tiểu học. Chúng tôi đã tiến hành điều tra thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Khoa học ở trường tiểu học với 4 mức độ ( Câu 6- Phụ lục1)
c. Mức độ hứng thú của học sinh khi tham gia hoạt động trải nghiệm
Để có được kết quả chính xác, khách quan mức độ hứng thú của học sinh khi giáo viên tổ chức các HĐTN chúng tôi đã sử dụng phiếu điều tra, kết hợp trò chuyện với GV. Nội dung phiếu điều tra: (Câu 7- Phụ lục 1).
1.5. Những thuận lợi và khó khăn của việc việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học 4
1.5.1. Thuận lợi
HĐTN kích thích HS chủ động và tích cực hơn trong quá trình học tập, người học luôn ở trạng thái vận động, khuyến khích người học vượt qua khó khăn, bộc lộ được năng lực, sở trường của bản thân. Tạo không khí học tập vui vẻ, phát triển mối quan hệ học tập một cách nhanh chóng.
1.5.2. Khó khăn
Trong quá trình thực hiện hoạt động nhiều khi GV không thể lường trước được diễn biến của hoạt động. Vì vậy muốn tiến hành thành công một giờ dạy đòi hỏi GV phải có một trình độ nhất định. GV thường mất nhiều thời gian chuẩn bị cho giờ học, chuẩn bị địa điểm học tập. GV chưa hiểu rõ, còn mơ hồ về tổ chức các hoạt động trải nghiệm.
1.6. Tiểu kết chương 1
Đối với hoạt động trải nghiệm dạy học: đây là một phương pháp dạy học phát huy được tối đa tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, vận dụng được tối đa kinh nghiệm và các giác quan của HS trong quá trình học tập để tiếp thu tri thức mới.
Phần lớn GV đều đã nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng cũng như mặt tích cực của việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm. Tuy nhiên việc tiếp cận các tài liệu học tập dựa vào trải nghiệm và áp dụng để tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho HS trong dạy học môn Khoa học còn hạn chế. Do vậy việc vận dụng các phương pháp, hình thức trải nghiệm để tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong môn Khoa học ở trường tiểu học nói chung chưa được phổ biến.
CHƯƠNG 2
XÂY DỰNG QUY TRÌNH, NỘI DUNG VÀ THIẾT KẾ CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 4
2.1. Nguyên tắc xác định các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn khoa học 4
2.1.1. Đảm bảo phù hợp với đặc trưng của hoạt động trải nghiệm
2.1.2. Đảm bảo phù hợp với đặc trưng môn khoa học lớp 4
2.1.3. Đảm bảo phù hợp với học sinh lớp 4
2.1.4. Bảo đảm sự thống nhất giữa vai trò chủ thể tích cực, tự giác học tập của học sinh và vai trò tổ chức, hướng dẫn của giáo viên
2.1.5. Đảm bảo với thực tiễn giáo dục tiểu học hiện nay
2.2. Quy trình và nội dung tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4
2.2.1. Quy trình chung tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4
Căn cứ vào những kết quả thu được về cả lí luận và thực tiễn của dạy học môn Khoa học lớp 4 theo phương pháp giáo dục trải nghiệm, cùng với việc tham khảo “Mô hình học qua trải nghiệm của David A. Kolb” và theo quá trình nghiên cứu về trải nghiệm của Kurt Lewin tôi đã thiết kế các hoạt động học tập bằng trải nghiệm gồm các bước chủ yếu sau:
Bước 1: Giao nhiệm vụ trải nghiệm
Bước 2: Tổ chức HS quan sát, đối chiểu, phản hồi
Bước 3: Tổ chức cho HS tự hình thành khái niệm
Bước 4: Tổ chức cho HS trải nghiêm tích cực.
Bước 5: Tổng kết.
2.2.2. Xác định nội dung dạy học bài học và ngoại khóa để tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4
a. Xác định nội dung hoạt động trải nghiệm trong dạy học bài học môn Khoa học lớp 4
b. Xác định nội dung hoạt động trải nghiệm ngoại khóa trong dạy học môn Khoa học lớp 4
2.3. Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm cụ thể trong dạy học môn Khoa học lớp 4
2.3.1. Thiết kế kế hoạch dạy học theo nội dung bài học
a. Kế hoạch dạy học 1: Bài 63: Không khí có những tính chất gì?
b. Kế hoạch dạy học 2: Bài 25: Nước bị ô nhiễm
2.3.2. Thiết kế kế hoạch dạy học ngoại khóa
a. Kế hoạch dạy học 1: Chủ đề : Bảo vệ bầu không khí trong sạch
b. Kế hoạch dạy học 2: Chủ đề: Phòng bệnh béo phì
2.4. Một số lưu ý khi thiết kế một kế hoạch hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4
2.4.1. Một số lưu ý về trình tự thiết kế (các bước) một kế hoạch dạy học hoạt động trải nghiệm
– Bước 1:
Xác định mục tiêu của bài học, căn cứ vào chuẩn kiến thức (KT), kĩ năng (KN) và yêu cầu về thái độ trong chương trình để tổ chức các HĐTN. Bước này được đặt ra bởi việc xác định mục tiêu của bài học là một khâu rất quan trọng, đóng vai trò thứ nhất, không thể thiếu của mỗi giáo án. Mục tiêu (yêu cầu) vừa là cái đích hướng tới, vừa là yêu cầu cần đạt của giờ học trải nghiệm; hay nói khác đi đó là thước đo kết quả quá trình dạy học. Nó giúp GV xác định rõ các nhiệm vụ sẽ phải làm (dẫn dắt HS tìm hiểu, tổ chức tốt hoạt động; phạm vi, mức độ đến đâu; qua đó giáo dục cho HS những bài học gì).
– Bước 2:
Nghiên cứu SGK và các tài liệu hướng dẫn tổ chức các HĐTN: hiểu chính xác, đầy đủ những nội dung của bài học; xác định những KT, KN, thái độ cơ bản cần hình thành và phát triển ở HS; xác định trình tự, các bước cụ thể để tổ chức hoạt động trải nghiệm phù hợp với bài học.
Thực ra khâu khó nhất trong đọc SGK và các tư liệu là đúc kết được phạm vi, mức độ KT, KN của từng bài học để tổ chức các HĐTN sao cho phù hợp với năng lực của HS và điều kiện dạy học. Trong thực tế dạy học, nhiều khi chúng ta tổ chức các HĐTN chưa đi tới hoặc đi quá những yêu cầu cần đạt về KT, KN. Nếu nắm vững nội dung bài học, GV sẽ thiết kế được các HĐTN đảm bảo các tiêu chí về nội dung, cách thức tổ chức, đối tượng tham gia….
– Bước 3:
Xác định khả năng đáp ứng các nhiệm vụ, khả năng tham gia các HĐTN của HS, gồm: xác định những KT, KN mà HS đã có và cần có; dự kiến khả năng thực hiện các nhiệm vụ trải nghiệm, những khó khăn, những tình huống có thể nảy sinh và các phương án giải quyết.
Bước này được đặt ra bởi trong giờ học theo hướng tổ chức các HĐTN, GV không những phải nắm vững nội dung bài học mà còn phải hiểu HS để lựa chọn hình thức tổ chức, phương tiện dạy học, các phương pháp tổ chức dạy học và đánh giá cho phù hợp. Như vậy, trước khi soạn giáo án cho giờ học mới, GV phải lường trước các tình huống, các cách giải quyết nhiệm vụ trải nghiệm của HS. Nói cách khác, tính khả thi của giáo án phụ thuộc vào trình độ, năng lực của HS, được xuất phát từ : những KT, KN mà HS đã có một cách chắc chắn, vững bền; những kinh nhiệm mà HS có được trong thực tế cuộc sống; những khó khăn có thể nảy sinh trong quá trình học tập của HS. Bước này chỉ là sự dự kiến; nhưng trong thực tiễn, có nhiều HĐTN do không dự kiến trước, GV đã lúng túng trước những ý kiến không đồng nhất của HS với những biểu hiện rất đa dạng. Do vậy, dù mất công nhưng mỗi GV nên dành thời gian để soạn kĩ các bước tổ chức các HĐTN trước giờ lên lớp kết hợp với kiểm tra đánh giá phù hợp với từng hình thức tổ chức hoạt động để có thể phát huy tích cực vốn KT, KN, kinh nghiệm, vốn sống đã có của HS.
– Bước 4:
Lựa chọn PPDH, phương tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học và cách thức đánh giá thích hợp nhằm giúp HS học tập tích cực, chủ động, sáng tạo. Bước này được đặt ra bởi khi tổ chức các HĐTN, GV phải quan tâm tới việc phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, KN vận dụng KT, kinh nghiệm thực tế vào những hoạt động cụ thể do GV tổ chức.
– Bước 5: Thiết kế giáo án.
Đây là bước người GV bắt tay vào soạn giáo án – thiết kế nội dung, nhiệm vụ, cách thức hoạt động, thời gian và yêu cầu cần đạt cho từng hoạt động dạy trải nghiệm. Trong thực tế, có nhiều GV khi thiết kế các HĐTN thường chỉ căn cứ vào mục tiêu và nội dung bài học mà bỏ qua các khâu xác định đối tượng HS tham gia HĐTN, vốn kinh nghiệm sống, khả năng ứng dụng vào thực tế, xác định khả năng đáp ứng nhiệm vụ học tập của HS, lựa chọn các PPDH, phương tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học và cách thức đánh giá thích hợp nhằm giúp HS học tập tích cực, chủ động, sáng tạo. Cách làm như vậy không thể giúp GV có được một giáo án tốt và có những điều kiện để thực hiện một giờ dạy học tốt. Về nguyên tắc, cần phải thực hiện qua các bước 1, 2, 3, 4 trên đây rồi hãy bắt tay vào soạn giáo án cụ thể.
2.4.2. Một số lưu ý về tổ chức HĐTN trong dạy học bài học
a. Tổ chức trò chơi trong dạy học bài học
Để tổ chức trò chơi cho học sinh trong dạy học môn Khoa học, giáo viên cần lưu ý một số vấn đề như: Giáo viên giới thiệu tên, mục đích của trò chơi, hướng dẫn chơi, nêu luật chơi cụ thể mới tiến hành trò chơi. Khi kết thúc trò chơi, giáo viên cần nhận xét về thái độ tham gia trò chơi của từng đội, những việc làm chưa tốt của các đội để rút kinh nghiệm.
Việc khai thác và tổ chức tốt các trò chơi khi tổ chức các HĐTN trong từng bài học sẽ giúp HS hứng thú, say mê học tập. Giúp các em dễ tiếp cận với nội dung học từ đó tự mình khám phá, củng cố các kiến thức đã học.
b. Tổ chức hình thành kĩ năng mới trong dạy học bài học
GVcần lưu ý:
– GV chuẩn bị giáo án, soạn kĩ hệ thống câu hỏi để khai thác nội dung các hoạt động trải nghiệm của HS.
– GV chuẩn bị hoặc giao nhiệm vụ cho lớp( nhóm) chuẩn bị các đồ dùng, vật dụng cần thiết trong tiết học.
– GV nên chia lớp thành từng nhóm tùy thuộc vào đặc điểm của lớp, giao nhiệm vụ cụ thể cho từng nhóm để HS dễ thảo luận và tiến hành các hoạt động trải nghiệm hiệu quả.
– Tổ chức cho HS thảo luận, phân tích, phản ánh, xem xét các kinh nghiệm, thảo luận về các chủ đề, vấn đề được GV đưa ra khi trải nghiệm: Tại sao cần ăn phối hợp nhiều loại thức ăn, nước bị ô nhiễm, không khí có những tính chất gì?, vật dẫn nhiệt và vật cách nhiệt…
– GV phải là người định hướng bằng những câu hỏi cụ thể để HS đưa ra được kết luận rõ ràng, ngắn gọn, chính xác.
– GV tổng kết lại nội dung bài học cho HS ghi nhớ và nắm chắc hơn kiến thức.
2.4.3. Một số lưu ý về tổ chức HĐTN trong dạy học ngoại khóa
a. Tổ chức HĐTN trong dạy học ngoại khóa bằng hình thức Hội thi
Nội dung các Cuộc thi/ Hội thi có thể là tổng hợp nhiều nội dung, nhiều lĩnh vực hoặc có thể tập trung vào một nội dung, một lĩnh vực nhất định. Giáo cần lưu ý một số vấn đề sau: Cần xác định mục đích, ý nghĩa, thời gian, địa điểm tổ chức, các nội dung chính của hội thi, thể lệ cuộc thi, thành phần tham gia, cách thức, hình thức tổ chức. Tiếp theo mới xin phép ý kiến nhà trường và thông báo cho phụ huynh học sinh.
Tùy vào nội dung từng bài học và điều kiện thực tế ở mỗi trường, GV có thể linh hoạt tổ chức và xây dựng cho mình quy trình phù hợp, hiệu quả nhất.
b. Tổ chức HĐTN trong dạy học ngoại khóa bằng hình thức thực địa/ thực tế, hoạt động chiến dịch
Giáo viên cần lưu ý lên kế hoạch, tìm địa điểm, xác định mục tiêu, thời gian tổ chức, đối tượng tham gia. Giáo viên liên hệ với ban quản lí nơi HS đến tham gia trải nghiệm, dự trù kinh phí, đặc biệt chú ý đến vấn đề an toàn.
c. Tổ chức HĐTN trong dạy học ngoại khóa bằng hình thức sân khấu tương tác
GV có thể linh hoạt tổ chức theo các bước sau:
– Giao nhiệm vụ trải nghiệm.
– Tổ chức cho HS chơi, quan sát, đối chiếu, phản hồi.
– Tổ chức cho HS tự hình thành khái niệm.
– Thử nghiệm tích cực.
– Tông kết
d. Tổ chức HĐTN trong dạy học ngoại khóa bằng hình thức câu lạc bộ
Các nội dung sinh hoạt câu lạc bộ với môn Khoa học rất phong phú, đa dạng, tùy thuộc vào mục đích, loại hình, điều kiện, …. của câu lạc bộ mà người tổ chức biên soạn nội dung, chủ đề, bố trí các hoạt động cho phù hợp. GV cần chú ý các vấn đề sau:
– Căn cứ nhu cầu, nguyện vọng học sinh, căn cứ mục tiêu kế hoạch của nhà trường, xác định loại hình câu lạc bộ.
– Xây dựng kế hoạch, xác định mục tiêu, nội dung hoạt động, hình thức tổ chức. Bước này có thể do nhà giáo dục, cũng có thể giao quyền tự chủ cho học sinh tự xây dựng.
– Tập hợp các thành viên, xây dựng tổ chức, thống nhất nguyên tắc hoạt động, thông qua kế hoạch, xây dựng nội quy hoạt động, thống nhất lịch sinh hoạt. Xây dựng kế hoạch dài hạn và ngắn hạn.
– Tổ chức các buổi sinh hoạt, trong đó xác định rõ nội dung, công việc, có kiểm tra và nhận xét đánh giá cuối mỗi buổi.
2.5. Cấu trúc một kế hoạch dạy học hoạt động trải nghiệm
2.6. Thực hiện giờ dạy
2.6. Tiểu kết Chương 2
Tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học giúp học sinh hứng thú trong học tập, tạo không khí vui tươi trong lớp học. Học sinh phát triển tư duy, linh hoạt, năng động hơn trong học tập, có điều kiện phát triển, củng cố, thực hành các kiến thức đã học.
Giáo viên chỉ cần thay đổi, sử dụng linh hoạt các hình thức trải nghiệm là đã có thể tạo nên một tiết học sinh động, giúp các em học tập có hiệu quả hơn. Qua các hình thức tổ chức của hoạt động trải nghiệm, học sinh ham học hơn, cố gắng tập trung hơn để nhớ bài lâu hơn. Hầu hết các em học chậm, chay lười đến các em học khá, giỏi cũng đều tham gia hoạt động học rất nhiệt tình, hào hứng với ý thức kỉ luật, ý thức đồng đội cao. Từ đó, các em học tập ngày một chăm hơn, hăng say hơn. Tổ chức tốt các hoạt động trải nghiệm góp phần nâng cao chất lượng dạy học phân môn Khoa học ở lớp 4
CHƯƠNG 3 – THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
3.1. Mục đích thực nghiệm
Trên cơ sở nghiên cứu ở trên, chúng tôi đã tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm mục đích kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài: Trong quá trình dạy học môn Khoa học lớp 4, nếu tổ chức được hoạt động trải nghiệm một cách thích hợp thì học sinh sẽ tích cực hơn, đạt kết quả cao hơn trong học tập. Đồng thời kiểm nghiệm hiệu quả và tính khả thi của quy trình, nội dung và một số hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong dạy học Khoa học lớp 4 mà luận văn đã đề xuất.
3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm
Chúng tôi tiến hành thực nghiệm sư phạm với nhiệm vụ cụ thể như sau:
– Kiểm tra sự tác động của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo đến hứng thú học tập của học sinh với môn Khoa học.
– Đánh giá hiệu quả của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học môn Khoa học lớp 4.
3.3. Đối tượng thực nghiệm
Học sinh khối lớp 4 trường Tiểu học Nguyễn Duy Trinh và trường Hermann Gmeiner
3.4. Phương pháp thực nghiệm
Để thực nghiệm diễn ra hiệu quả và mang lại kết quả có tính khách quan chúng tôi tiến hành các hoạt động như sau:
– Bài dạy thực hiện đồng thời ở hai lớp.
– Trao đổi với giáo viên lớp thực nghiệm và lớp đối chứng.
Ở mỗi hoạt động thực nghiệm, chúng tôi tiến hành như sau:
+ Ở lớp thực nghiệm, chúng tôi xây dựng bài học theo hướng tăng cường tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh. Kế hoạch thực nghiệm chúng tôi thiết kế tương đối chi tiết để giáo viên lớp thực nghiệm có thể dễ dàng thực nghiệm.
+ Ở lớp đối chứng, giáo viên tự chuẩn bị giáo án và triển khai bài học theo ý định của mình.
Để đảm bảo tính khách quan về kết quả tiếp nhận của học sinh, chúng tôi theo dõi việc phát phiếu điều tra thực nghiệm của giáo viên sau mỗi tiết học và việc thực hiện của học sinh với các yêu cầu ghi trong phiếu. Thu phiếu để tổng hợp kết quả.
3.5. Phương pháp đánh giá kết quả thực nghiệm
3.5.1. Căn cứ để đánh giá
Dựa vào kết quả khảo sát học sinh sau khi dạy hai tiết thực nghiệm ( Bài khảo sát xem phần phụ lục)
3.5.2. Phương án đánh giá
a. Đánh giá dựa trên phương pháp nghiên cứu định tính
b. Đánh giá dựa trên phương pháp nghiên cứu định lượng
3.6. Tiến hành thực nghiệm sư phạm
Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi đã tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh. Dưới đây là hai trong số nhiều hoạt động thực nghiệm chúng tôi đã tiến hành.
– Bài dạy thực nghiệm 1: Bảo vệ bầu không khí trong sạch
– Bài dạy thực nghiệm 2: Không khí có những tính chất gì?
(Kế hoạch bài dạy được trình bày cụ thể ở phần phụ lục)
3.7. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm
3.7.1. Đánh giá định lượng
a Về kết quả học tập
Kết quả học tập được chúng tôi tính bằng thang điểm 10 dựa vào bài kiểm tra cuối mỗi bài thực nghiệm của học sinh.
Kết quả được chia làm 3 mức:
– Hoàn thành tốt: Từ 9 đến 10 điểm.
– Hoàn thành: Từ 5 đến 8 điểm.
– Chưa hoàn thành: Từ 1 đến 4 điểm.
*. Kết quả học tập ở bài dạy thực nghiệm 1
* Kết quả học tập ở bài dạy thực nghiệm 2
b. Về thái độ của học sinh
* Mức độ yêu thích của HS khi tổ chức hoạt động trải nghiệm
Để biết mức độ yêu thích của HS khi tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong chương trình môn Khoa học lớp 4, chúng tôi đã đưa ra 4 mức độ ( Câu 1 – Phụ lục 2).
*. Mức độ gặp khó khăn của HS khi tham gia hoạt động trải nghiệm
Nhằm tìm hiểu xem trong quá trình tham gia hoạt động trải nghiệm các em có gặp khó khăn không, chúng tôi đã tiến hành khảo sát HS ở ( Câu hỏi 2- Phụ lục 2).
* Cách giải quyết khó khăn của HS khi tham gia hoạt động trải nghiệm
Nhằm tìm hiểu xem trong quá trình tham gia hoạt động trải nghiệm các em giải quyết khó khăn bằng cách nào, chúng tôi đã tiến hành khảo sát HS ở ( Câu hỏi 3 – Phụ lục 2 )
*Mức độ mong muốn được tổ chức HĐTN của HS
Để tìm hiểu xem HS có muốn được tham gia hoạt động trải nghiệm thường xuyên hay không, chúng tôi đã tiến hành khảo sát ( Câu 5- Phụ lục 2).
* Thái độ tự tin khi giải quyết các tình huống trong cuộc sống hằng ngày
Để tìm hiểu xem trước và sau khi được học tiết thực nghiệm, HS có tự tin khi giải quyết các tình huống trong cuộc sống hằng ngày hay không, chúng tôi đã tiến hành khảo sát ( Câu 6- Phụ lục 2)
3.7.2. Đánh giá định tính
Tiêu chí đánh giá về mức độ hứng thú và hoạt động học tập của học sinh, chúng tôi đưa ra ba mức sau:
– Mức độ 1: Học sinh không tham gia hoặc tham gia một cách miễn cưỡng, thụ động theo yêu cầu của giáo viên, không đưa ra nhận xét hay trao đổi, thảo luận với bạn trong nhóm.
– Mức độ 2: Trong quá tình học tập, học sinh có tham gia vào việc giải quyết các nhiệm vụ học tập nhưng không đưa ra được ý kiến riêng của mình
– Mức độ 3: Học sinh tỏ ra thích thú, tích cực tham gia vào các hoạt động học tập. Tích cực suy nghĩ, tìm tòi, khám phá tri thức; có sự hợp tác trao đổi, đưa ra các ý kiến của riêng mình để giải quyết nhiệm vụ học tập đề ra.
Tiêu chí đánh giá khả năng phát triển năng lực tư duy, ngôn ngữ, kĩ năng sống của học sinh, chúng tôi cũng đưa ra ba mức:
– Mức độ 1: Nhận thức được vấn đề cần giải quyết nhưng không có khả năng giải quyết vấn đề đó; không tư duy để đưa ra ý kiến của bản thân hay nhận xét ý kiến của người khác.
– Mức độ 2: Nhận thức được vấn đề, biết cách giải quyết nhưng biết diễn đạt cách làm của mình.
– Mức độ 3: Nhận thức và giải quyết được vấn đề, trình bày trôi chảy lưu loát, biết ứng dụng vào thực tế cuộc sống.
Qua dự giờ và chấm bài kiểm tra ở hai lớp thực nghiệm và đối chứng, dựa vào các tiêu chí đánh giá mà chúng tôi đã nêu ở trên, chúng tôi đưa ra một vài nhận xét như sau:
– Ở lớp thực nghiệm, học sinh được hoạt động nhiều cùng với nhiều hình thức như trao đổi, thảo luận, làm việc nhóm, làm việc cá nhân, cả lớp. Giờ học sôi nổi. Học sinh hăng hái trình bày kết quả cũng như tự tin đưa ra các nhận xét, ý kiến của mình.
– Ở lớp đối chứng, không khí lớp học có vẻ khá trật tự, hầu hết các em đều ngoan ngoãn lắng nghe cô giáo giảng bài. Học sinh vẫn thực hiện các yêu cầu của giáo viên nhưng một số em tỏ ra khá uể oải và tác phong không nhanh nhẹn. Mặc dù thời gian hoàn thành tiết học của lớp đối chứng ít hơn nhưng vẫn khiến người dự cảm thấy tiết học khá dài và mệt mỏi.
– Qua dự giờ chúng tôi thấy rằng học sinh lớp thực nghiệm đã có cơ hội phát triển tư duy, vốn ngôn ngữ và kĩ năng sống.
3.8. Tiểu kết Chương 3
Quá trình thực nghiệm và kết quả thực nghiệm đạt được cho thấy mục đích của thực nghiệm đã được hoàn thành, tính khả thi và tính hiệu quả của việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo được khẳng định. Thực hiện tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học lớp 4 sẽ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học theo hướng phát triển năng lực
KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
1. Kết quả đạt được
Tổ chức hoạt động trải nghiệm là một hoạt động rất hay và bổ ích, nhất là đối với các em học sinh đang là những cô cậu học trò hiếu động, thích tìm hiểu mọi thứ xung quanh mình, tìm hiểu về những bí ẩn, hiện tượng thường gặp không giải thích được,… Và cũng chính điều này đã thôi thúc chúng tôi thực hiện đề tài này. Sau một thời gian tìm tòi, nghiên cứu chúng tôi đã thu thập được nhiều thông tin cần thiết phục vụ cho đề tài. Sau quá trình nghiên cứu cơ sở lí luận về tổ chức hoạt động trải nghiệm, trên cơ sở đó chúng tôi khẳng định rằng đây là mô hình học tập rất hiện đại có ưu thế rất lớn trong việc phát triển năng lực học sinh, phát triển các kĩ năng liên quan đến nhiệm vụ học tập giúp các em liên hệ kiến thức đã học vào hoạt động thực tế, khuyến khích học sinh tìm tòi, hiện thực hóa những kiến thức đã học trong quá trình thực hiện để tạo nên những sản phẩm do chính tay mình làm ra. Chúng tôi đã mạnh dạn đề xuất các hướng đi phù hợp trong việc tổ chức khám phá khoa học thông qua các hoạt động trải nghiệm trong chương trình sách giáo khoa Khoa học lớp 4, cụ thể là các bước đi trong quá trình tổ chức trải nghiệm cho học sinh tìm ra kiến thức hay củng cố bài học .
Bên cạnh một số hoạt động, trò chơi trong sách giáo khoa, chúng tôi đã cụ thể hóa các hoạt động trải nghiệm ở một số bài học trong chương trình Khoa học lớp 4. Thay vì, sử dụng phương pháp, hình thức tổ chức dạy học truyền thống chúng tôi đã đưa ra các hình thức tổ chức, phương pháp mới phù hợp với các HĐTN nhằm phát huy tính tích cực , năng lực của HS. Từ những hướng đi trên, chúng tôi cũng đã thực hiện thực nghiệm sư phạm 2 tiết dạy với 2 bài (Bài: Bảo vệ bầu không khí trong sạch) và (Bài: Không khí có những tính chất gì) tại một lớp khối 4 thuộc một trường Tiểu học trên địa bàn quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng và đã thu được phản hồi tích cực từ phía học sinh, các em học sinh rất hứng thú, vui thích khi tham gia hoạt động học tập. Không những vậy, các em còn được hoạt động nhiều hơn, có cơ hội tiếp cận với tình huống thực tế nhiều hơn. Nhờ vậy mà các em có khả năng vận dụng thực tế cao hơn, vốn hiểu biết sâu sắc hơn và có thể ghi nhớ bài nhanh hơn.
Nói tóm lại, HĐTN không phải là xa lạ gì đối với giáo viên và học sinh, nếu biết cách tổ chức các HĐTN phù hợp sẽ giúp các em có thể tự khám phá ra những tri thức. Chính vì vậy khi thực hiện đề tài này, chúng tôi mong muốn đề tài có thể ứng dụng vào thực tế để có thể góp phần vào việc phát huy kĩ năng của học sinh khi tham gia HĐTN và giúp các em tìm ra được những nguồn thông tin khoa học hay, lí thú để làm vốn kiến thức vào đời.
2. Hạn chế của đề tài
Bên cạnh những kết quả đạt được, đề tài vẫn còn một số hạn chế nhất định:
– Số tiết thực nghiệm còn ít nên chưa thể đánh giá được một cách toàn diện các mặt mạnh, yếu của việc tổ chức HĐTN.
– Hệ thống các quy trình tổ chức HĐTN cho HS mà chúng tôi đề ra vẫn còn đang ở mức độ thử nghiệm nên chưa thể đạt đến độ chuẩn của các kiến thức khoa học.
– Đòi hỏi giáo viên phải mất nhiều thời gian nghiên cứu tổ chức hoạt động cho học sinh, lập kế hoạch và công sức chuẩn bị các đồ dùng cần thiết cho các hoạt động.
– GV sẽ gặp nhiều khó khăn trong khâu quản lí hoạt động của học sinh nhất là khi học sinh hoạt động với không gian ngoài lớp học.
– Một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo cần nhiều thời gian vì vậy đôi khi giáo viên khó có thể bố trí, sắp xếp được.
Bên cạnh đó, do hạn chế về mặt thời gian và phương tiện, cơ sở vật chất nên chắc hẳn đề tài sẽ không tránh khỏi thiếu sót. Vì vậy, chúng tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp từ quý thầy cô và bạn đọc để đề tài được hoàn thiện hơn.
3. Đề xuất ý kiến
Như đã nói, khám phá khoa học rất quan trọng và có ý nghĩa thiết thực đối với thế hệ trẻ. Chính vì vậy để tổ chức tốt hoạt động khám phá khoa học thông qua HĐTN, theo chúng tôi nhất thiết phải tuân thủ một số yêu cầu sau đây:
– Về phía giáo viên:
GV cần dành nhiều thời gian nghiên cứu bài học, suy nghĩ, tìm hiểu cách tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho phù hợp với trình độ học sinh, điều kiện cơ sở vật chất nơi mình giảng dạy.
Cần mạnh tăng cường những tiết dạy thực hành cho học sinh để học sinh có thể tham gia những hoạt động trải nghiệm một cách chủ động, sáng tạo.
Cần có những tài liệu hướng dẫn cách tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo.Với những môn học hoặc bài học, có thể không cần hướng dẫn cụ thể phải tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo nào hay nhưthế nào nhưng cần phải có những hướng gợi mở hay ví dụ mẫu để giáo viên có thể tham khảo cách thức tổ chức.
Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh có thể tốn kém, cần kinh phí nhưng nhà trường không thể đáp ứng nên rất cần công tác xã hội hóa, đặc biệt với các huyện miền núi còn nghèo. Ngoài ra, nhà trường còn gặp khó khăn trong khâu tổ chức, kiểm tra, đánh giá HĐTN của học sinh. Vì vậy, cần phải có cách đánh giá theo chuẩn chung để các trường thống nhất thực hiện. Việc xây dựng các tiêu chí đánh giá cũng cần có tiêu chí cốt lõi và những tiêu chí mềm.
Trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục cần đẩy mạnh trong thời gian tới để cân bằng với hoạt động dạy chữ. Do đó, các nhà trường cần tập huấn, xây dựng mục tiêu, nội dung hoạt động, kế hoạch triển khai, đánh giá kết quả. Với cán bộ quản lý, phải xây dựng kế hoạch nhà trường cụ thể, khi nào tổ chức hoạt động gì, dành cho đối tượng HS nào, sẽ diễn ra ở đâu.
– Về phía lãnh đạo nhà trường tiểu học
Theo chúng tôi, ngoài yêu cầu đối với giáo viên thì từ phía lãnh đạo nhà trường tiểu học cũng cần phải có sự quan tâm nhiều hơn, cụ thể:
+ Cần tạo điều kiện để giáo viên có thể tổ chức tốt HĐTN
+ Thường xuyên tập huấn công tác giảng dạy với thí nghiệm cho các giáo viên để nâng cao trình độ chuyên môn.
+ Cần có sự động viên, khuyến khích giáo viên tham gia tích cực trong việc tổ chức các HĐTN đối với môn Khoa học…
Theo chúng tôi nếu những ý kiến đề xuất trên được thực hiện tốt sẽ mang lại hiệu quả cao đối với HĐTN trong dạy học bộ môn Khoa học ở Tiểu học.
E:\DỮ LIỆU COP CỦA CHỊ YẾN\DAI HOC DA NANG\GIAO DUC TIEU HOC\TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 4\SAU BAO VE
