CÁC TỘI PHẠM VỀ MA TÚY TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐIỆN BIÊN TÌNH HÌNH NGUYÊN NHÂN VÀ GIẢI PHÁP PHÒNG NGỪA
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Tệ nạnma túy không chỉ là hiệntượngtiêu cực xã hội của một quốc gia nào mà đãtrởthànhmộthiệntượngtiêucựcphổbiến toàn cầu.ỞViệt Nam, khi nềnkinhtế chính thức chuyển mình sang cơ chế thị trường, ma túy và tội phạm về ma túy cũng hiển thị là một hiểmhọalớncho toàn xã hội, gây tác hại cho sức khỏe, gieo rắc những căn bệnh nguy hiểm như HIV/AIDS, làm suy thoái nòi giống, phẩm giá con người, phá hoại hạnh phúc gia đình, gâyảnh hưởngnghiêm trọng đến trật tự, an toàn xã hội. Nóđồng thời còn là tác nhân làm phát sinh các loại tội phạm khác như: Trộm cắp tài sản, cướp tài
sản, giếtngười…gây mất ổn định về chính trị, xã hội. Vì thế, trong tiến trình lập pháp hình sự Việt Nam, từ ghi nhận mộttộidanh về ma túy vào năm 1986 đã chuyển sang ghi nhận một chương các tội phạmvềma túy vào năm 1997. Vào những năm tiếp theo, bên cạnh sự hoàn thiện của pháp luật hìnhsự đối với nhómtộiphạm về ma túy, Đảng liên tụcchỉđạovềđường lối, Nhànướcban hành nhiều chính sách pháp luật nhằm tăng cường đấu tranh phòng và chống tệ nạn và tội phạm về ma túy. Cụ thể:
– Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam đã ban hành Luật phòng, chống ma túy số23/2000/QH10 ngày 09/12/2000 (được sửa đổi, bổ sung ngày 03/6/2008);
– Bộ Chínhtrị đã cóChỉ thị số 21-CT/TW ngày 26/3/2008 về tiếp tục tăng cường lãnh đạo,chỉđạo công tác phòng, chống và kiểm soát ma túy trong tình hình mới;
– Thủ tướng Chính phủ đã ban hành các văn bản chỉ đạo như: Quyết định số156/2007/QĐ-TTg ngày 25/9/2007 về việc phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2010; Quyết định số 165/2008/QĐ-TTg ngày 11/12/2008 về việc ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Chỉ thị số 21-CT/TW ngày 26/3/2008 về việc tiếp tục tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo công tác phòng, chống vàkiểm soát ma túy trong tình hình mới; Quyết định số 1001/QĐ-TTg ngày 27/6/2011 vềviệc ban hành Chiếnlược quốcgia phòng, chống và kiểm soát ma túy ở Việt Nam đến năm 2020và định hướng đến năm2030; Quyết định số 1203/QĐ-TTg ngày 31/8/2012 về việc phê duyệt chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy giai đoạn 2012-2015 và nhiều văn bản liên quan khác;
– Ngày 02/4/2014, Ban Bí thư Trung ương Đảng đã ban hành Kếtluận số 95- KL/TW về việc tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 21-CT/TW ngày 26/3/2008.
Đểthực hiệnchủtrương,đườnglốicủaĐảngvà chính sách, pháp luậtcủanhà nướcvềphòng, chống ma túy, Tỉnhủyvà Chính quyền tỉnhĐiệnBiênđãban hành nhiều văn bản chỉ đạo, điều hành hoạt động phòng ngừa và trấn áp tội phạm, tệ nạn ma túy trên cơsởnhững yếu tố đặc thù của một địa phương thuộc vùng núi phía Bắc Việt Nam, mộttỉnh có nhiềuđiềukiện kết nối Việt namvớikhu vựcTam giác Vàng, nơi rừng núi hiểmtrởnằmgiữa biên giới ba nước Lào, Thái Lan, Myanma, nổi tiếng là nơi sản xuất thuốc phiện lớn nhất thế giới. Kể từ tháng 5 năm 1997, với vụ án về ma túyđặc biệt nghiêm trọng “Xiêng Phênh – Vũ Xuân Trường” lần đầu tiên tỉnh Điện Biên (tỉnh Lai Châu cũ) được dư luận cả nước biết đến như một “thị trường giàu tiềm năng” nhất trong cả nước về tình hình các tội phạm về ma túy. Bên cạnh đó, tỉnhĐiệnBiên còn được xác định là mộtđịa bàn có sự tương đồng về độ cao, thổ nhưỡng và khí hậu thích hợp cho việc trồng cây thuốc phiện và thực tế thời gian qua đã là một trong những điểm nóng về
tệnạnma túy.Đấu tranh phòng, chống cáctộiphạmvềma túy trong giai đoạn 2006- 2015 cho thấy những consốđáng báođộng:Diện tích trồng cây thuốc phiện đã được phát hiện và triệt phá là 502.816 m2; số vụ và bị cáo phạm tội về ma túy là 4063 vụ với 5332 bị cáo, chiếmtỷlệ 63,11% về số vụ và 58,22% về số bị cáo trong tình hình tội phạm trên địa bàn tỉnh, trong khi đó, ở các tỉnh khác (xét trên phạm vi toàn quốc), tỷ lệnày chỉ là 15,74% về sốbịcáo [83].Sốngườinghiện ma túyởtỉnhĐiệnBiên cũng chiếm tỷ lệ cao, năm 2015, toàn tỉnh Điện Biên có 9.669 người nghiện ma tuý có hồ sơquản lý, trong khi đó, con số này tính bình quân cả nước là 3.244 người [167].
Như vậy, thời gian qua, Đảng bộ và chính quyền cùng toàn thể nhân dân tỉnh Điện biên đã tích cực thực hiện chương trình, kế hoạch đã đề ra về phòng, chống ma túy, song tình hìnhtệnạnvàtộiphạmvềma túyvẫndiễn biếnhếtsứcphức tạp, chưa có chiều hướnggiảm. Công tác phòng, chống cáctộiphạmvềma túy làmộtyêucầucấpbách nhưng kết quả tổng kết thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2011-2015 cho thấy có 3 mục tiêu chưa đạt (Mục tiêu giảm ngườinghiện ma túy; mụctiêu nâng tổngsốxã, phường,thịtrấn không cótệnạnma túy; mục tiêu cai nghiện, quản lý người nghiện sau cai nghiện và nghiên cứu đưa vào sửdụng thuốc, phương pháp điều trị mới trong hoạt động cai nghiện phục hồi); đây là một trong những vấn đề nhức nhối, cần phải nghiên cứu làm rõ.
Với những khó khăn về an sinh xã hội, tỷ lệ đói nghèo còn cao, trong khi đó các tộiphạm vềma túy diễn biến phức tạp. Rõ ràng, tình hìnhtộiphạm vềma túy trênđịa bàn tỉnh Điện Biên đã và đang đặt ra thách thức, đòi hỏi phải được nghiên cứu cơbản và triệt để, nhằm tìm ra những biện pháp đấu tranh với tình hình tội phạm về ma
túymộtcáchhữuhiệu hơn. Việc nghiên cứu phảiđược tiến hành trên cơsởhướng dẫn của khoa học mà ở đây là Tội phạm học, một khoa học về phòng ngừa tội phạm. Vớitư duy như vậy,đềtài“Cáctộiphạmvềma túy trênđịabàn tỉnhĐiệnBiên:
Tình hình, nguyên nhân và giải pháp phòng ngừa” được lựa chọn để nghiên cứu.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của Luận án này cũng giống như mục đích của tội phạm học, đólà phòng ngừa tội phạm mà cụ thể là luận án phải góp phần hoàn thiện các giải pháp phòng ngừa các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt đượcmục đích nghiên cứu nêu trên, luận án thực hiện các nhiệm vụnghiên cứu như sau:
Thứ nhất, thu thập và nghiên cứu những tài liệu về tội phạm học và phòng ngừa tội phạm, pháp luật hình sự và những tài liệu chính trị-pháp lý khác liên quan đến đề tài Luận án làm cơ sở cho việc nhận thức thống nhất, rõ ràng phương pháp luận nghiên cứu và sửdụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể, phù hợp; tìm, thu thập, xử lý, phân tích, so sánh những số liệu thống kê thường xuyên của một số cơ quan tư pháp, đặc biệt là số liệu thống kê xét xử sơ thẩm hình sự và các bản án hình sựvềcác tội phạm về ma túy (2006-2015) của TAND các cấp trênđịa bàn tỉnh Điện Biên; thu thập, nghiên cứu các văn bản chỉ đạo của tỉnh Điện Biên về công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung và đánh giá thực trạng các biện pháp phòng ngừatộiphạmđãvà đangđượcáp dụng trên địa bàn tỉnh;
Thứ hai, khái quát những vấn đề lý luận về tình hình các tội phạm về ma túy;
Thứ ba, làm rõ (phân tích, đánh giá) tình hình các tội phạmvề ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên (2006-2015);
Thứ tư, phân tích nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên (2006-2015);
Thứ năm, dự báo tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên;
Thứ sáu, đề xuất các giải pháp tăng cường phòng ngừa các tội phạmvề ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu
Nếu xem hiện trạng của tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên và thực trạng công tác phòng ngừa các tội phạmvềma túyởđịa bàn tỉnh làkhách thể nghiên cứu, thì đối tượng nghiên cứu của Luận án là quy luật của sự phạm tội vềma túy trên địabàn tỉnh Điện Biên (2006-2015). Quy luật nàyđược làm rõ thông qua việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội phạm về ma túy (2006-2015) trên địa bàn tỉnh Điện Biên.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Về mặt nội dung: Đề tài luận án được thực hiện trên cơ sở Tội phạm học thuộc chuyên ngành Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm;
Vềthời gian: Đề tàisửdụng chất liệu nghiêncứutừnăm 2006 đếnnăm 2015, bao gồmsốliệu thống kê xétxửhìnhsựsơ thẩmcủaTAND cáccấpcủatỉnhĐiệnBiên và531/4063 bản án hình sự sơ thẩm được xét xử trong giai đoạn này;
Về địa bàn nghiên cứu: Tỉnh Điện Biên (ngoài ra, để có thêm cơ sở nghiên cứu so sánh, tác giả có tham khảo và so sánh số liệu thống kê với một số tỉnh có địa giới hành chính tiếp giáp với tỉnh Điện Biên và cả nước).
4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu đề tài
Về phương pháp luận,đề tài được nghiên cứu trên cơ sở thế giới quan và nhận thức luận của chủ nghĩa Mác – Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh; đường lối, chính sách của Đảng cộng sản Việt Nam và pháp luật của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam về các vấn đề mà đề tài phải giải quyết.
Về phương pháp nghiên cứu, đề tài sửdụng các phương pháp nghiên cứu đặc trưng của tội phạm học như thu hút, tổng hợp, quy nạp, diễn dịch, so sánh, phân tích, mô tả, thống kê, lịch sử, hệ thống, sơ kết, tổng kết, nghiên cứu hồ sơ và kế thừa. Căn cứvào khách thể, đối tượng nghiên cứu trong từng phần, chương, mục của đề tài luậnán, tác giả chú trọng lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp; sử dụng có chọn lọc và chặt chẽ các phương pháp, xác định phương pháp chủ đạo để nghiên cứu các phần, chương, mục, cũng như vấn đề nghiên cứu để đạt được mục đích nghiên cứu toàn bộnội dung luận án.
5. Những điểm mới của luận án
Đề tài luận án là công trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện, có hệthống về “Các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên (2006-2015): Tình hình, nguyên nhân và giải pháp phòng ngừa”dưới góc độ tội phạm học và phòng ngừa tội phạm. Những điểm mới của luận án thể hiện chủ yếu ở những điểm sau:
5.1. Về quan điểm tiếp cận và phương pháp tiếp cận
Phương pháp tiếp cận: Tiếp cận đa ngành và liên ngành luật học, cụ thể là sử dụng phương pháp tiếp cậncủa chuyên ngành tộiphạm học và phòng ngừa tội phạm, luật hình sự, tố tụng hình sự; phương pháp tiếp cận hệ thống; phương pháp tiếp cận lịch sử; phương pháp tiếp cận đa ngành và liên ngành khoa học xã hội; xã hội học…sửdụng những tri thức, quan điểm đường lốicủa Đảng cộng sảnViệt Nam, tình hình kinh tế- chính trị, văn hóa-xã hội có tác động đến vấn đề nghiên cứu. Trên cơ sở đó, luận án áp dụng phương pháp xácđịnh hệ đặc điểmchuyên biệt để đánh giá mức độ của tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên, so sánhvớicác tỉnh phụ cận; trongđó, luận án dành sự nghiên cứu, tiếp cận sâu hơn về góc độ người phạm tội là đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Điện Biên; đánh giá sựtác động lịch sử, xã hội của tỉnh Điện Biên từnăm 1945 đến nayđối vớivấn đề nghiên cứu(đây là nội dung tiếp cận mới, chưa có công trình nghiên cứu nào về các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên công bố).
Quan điểmtiếp cận: Với quanđiểmtiếp cận một cách đa chiều, toàn diện, tổng thế để nghiêncứu mốiquan hệ tác động qua lại lẫn nhau của các hiện tượng xã hội tiêu cực trong môi trường sống thuộc cá nhân người phạm các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên. Trên cơ sở đó, luận án xác định: Quy luật phạm tội của các tội phạmvề ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên;hệ thống các giải pháp phòng ngừa tình hình tội phạm cần áp dụng nhằm mang lại hiệu quả cao hơn trong tương lai. Luận án tiếp cậncác biện pháp phòng ngừa tội phạm dưới góc độtộiphạm học theo hai nội dung chính bao gồm: Biện pháp ngăn chặn tội phạm và đẩy lùi tội phạm.
5.2. Điểmmớimang tính tổng quát của luận án
Luận án là công trình nghiên cứucó tính chuyên sâuvề chuyên ngành tộiphạm học và phòng ngừa tội phạm với nội dung cụ thể là “Các tội phạmvề ma túy trên địa bàn tỉnhĐiện Biên: Tình hình, nguyên nhân và giải pháp phòng ngừa”. Trên cơsởlý giải cơ chế hành vi phạm tội, làm rõ mối quan hệ và tác động qua lại giữa các hiện tượng xã hội tiêu cực và cá nhân, cụ thể là các yếu tốtiêu cực thuộc môi trường sống tác động tới quá trình hình thành nhân thân người phạm tội về ma túy trên địa bàn tỉnhĐiện Biên. Luận án làm rõ lý luận về phòng ngừa các tội phạm vềma túy; phản ánh thực trạng công tác phòng ngừa, làm sáng tỏ những nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội phạm, dựbáo về phòng ngừa tộiphạm và cuối cùng làđề xuấthệ thống biện pháp phòng ngừa các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên một cách đầyđủ và biệnchứng. Luận án chú trọng các mục tiêu, nhiệm vụ, phương hướng, yêu cầu cấpthiết trong công tác phòng ngừa cáctộiphạm vềma túy mang tínhđặc thù, chuyên biệt của tỉnh Điện Biên cần thực hiện ngay và định hướng thời gian tới.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 6.1. Về mặt lý luận
Với các kết quả nghiên cứu, luận án góp phần bổ sung và hoàn thiện lý luận vềphòng ngừa các tội phạm về ma túy; làm sáng tỏ công tác phòng ngừa các tội phạm vềma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên trong thời gian qua. Bên cạnh đó, kếtquảnghiên cứu của luận án có thể được sử dụng làm tài liệu nghiên cứu khoa học, giảng dạy vàhọctậptrong lĩnh vực luậthọcnói chung vàtộiphạm họcvà phòng ngừatộiphạm, khoa học luật hình sự nói riêng.
6.2. Về mặt thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của luận án có giá trị như một tài liệu hướng dẫn thực tế cho hoạt động phòng ngừa tội phạm nói chung và phòng ngừa các tội phạm về ma túy trênđịa bàn tỉnh Điện Biên nói riêng với hệ thống giải pháp mang tính đặc thù cần áp dụng trên địa bàn tỉnh Điện Biên.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danhmụctài liệu tham khảo,phụlục, luận án gồm có 4 chương:
Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu.
Chương 2: Tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên Chương 3: Nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội phạm về ma túy trên
địa bàn tỉnh Điện Biên.
Chương 4: Dự báo tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên và các giải pháp tăngcườngphòng ngừa cáctộiphạm vềma túy trênđịabàn tỉnhĐiện Biên.
Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
1.3. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu
Qua nghiên cứu các tài liệu, công trình có liên quanđến đề tài luận án “Các tội phạm vềma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên: Tình hình, nguyên nhân và giải pháp phòngngừa”, tác giả đưa ra nhận xét, đánh giá về một số kết quả nghiên cứu như sau:
1.3.1. Những ưu điểm, kết quả nghiên cứu mà luận án sẽ kế thừa và tiếp tục phát triển
Các công trình nghiên cứu đã đưa ra những đánh giá cơ bản vềtình hình tội phạm ma túy, từ đó tìm ra nguyên nhân và đề xuất giải pháp phòng ngừa. Việc đánh giá tình hình các tội phạm về ma túy có ý rất nghĩa quan trọng, trên cơ sở đó mới đưa ra được nhận định khách quan, toàn diện và có hướngkhắc phục kịp thời, phù hợp. Đây là điểm xuất phát quan trọng, là cơ sở lý luận và thực tiễn mang tính tiền đề, định hướng cho tác giả luận án tiếp tục đi sâu phân tích tình hình cáctội phạm vềma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên và tìm ra các biện pháp phòng ngừa cụ thể, phù hợp.
– Nghiên cứu các công trình nghiên cứu nước ngoài, của các tổ chức quốc tế cung cấp cho tác giả cái nhìn chung, khái quátvềtình hình tội phạm ma túy toàn cầu, cũng
16
như những cảnh báo và các giải pháp, kế hoạch hành động mang tính chiến lược của Liên hiệp quốc, các tổ chức quốc tế, các quốc gia để giải quyết vấn đề này. Qua nghiên cứu cho thấy, dường như các kết quả có sự tương đồng ở một số khía cạnh nhất định, trong đó, cómộtsốnội dungnổibậtnhư: Tính liên kếtkhuvựcvà quốc tếtrong phòng ngừa các tội phạmvềma túy. Tính chất nàygiữvai trò quyđịnh đối với Kếhoạch hành động của Liên minh Châu Phi (AU) trong việc kiểm soát ma túy và phòng, chống tội phạm về ma túy giai đoạn 2007-2012 và giai đoạn 2013-2017; Mối quan hệgiữa tội phạmvềma túy và sốngười nghiện ma túy; ma túy và tộiphạm -mộtmối quan hệ phức tạp (tội phạm “dẫn đến” ma túy; ma túy “dẫn đến” tội phạm; ma túy và
tội phạm tương quan thông qua sự xuất hiện đồng thời); Tội phạm về ma túy có một nguồn “nhân lực” dồi dào từsốngười nghiện ma túy, trong khi sốngười nghiện ma túy có sự gia tăng trong thời gian qua với nhiều loại ma túy mới (ma túy tổng hợp) nhưMethamphetamine; Lạmdụng chất ma túy, phạm tội và tái phạm; Sựphát triển kinh tế-xã hội và sựchênh lệch giàu nghèo trong xã hội có khoảng cáchlớnvà sựtác động đến tộiphạm về ma túy;… Vấnđề hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, dẫnđộ tội phạm và tương trợ tư pháp hình sự.Mặc dù ở mỗi nước, mỗi khu vực, mỗi châu lụccó những đặc điểm tựnhiên, kinh tế xã hội khác nhau nhưng tổng quan các tài liệu này cho phép tác giả có cơ sở khái quát những phương hướng đấu tranh phòng ngừa các tội phạm về ma túy một cách đa chiều, có sự so sánh, đối chiếu phù hợp.
Một số kết quả của các công trình nghiên cứu ở Việt Nam có ý nghĩa quan trọng đối với Luận án, đây chính là điểm xuất phát quan trọng với nền tảng lý luận về phòng ngừa tội phạm nói chung, phòng ngừa tội phạm về ma túy nói riêng. Đặc biệt là những số liệu được đưa ra để phân tích thực trạng của tình hình tội phạm về ma túy trên toàn quốc nói chung, ở một số địa phương nói riêng; một trong những kết quả nghiên cứu có ý nghĩa rất quan trọng đối với luận án chính là những công trình nghiên cứu, phân tích về các tội phạm về ma túy trên địa bàn các tỉnh giáp ranh với tỉnh Điện Biên. Kết quảnghiên cứu đó giúp tác giảnhận thức rõ hơn vềgóc độtội phạm học và phòng ngừa tội phạm, tính chất pháp lý hình sự của các tội phạm về ma túy; những biện pháp phòng ngừa tình hình tội phạm về ma túy ở không gian, thời gian khác nhau, ở các giaiđoạn lịch sửkhác nhau. Trên cơ sởđó, lựa chọnkếthừa đểtiếp tục duy trì và phát triển nâng cao những biện pháp, giải pháp tốt, phù hợp áp dụng đối với địa bàn tỉnh Điện Biên nói riêng và Việt Nam nói chung. Đối với những công trình nghiên cứu vềtình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên, nhưng chưa nghiên cứu sâu dưới góc độ tội phạm học và phòng ngừa tội phạm mà chỉ đi sâu về luật hình sự và phòng ngừa của lực lượng chuyên biệt, do đó, còn có một số vấn đề bất cập, hạn chếtrong việc đềxuất, đưa ra những đóng góp đầyđủhơn, phù hợp hơn, toàn diện hơn cho chương trình, kếhoạch hành độngphòng, chống ma túy của quốc gia, của tỉnhĐiện Biên, cũng như những đề xuất về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này.
17
1.3.2. Những vấn đề phải tiếp tục giải quyết trong luận án
Đề tài“Các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên: Tình hình, nguyên nhân và giải pháp phòng ngừa” phải được nghiên cứu trong phạm vi của chuyên ngành Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm. Vì thế, đề tài này phải lấy phòng ngừa các tội phạm vềma túy là mục đích và việc nghiên cứu phải được tiến hành trên cơsởđiều kiện kinh tế – xã hội, tự nhiên của tỉnh Điện Biên. Kế thừa những kết quả quan trọng, phù hợp của các tài liệu nghiên cứu trước đã được đề cập ở trên, đề tài còn phải nghiên cứu và làm rõ những vấn đề cơ bản như sau:
– Vì “Các tội phạm về ma túy” là một nhóm tội được quy định trong BLHS năm 1999, nên việc khái quát nhóm tội này gồm bao nhiêu tội danh cụ thể là tiền đề pháp lý cần thiết của một đềtài nghiên cứu tội phạmhọc(có nêu khái quát những quyđịnh mới của BLHS năm 2015). Trên cơ sở tổng hợp nhữngvấn đề lý luận về tội phạm học và phòng ngừa tội phạm nói chung, luận án nghiên cứu khái quát một số vấn đề lý luận về phòng ngừa các tội phạm về ma túy.
– Trong phạm vi của luận án, tác giả cần phải nghiên cứu, đưa ra khái niệm về:
Tình hình cáctộiphạm vềma túy trên địa bàn tỉnhĐiện Biên; nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên; phòng ngừa các
tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên.
– Làm rõ thực trạng của tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên trong vòng 10 năm gần đâylà một nhiệmvụkhó khăn, nhưng phải được thực hiện vì chính tính cấp thiết mà luận án đã chỉ ra tại phần mở đầu, tập trung vào các đặc điểm đặc thù của tỉnh Điện Biên.
– Xác định những yếutố, những hiện tượngtiêu cực thuộc vềnguyên nhân và điều kiện của thực trạng tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên những năm qua là nhiệm vụ quan trọng thứ ba của một đề tài nghiên cứu tội phạm học. Luận án cần nghiên cứu, phân tích, làm rõ quy luật của sự phạm tội về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên. Thực hiện nhiệm vụ này, đề tài không thể chỉ dựa vào thực trạng của tình hình các tộiphạmvềma túy, vào điều kiện kinh tế- tâm lý – xã hội ởtỉnh Điện Biên, mà còn phải dựa vào thực trạng của những biện pháp phòng ngừa các tội phạmvềma túy vốn đã được thực hiện cho đến nay, đặc biệt là những biện pháp đã được luật hóa. Theo đó, khi nghiên cứu nguyên nhân vàđiều kiện của tình hình tội phạm phải được thực hiện thông qua việc làm rõ các yếu tố làm phát sinh tình hình tội phạm ởmôi trường sống và ởchính bản thân người phạm tội trong các tình huống khác nhau. Tập trung làm rõ những đặc điểm đặc thù của tỉnh Điện Biên tác động đến tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên.
– Đề xuất các biện pháp tăng cường phòng ngừa các tội phạm về ma túy ở tỉnhĐiện Biên một cách phù hợp và toàn diện cho điều kiện riêng của tỉnh Điện Biên. Luận án tiếp cận các biện pháp phòng ngừa tội phạm dưới góc độ tội phạm học theo hai nội dung chính, gồm: Biện pháp ngăn chặn tội phạm và biện pháp đẩy lùi tội phạm.
18
Kết luận của chương 1
Tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy tình hình các tội phạm về ma túy là một vấn đềkhông mới, đãđược nhiều nhà nghiên cứu, các chuyên giavềtội phạm học, những người làm công tác tư pháp… quan tâm nghiên cứu nhiều nhưng dường như vẫn thểchưa toàn diện,đầyđủtrên mọi phương diện, góc cạnh đáp ứng yêu cầu phòng ngừa tình hình tội phạm hiện nay; đặc biệt là nguyên cứu tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên dưới góc độ tội phạm học và phòng ngừa tội phạm. Ởngoài nước, các công trình nghiên cứu, chương trình hành độngkhông chỉdừng lại trong phạm vi quốc gia, vùng lãnh thổ hay châu lục mà đã đề cập đến vấn đề phối hợp toàn cầu, cam kết quốc tế trong chương trình trọng điểm của Liên Hợp quốc. Với dân số chiếm khoảng 1/3 tổng dân số toàn cầu, vùng Đông Á và Đông Nam Á được xem là thịtrườnglớncủama túy tổng hợp, trongđó có Việt Nam với vai trò nhưmộtthịtrường tiềm năng tiêu thụma túy của các nhóm tội phạm có tổchức từChâu Phi vàIran. Kết quảnghiên cứu của UNODC cho thấythịtrường ma túy tổng hợp tại Việt Nam vẫn tiếp tục gia tăng và trởnên đa dạng; Việt Nam là một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung cứng ma túy từ các nước trong khu vực Đông Nam Á sang nước thứba, tiêuthụtrên nhiều tuyến, nhiều cửa khẩu. Tộiphạm vềma túyởnước ta có xu hướng gia tăng vềsốlượng, tính chất và mức độcủa tội phạm. Các nghiên cứu tập trung chỉra tính cấp thiết và tăng cường biện pháp phòng ngừa các tội phạmvềma túy, trong đó nhấn mạnh đến việc giảm cầu và điều trị cai nghiện.
Tại Việt Nam, nghiên cứu tình hình các tội phạmvềma túyđểđưa ra các giải pháp phòng ngừa loại tội phạm này được nhiều tổ chức, nhà khoa học, học giả, đội ngũ những người làm công tác pháp luật quan tâm nghiên cứu cảvềlý luận và thực tiễn dưới nhiều góc độ; trong đó, cũng có những công trình nghiên cứu dưới góc độtội phạm học, điều tra tội phạm. Tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnhĐiện Biên cũng đã được nghiên cứu thực hiện, có đóng góp đáng kểđối với hoạt động phòng ngừa, trong đó, nổi bật là Đề tài khoa học cấp tỉnh do Công an tỉnh Điện Biên thực hiện năm 2010 vềNâng cao hiệu quảphòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên… Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu đã công bố trên địa bàn tỉnh chưa đánh giá một cách đầy đủ tình hình các tội phạm về ma túy xét trên phương diện tội phạmhọcvà phòng ngừa tội phạm; việc đánh giá tình hình chỉ dừng lại chủ yếu ở góc độ Luật hình sự (thiên về tình hình tội phạm rõ) mà chưa đi sâu về lý luận và thực tiễn trên phương diện tội phạm học và phòng ngừa tội phạm.
Kế thừa những nội dung quan trọng của các công trình nghiên cứu đã đề cập, tác giả đưa ra 05 nội dung chủ yếu, đặc thù của tỉnh Điện Biên phải tiếp tục nghiêncứu đểgiải quyết trong luận án về Các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên (2006- 2015): Tình hình, nguyên nhân và giải pháp phòng ngừa, góp phần làm sáng tỏ lý luận và thực tiễn trên cơ sở tội phạm học và phòng ngừa tội phạm.
19
Chương 2
TÌNH HÌNH CÁC TỘI PHẠM VỀ MA TÚY
TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐIỆN BIÊN
2.1. Khái quát những vấn đề lý luận về tình hình các tội phạm về ma túy 2.1.1. Khái niệm các tội phạm về ma túy
Khái niệm các tội phạm về ma túy được rất nhiều tác giả nghiên cứu. Khác với các loại tội phạm khác, các tội phạmvề ma túy có cơ sở pháp lý chung là Công ước Quốc tế về kiểm soát ma túy. Công ước quốc tế quy định: Các nước tham gia công ước quốc tếkhông coitội phạm vềma túy là tội phạm chính trị hoặc có động cơ chính trị.Đối vớingười nghiện ma túy, không coi là tội phạm và không áp dụng hình phạtđối với họ.Trong trường hợp người nghiện ma túy phạm các tội khác thì sau khi thi hànhán phạt tù, cần áp dụng chế độ cai nghiện bắt buộc đối với họ.
Điều 3 Côngước Quốc tế vềchống buôn bán, vận chuyển trái phép các chất ma túy, tiền chất quy định: Căn cứ vào điều kiện pháp luật của nước mình, các quốc gia thành viên của công ước quốctếcó trách nhiệm hìnhsựhóa các hành vi sau đây: Sản xuất, điều chế, chiết xuất, pha chế, mua bán, vận chuyển, tàng trữtrái phép các chất ma túy; Trồng thuốc phiện, cần sa, côca với mục đích sản xuất trái phép chất ma túy; Chào hàng, nhận lời chào hàng có chứa các chất ma túy; gửi quá cảnh, nhập khẩu, xuất khẩu các chất ma túy trái quy định; Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt, biển thủ các chất ma túy.
Theo điều 8 BLHS năm 1999 thìtộiphạm được địnhnghĩa:“Tội phạm làhành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổTổquốc, xâm phạm chếđộchính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổchức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa”. Tội phạm về ma túy là hành vi vi phạm các quy định của Nhà nước về sảnxuất, mua bán, vận chuyển, bảo quản, sử dụng một trong những chất được quy định trong danh mục các chất về ma túy, tiền chất do Chính phủ ban hành. Hành vi vi phạm đó thể hiện như: Khôngđược phépmà cố ý sảnxuất, mua bán, vận chuyển, tàng trữ, sửdụng; hoặc được phép mà sản xuất, mua bán, tàng trữ, sửdụng quá số lượng cho phép, không đúng loại chất ma túyđược phép, vận chuyển không đúng tuyến đường, không đúng cửa khẩu và thời gian đượcphép; bán hoặc cấpphát cho những người không được phép tàng trữ, sửdụng. Chỉhành vi nào vi phạm các quyđịnh về quản lý, sửdụng chất ma túy, tiền chất được quy định trong BLHS mới coi là
tội phạm về ma túy.
20
Nghiên cứu BLHS năm 1999 và các tài liệu liên quan, tác giả đồng tình với quanđiểm, cách nêu khái niệm các tội phạm về ma túy như sau: Các tội phạm về ma túy lànhững hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định tại chương XVIII – BLHS do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện mộtcách có lỗi (Có tội phạm được thực hiện dưới hình thức lỗi có thể là lỗi cố ý hoặc có thể là vô ý (Điều 201-BLHS), xâm phạm chế độthống nhất quản lý của Nhà nước ta về các chất ma túy, các tiền chất để sản xuất chất ma túy và những hoạt động liên quan trực tiếp đến quá trình quản lý,sử dụng các chất ma túy và các tiền chất đó. Các tội phạm về ma túy được quy định tại chương XVIII – BLHS năm 1999, gồm 09 điều luật, từ Điều 192 đến Điều 201. Ngày 19/6/2009, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi và bổ sung một số điều của BLHS, bãi bỏĐiều 199 – Tội sử dụng trái phép các chất ma túy của BLHS năm 1999, bỏ hình phạt tửhình ở khoản 4, Điều 197 – Tội tổ chức sửdụng trái phép chất ma túy. BLHS năm 2015 quy định các tội phạm về ma túy tại 13 Điều luật, từ Điều 247 đến Điều 259, so với BLHS năm 1999 tăng 04 điều (được tách ra từ Điều 194 và Điều 200 của BLHS năm 1999). Tách tội tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt chất ma túy (Điều 194 BLHS năm 1999) thành 04 tội danh độc lập. Tách tội cưỡng bức, lôi kéo người khác sửdụng trái phép chất ma túy (Điều 200 BLHS năm 1999) thành 02 tội danh độc lập; bỏ hình phạt tử hình đối với tội tàng trữ và tội chiếm đoạt chất ma tuý; cụ thể hóa môt số tình tiết định tội, định khung tăng nặng trách nhiệm hình sự.
2.1.2. Khái niệm tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên Khi xem xét cácsựvật và hiện tượng phải đặt nó trongsựvận động, trong sự
phát triển và phải phát hiện ra các xu hướng biến đổi, chuyển hóa của chúng. Liên quan đến vấn đề này, V.I.Lênin viết: “Lôgích biện chứng đòi hỏi phải phán xét sự vật trong sự phát triển, trong “sựtựvận động” (…) trong sự biến đổi của nó” [87, tr.197].Để công tác phòng ngừa tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên có hiệu quả, cần thiết phải nghiên cứu, khái quát khái niệm “tình hình tội phạm”, dấu hiệu và các thuộc tính của nó, cũng như các thông sốvềlượngvà những chỉ số về chất của tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên (2006-2015).
Khái niệm tình hình tội phạm là một thuật ngữkhoa học và đồngthời là một thuật ngữđược dùng trong ngôn ngữthông dụng. Đó chính là khái niệm cơ bản đầu tiên của khoa học tội phạm học. Cũng như mọi khái niệm khoa học khác, khái niệm tình hình tội phạm có những chức năng như: chức năng lôgích, chức năng nhận thức, chức năng đánh giá. Nghiên cứu về tình hình tội phạm và các thông số về tình hình tội phạm, tác giả đồng tình với quan điểmnghiên cứu lý luận về tình hình tộiphạm và khái niệm về tình hình tội phạm: “Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội, pháp lý tiêu cực, được thay đổi về mặt lịch sử, mang tính giai cấp, bao gồm tổng thể thống nhất (hệ thống) các tội phạm thực hiện trong một xã hội (quốc gia) nhất định vàkhoảng thời gian nhất định” [112, tr.13, 14].
21
Đặt từgóc nhìncủa tộiphạm học, tình hình tội phạm nói chung và tình hình các
tội phạmvề ma túy nói riêng chính là một phạm trù cơ bản của tội phạm học. Tình hình các tội phạm về ma túy gồm tất cả các dấu hiệu của tình hình tội phạm này với tính cách là một hiện tượng xã hội có sựthống nhất biện chứng. Nghiên cứu về tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên trong thời gian qua, trước hết cần tìm hiểu các dấu hiệu và thuộc tính của nó. Vậy, nó có cácdấuhiệu và thuộc tính như thế nào? Tình hình tội phạm, trước hết là một hiện tượng xã hội – dấu hiệu này nói nên bản chất xã hội của tình hình tội phạm. Chính từ những hành vi phạm tội do con người sống trong xã hội thực hiện, chống đối lại toànbộ xã hộihay một công dân, một bộ phận xã hội hoặc một bộ phận người thống trị xã hội, mà suy cho cùng chống đối lại chính cả bản thân họ, đã hình thành mộthiện tượng xã hội; vì thế, tình hình tội phạm là một hiện tượng với tính cách là một biểu hiện tiêu cực, là mặt trái của xã hội và nó có tính độc lập tương đối. Nghiên cứu tình hình các tội phạm về ma túy trênđịa bàn tỉnh Điện Biên (2006-2015) thể hiện dấu hiệu về không gian và thời gian của tình hình tội phạm; xác định rõ quy mô của hiện tượng trên địa bàn một địa bàn đơn vịhành chính cấp tỉnh và khoảng thời gian nhất định, thể hiện một giai đoạn phát triển nhất định của nó. Nói cách khác, ngoài những dấu hiệu, đặc điểm chung của tình hình
tội phạm, sựthống nhất biện chứng của tất cả các yếu tốcấuthành tình hình các tội phạmvềma túy còn biểu hiệnở các thông số về lượng, vềchất và cơ cấu, tính chất của nó. Tình hình các tội phạm về ma túy là một hình thức biểu hiện cụ thể, riêng, đặc trưng của một nhóm tội phạm quyđịnh trong BLHS. Chỉ có thể đánh giá đúng hiện thực của tình hình các tội phạm về ma túy trên cơ sở nắm vững các thông số phản ánh về tình trạng, cơ cấu và tính chất của tình hình các tội phạmvề ma túy trong sựvận động theo thời gian ở một địa bàn hành chính – lãnh thổ nhất định.“Khái niệm tình hình tội phạm được hình thành bằng cách chuyển mức độ nhận thức từsựkiện, hành vi và khái niệm tội phạm đơn nhất đến một khái niệm chung hơn, khái quát hơn, phức tạp hơn – tình hình tội phạm, tức là đitừmức độ nhậnthức thấp đến mức độ nhận thức cao hơn, khái quát những nhận thức đã đạt được” [112, tr.5, 6].
Và như vậy, trước hết cần xác định việc nghiên cứu theo hướng tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên là nghiên cứu tình hình nhóm tội phạm vềma túy. Tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh ĐiệnBiên là một hiện tượng xã hội, pháp lý – hình sự, bị tác động và thay đổi về mặt lịch sử, mang tính giai cấp, bao gồm tổng thể các tội phạm về ma túy thực hiện trên địa bàn tỉnh Điện Biên nói riêng và các địa bàn khác (có liên quan) nói chung từ năm 2006 đến 2015. Khái niệm này cần được nhận thức trước hết nó phản ánh hiện thực của đời sống xã hội đặc thù của tỉnh Điện Biên, chỉ ra những mâu thuẫn tồn tại trong hiện thực của hiện tượng xã hội, pháp lý tiêu cực…gắn kết với tình hình tội phạm. Thông qua đó, cụ thể là các dấu hiệu, đặctínhcủanó mà ta hiểu được, nhận thức được bản chất, nội dung, nguồn gốc mối liên hệ của nó với các hiện tượng xã hội khác, biết được những thayđổi về
22
chất, về lượng của hiện tượng đó là tình hình các tội phạm về ma túy trong đời sống xã hội, nắm bắt đượcmốiđe dọa đối với các giátrị củađời sống xãhội, những thiệt hại cho xã hội, kể cả chính người phạm tội và mức độ cần thiết phải tác động đến tình hình các tội phạmvề ma túy trên địa bàn tỉnhĐiện Biên. Khái niệm này bao hàm cả mặt bản chất, nghĩa là gồm quy luật của sự phạm tội và cả mặt biểu hiện của bản chất đó. Bản chất của tình hình các tội phạmvề ma túy trên địa bàn tỉnhĐiện Biên được nghiên cứu trên cơ sở khái quát hóa lý luận về tội phạm học và phòng ngừa tội phạm, cụ thể:
– Về bản chất lịch sử và lịch sửcụthể củatình hình cáctội phạm vềma túy trên địa bàntỉnhĐiệnBiên: Trước hết cần khẳng định đây là hai nội dung khác nhau. Theođó, bản chất lịch sử thì khẳng định tội phạm cũng như tình hình tội phạm chỉ xuất hiện trong xã hội loài người khi Nhà nước xuất hiện (tức là có điều kiện), nó sẽ bị tiêu vong trong những điều kiện nhất định. Cònđối với bản chất lịch sửcụ thể thì khẳngđịnhvềtính phụ thuộc của tình hình tội phạm vào tình hình phát triển kinh tế – xã hội ở mỗi một thời điểm nghiên cứu, mỗi một địa bàn nghiên cứu. Đề tài luận án Các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên: Tình hình, nguyên nhân và giải pháp phòng ngừa được xác định thực hiện nghiên cứu trong 10 năm (2005-2015) là vấn đề cần thiết đặt ra gắn với những điều kiện đặc thù về hành chính – lãnh thổ.
– Về bản chất xã hội(còn được gọi cụthểlà bản chất tâm – sinh lý – xã hội tiêu cực). Các nhà nghiên cứu về tội phạm học và phòng ngừa tội phạm đã phân tích về bản chất này bao hàm hai nội dung: (1) Khi khẳng định tình hình các tội phạm về ma túy làhiện tượng…, tức là không phải hành vi thì BLHS lại định nghĩa tội phạm là hành vi… Đâychính là một cặp phạm trù, tức là mối liên hệ mang tính quy luật, tình hình tội phạm là cái chung và chỉ có thể tồn tại ở những cái riêng – tội phạm. Nếu không thừa nhận mối quan hệ này, thì nghiên cứu tội phạm học sẽ đi vào bế tắc về mặt lý luận và vi phạm nguyên tắc pháp chế. (2) Bản chất xã hội của tình hình tội phạmđề cập đến quy luậtcủasựphạm tội, tức là tội phạm xảy ra là kếtquảkhông mong đợicủa sựtác động qua lại giữa những yếu tố tiêu cực củamôi trường sống với những yếu tố tiêu cực thuộc chủ thểhành vi (người phạm tội) mà trong những hoàn cảnh, tình huống nhất định đã dẫn tới việc thực hiện một hành vi mà Luật hình sự quy định là tội phạm. Bản chất nàyđược làm rõ thông qua việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm trên địa bàn tỉnh Điện Biên (2005-2015).
– Bản chất pháp lý hình sự với hạt nhân là tính giai cấp khẳng định hai vấn đề: Trước hết, tình hìnhtộiphạm chỉ tồn tại trong những tội danh do BLHS hiện hành quyđịnh. Thứ hai, các quy định của pháp luật hình sự phụ thuộc vào ý chí của giai cấp cầm quyền, ở nước ta là Đảng Cộng sản Việt Nam, lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội,đại biểutrung thành lợi ích của giai cấp công nhân, Nhân dân laođộng vàcủacả dân
tộc(Điều 4 Hiến pháp nước CHXHCN Việt Nam năm 2013). Có thể khẳng định ngoài bản chất là hiện tượng tâm lý – xã hội tiêu cực, lịch sử và lịchsửcụ thể thì tình hình
23
các tội phạm về ma túy còn là hiện tượng do pháp luật hình sự quy định, tức là chịu sựchi phốicủachính sách hìnhsựcủaNhànước mà trongđótính giai cấp là một nội dung quan trọng.
– Bản chất phản ánh của tình hình tội phạm: Các nhà nghiên cứu cho rằng tình hình tội phạm vốn thuộc thế giới vật chất, nên có thuộc tính phản ánh, tức là nó phản ánh cái gì, thông qua những cái gì và đượcphản ánh như thế nào. Tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên phản ánh mặt tiêu cực, mặt hạn chế của đời sống xã hội trên nhiều lĩnh vực; vấn đề này được tội phạm học đặc biệt quan tâm trong suốt chiều dài lịch sử phát triển của nó, gắn liềnvớibốn thông số phản ánh về tình hình tội phạm đó là mức độ, diễn biến, cơ cấu và tính chất của tình hình tội phạm. Thông qua đó, kết quả nghiên cứu tội phạm học về tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên sẽ hỗ trợ đắc lực và thiết thực cho quá trình lành mạnh hóa xã hội, giảm trừ tiêu cực, tạo thuận lợi cho tích cực phát triển.
Ở góc độ nhận thức luận của tội phạm học Việt nam, tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên (2006-2015) vốn là một chỉnh thể, tức là luôn luôn bao gồm hai phần: Phần hiện (tội phạm rõ) và phần ẩn (cònđược gọilà tội phạm ẩn). Lý luận về tội phạm học ở Việt Nam cho rằng không phải mọi tộiphạmxảyra trên thực tế đều được phát hiện và xửlý về hình sự, tức là đã bị phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử vàđược thốngkê hìnhsự(tội phạm rõ); phầnẩn được hợpthành từ những hành vi phạm tội đã được thực hiện trên thực tế nhưng chưa bị các cơ quan chức năng phát hiện, chưa bị xử lý hình sự hoặc chưa có trong thống kê hình sự.
– Phần hiện: Thực hiện nghiên cứu nội dung cuốn sách Tội phạm học, Luật hình sựvà Luật tố tụng hình sự Việt Nam của Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật cho tác giả những cơ sở quan trọng xây dựng nội dung nghiên cứu về tội phạmrõ đối với tình hình các tội phạm về ma túy. Tình hình tội phạm được biểu hiện ở các thông số về lượng và những chỉ số về chất của tình hình tội phạm. Những thống số về lượng của tình hình tội phạm là thực trạng (mức độ) vàđộng thái (diễn biến) của tình hình tội phạm; những chỉsốvềchất của tình hình tội phạm là cơ cấu và tính chất của tình hình tội phạm. “Phần hiện của tình hình tội phạm là toàn bộ những hành vi phạm tội và chủ thể củacác hành vi đóđã bịxửlý theo quy định của pháp luật hìnhsựở từngđơnvịhành chính – lãnh thổ hay trên phạm vi toàn quốc, trong những khoảng thời gian nhấtđịnh và được ghi nhận kịp thời trong thống kê hình sự” [111, tr.17, 20]. Phần hiện của tình hình các tội phạm về ma túy trênđịa bàn tỉnh ĐiệnBiên (2006-2015) được xem là toàn bộ những hành vi phạm tội về ma túy và chủ thể thực hiện tội phạm trên địa bàn tỉnh trong khoảng thời gian nêu trên, được xử lý theo quy định của pháp luật hình sựvà đã phản ánh trong số liệu thống kê hình sự liên ngành do cơ quan Công an, VKSND và TAND tỉnh Điện Biên thực hiện trong 10 năm (2006-2015).
24
– Phần ẩn: Tình hình các tội phạm về ma túy vốn là một chỉnh thể,tức là nó được tạo thành từ hai phần, phần ẩn và phần hiện của tình hình tội phạm. Để đánhgiá đầy
đủ về tình hình cáctội phạm vềma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên thì vấn đề tội phạm ẩn phải được xem xét, làm rõ trạng thái ẩn của tội phạm. Dưới gócđộ tội phạm học, dựa trên cơ sở chỉ dẫn của lý luận nhận thức và căn cứ theo diễn tiến của quá trình giải quyết vụ án hình sự, tội phạm ẩn đã được khái quát hóa bằng một định nghĩa như sau: Là một trong hai phần của tình hình tội phạm, tội phạm ẩn (hay phần ẩn của tình hình
tội phạm) được tạo nên bởi tổng thể các hành vi phạm tội đã xảy ra trong thực tế, song không được phát hiện, không bị xử lý theo quy định của pháp luật hình sự hoặc không có trong thống kê tội phạm [84, tr.99]. Định nghĩa nàyđược đưa ra theo nghĩa khái quát nhất phần tội phạm ẩn cầnđược xem là tình hình tộiphạm ẩn, nó hảm chứa ba loại tội phạm ẩn ứng với ba mức độ nguy hiểm khác nhau. Tội phạm ẩn tự nhiên, tội phạmẩn nhân tạo và tội phạmẩn thống kê. Đâylà ba loại tội phạmẩn thuộc về cấu trúc chung của tình hình tội phạm ẩn. Bên cạnh đó, cũng có những khái niệm khác về tội phạm ẩn: Tội phạm ẩn là số lượng tội phạm và người phạm tội đã thực hiện trên thực tế nhưng không được tường thuật với cơ quan có thẩm quyền hoặc chưa bị phát hiện (một cách chính thức) và do vậy chưa bị đưa ra xét xử, chưa có trong thống kê hình sự chính thức [41, tr.203]. Tình hình tộiphạmẩn cần phải được làm rõ đối với
từng loại tội phạm hoặc từng nhóm tội phạm cụ thể trên cơsở đánhgiá theo các tiêu chí chung của phạm trù “tình hình tội phạm ẩn. Đó là “độ ẩn”, “lý do ẩn”, “thời gianẩn” và “vùng ẩn” [111, tr.35, 36]. Phần ẩn của tình hình các tội phạm về ma túy trênđịa bàn tỉnh Điện Biên là tổng thể các hành vi phạm tội đã xảy ra trong thực tế nhưng chưa được phát hiện, chưa được xử lý theo quy định của pháp luật hình sự hoặc chưa thực hiện chính xác, đầy đủ,, nhất quán và trên cơ sở quy định về thống kê tội phạm. Bảo gồm tội phạm ẩn do nguyên nhân khách quan (tộiphạm ẩn tựnhiên) và tội phạm ẩn do nguyên nhân chủ quan (tội phạm ẩn nhân tạo) và tội phạm ẩn thống kê. Theo các nhà nghiêncứu về tội phạm học,tiền đềđể phân biệt “khách quan”và “chủ quan” ởđâylà sựxác định chủ thể chịu trách nhiệm chính trong hoạt động đấutranh phòng ngừa và chống tội phạm. Bên cạnh đó, công tác đấu tranh phòng chống tội phạm ẩn cũng được nhận định không phải là một nhiệm vụ, công việc hoàn toàn độc lập hoặc tách rời mà là bộ phận quan trọng gắn kết biện chứng với mọi hoạt động tố tụng trong quá trình giải quyết vụán hình sự; kết quả đấu tranh với phần hiện của tình hình tội phạm hiệu quả cao bao nhiêu thì cơ sở của việc đấu tranh với tội phạm ẩn vững chắc bấy nhiêu.
Để hướng tớimụctiêu nghiên cứu vềvấnđề lý luậntộiphạm học và phòng ngừa
tội phạm gắn với thực tiễn của tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnhĐiện
25
Biên một cách lô gích, tác giả lựa chọn cách tiếp cận trên cơ sở trình bày, áp dụng nghiên cứu đối với từng vấn đề, nội dung cụ thể tại phần nghiên cứu tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên mà luận án sẽ làm rõ sau đây.
2.2. Thực tiễn tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên
2.2.1. Phần hiện của tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên
2.2.1.1. Mức độ của tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên
Mức độcủa tình hình tội phạm là số lượng các tội phạmđã được thực hiện vànhững người thực hiện các tội phạm đó ở một địa bàn nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định. Mức độcủa tình hình tội phạm không chỉ được đánh giá theo số lượng chung của các tội phạm đã được thực hiện mà còn theo số lượng các tội phạm có tính nguy hiểm cao cho xã hội, theo tỷ trọng của chúng trong tổng số các tội phạm nói chung [111, tr.17, 20].Mứcđộ tổng quan cho thấy khái quát những thôngsốvề lượng của tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên (2006-2015). Việc xác định và đưa ra số liệu dựa trên thống kê hình sự liên ngành, cụ thể ở các giaiđoạn điều tra, truy tố, xét xử, tác giả nghiên cứu và lựa chọn số liệu thống kê xét xửhình sựđể phân tích, đánh giá tổng thể mứcđộ nhằm khái quát bức tranh toàn cảnh tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên trong thời gian qua. Mức độ tổng quan bao gồm:
a) Mức độ tổng quan tuyệt đối
Mức độtổng quan tuyệt đốicho biếtvề toànbộ số người phạmtộicùng sốtội phạm do họ thực hiện trong giai đoạn 2005-2015 trên địa bàn tỉnh Điện Biên. Đây làsố liệu thống kê hình sự cơ bản hằng nămđểphục vụ cho việc nghiên cứu tất cả các thông số khác như diễn biến, cơ cấu và tính chất của tình hình tội phạm. Theo số liệu thống kê hình sự liên ngành của cơ quan Công an, VKSND và TAND tỉnh Điện Biên, mức độ tổng quan tuyệt đối của tình hình các tội phạmvề ma túy trên địa bàn tỉnh Điện Biên trong 10 năm qua (2006-2015) được thể hiện rõ nét qua số vụ và số bị cáo phạm các tội về ma túy (Xem Bảng 1 và Biểu đồ 1 phụ lục 1). Qua tổng hợp số liệu thống kê hình sự liên ngành đối với các tội phạm về ma túy trong 10 năm (2006-2015) cho thấy mức độ tổng quan tuyệt đối của tình hình các tội phạm về ma túy trên địa bàn
tỉnh Điện Biên (2006-2015) là 4066 vụ/ 5332 bị cáo, tính tỷlệ trung bình hằng năm trong 10 năm qua thì trung bình mỗi năm TAND xét xử khoảng 407 vụ/ 534 bị cáo.
D:\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT\TÀI LIỆU NGÀNH LUẬT 2\CÁC TỘI PHẠM VỀ MA TÚY TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐIỆN BIÊN TÌNH HÌNH NGUYÊN NHÂN VÀ GIẢI PHÁP PHÒNG NGỪA
